Das
LANGOBARDISCHE LEHNRECHT
(Handschriften, Textentwicklung, altester Text und Vulgattext
nebst den capitula extraordinaria).
Von
Karl Lehmann.
Gottingen 1896.
D i e t e r i c h' sche Verlags - Bachhandlung.
128741
Vorrede.
Mit dem Buclie, welches ich der Oeffentlichkeit iibergebe , ist
die Aufgabe, eine kritiscbe Edition des Langobardiscben Lebnrecbts
zu liefern , nicbt gelost , aber meines Eracbtens der Liisung nabe
geriickt. Feblt aucb der in's Einzelne gebende Variantenapparat
— den icb fiir die Antiqua wenigstens an andcrer Stelle geliefert
babe — so glaube icb docb, cinen sicberen Text der Antiqua und
Vulgata1) geboten zu baben. Die Zusammenstellung der Hand-
scbriften, deren grosster Tbeil von mir eingeseben worden ist, und
die textkritiscbe Untersucbung (eine Umarbeitung einer friiberen
Abhandlung) werden in den Stand setzen, das Material und die
Quellenentwickhmg zu iiberscbauen. Den Abscbluss des Werkes
berbeizufiibren , bindern micb fiir absebbare Zeit — von anderen
G-riinden abgeseben — die bevorstebende Umwiilzung unseres biir-
gerlichen Rechts und die daraus dem Rechtslehrer erwachsendcn
Verptiichtungen.
Wie ich die Hoffimng licge, dass dieser Frucht langer Arbeit
gereeht abwiigende Facbgenossen die Anerkennung nicht versagen
werden, so wird die sachlicbe Kritik Berufener stets auf meincn
Oank rccbnen diirfen.
Oie nicht unerheblichen Ausgaben, welche die Eruinmg des
Handsclniftenstandes erforderte, sind zu einem Theile durch eine
Unterstutzung der Savigny-Stiftung gedeckt worden , wie ich mit
gcbiihrendem Oanke hervorhebe.
1) Die Abweichungen des jetzigen Textcs von dem in den Mon. Germ. fiir
Wciland von mir ronstruirten crklaren sicli zum Theil aus dcm anderen Zweck
dieser Kdition, zum Tlieil aus Druckfchlern der Weilandschen Ausgabe, die mich
nicht treffen , da icli die Corrcctur nicht bcsorgt habc. Ueber II F. -10 vergl
S. 77 A. I.
Rostock, im December 1895.
Karl Lehmann.
Inhalt.
L Die Handschriften 1-36
II. Die Textentwicklung des Langobardiscben Lehnrcchts .... 37—80
III. Consuetudincs feudorum. Textus compilationis antiquac et reccn-
sionis vulgatac. Acccdunt capitula extraordinaria 81 — 206
IV. Index verborum et rerum 207—220
Abkiirzungen.
Bonaini
Consuetudims
fujacius
Dicrk
Dydviiski
Hacli
Blnme = Bibliotheca ttbromm mamiscriptorum Italica, in rapplementoin
Itineris Italici congcssit F. Blume. Gottingen 1834.
Statuti inediti della citta di Pisa raccolti per cura del Prof.
F. Bonaini. Vol. II. 1870.
Consuetudincs Fcudorum. I. Compilatio antiqua, ed. C. Leh-
mann. Gottingen 1892.
Dc Feudis Libri quinque Jac. Cuiacii J.C.
Litcriirgeschichte dcs Longobardischcn Lchnrcchts bis zum
vicrzehntcn Jahrhundcrt ihren Hauptgcgcnstanden nach dar-
gestellt von C. F. Dieck. Halle 1828.
Beitriige zur handschriftlichen 1'eherlicfcrung der Justiniani-
sclicn Kcchtsquellen von Th. von D y d y n s k i. I. Institutioncn.
Heft L Berlin 1891.
Kurzc Kachricht von cinigen in englischen Bihliothckcn auf-
bcwahrtcn Handschriften, welche Theile dcs Corpus Juris Ci-
vilis cnthalten von J. F. Hacli. (Zeitschr. ftir geschicl)tlichc
Rcclitswisscnschaft V 131 ff.)
Catalogi librorum manuscriptoruii), qui in bibliotheeis Galliae,
Ilelvctiac, Belgii, Britanniae IL, Hispaniac, Lusitaniac asser-
vantur cd. G. Hacnel. Leipzig 1830.
Authcnticum Xovellarum Constitutionum Justiniani. Vcrsio
Vulgata cd. G. K. Heimbach. Leipzig 1851.
Ucbcr dic Kntstchung und altcstc licarheitung dcr Lihri feu-
dorum von K. A. Laspeyres. Berlin 1830.
Liber counetudinum Mcdiolani
= Liber consnetudinnm Mediolani anni MCCXVI ex Bibliothecae
Ambrosianac Codice nunc primum cditus . . . curante F Berlan.
Mailand 1860.
Bertile = Storia del diritto italiano . . . di A. Pertile. Tom. I. II,
ed. 1, tom. III. IV. V, ed. 2.
von Savigny = Geschiehte dcs riimischen Rechts im Mittelalter von F. C. von
S a v i g n y. 2. Ausg.
Schrader = Prodromus corporis juris civilis a Schradero, (Tossio,
Tafelio edendi. 1823.
Schradet, Corpus juris
= Corpus juris civilis. Recens. E. Schrader. Tom. I. 1832.
Haenel
Hcimbach =
Laspcyrcs =
I.
Die Handschriften.
I. Die Handschriften.
Der fette Duck bezeichnet die Zugehorigkeit zur iiltesten (Obertischen), die
Hinzufiigung eins * die Zugehorigkeit zur Ardizonischen Recension. —
Alpiabetische Zusammenstellung dcr Handschriftenorte.
.Vngers (Nr. 56, >7)
Seite
18. 19
London (Nr. 130 - 135)
Seite
35. 36
Anholt (Nr. 48)
16
Liibeck (Nr. 25)
8. 9
Arras (Nr. 58)
19
Lucca (Nr. 98)
30
Avignon (Nr. 59
19
Madrid (Nr. 119)
34
Bamberg (Nr. 1-4)
1. 2
Mailand (Nr. 99. 100)
30. 31
Herlin (Nr. 5—7
2. 3
Mctz (Nr. 26—29)
9. 10
Hologna (Nr. 95)
30
Monte Cassino (Nr. 101)
31
liordeaux (Nr. 6i)
19
Montpellicr (Nr. 66)
20
Hremen (Nr. 8. !)
4
Miinchen (Nr. 30—35)
10—12
ItlCaklU (;>r. H) - 12)
4. 5
Miinstcr (Nr. 36)
12
Rriissel (Nr. 61)
20
Oxford (Nr. 136—138)
36
Cambrai (Nr. 02
20
Padua (Nr. 101»)
31
Cambridge (Xr/ 123—126)
34. 35
1'aris (Nr. 69-88)
21-27
Cassel (Nr. 13)
5
Reims (Nr. 89 -92)
27. 28
Celle (Nr. 14)
5
Rom (Nr. 102-111)
31—33
Cesena (Xr. 96)
30
Salisbury (Nr. 139)
36
Chartrcs (Nr. (13)
20
St. Gallcn (Nr. 43-45)
14. 15
Douai (Nr. 64)
20
S. Lorenzo del Escurial
(Nr. 120—
Durham (Xr. 1 27)
35
122)
84
Farfa (Nr. 9f j
30
St. Omer (Nr. 67. 68)
20. 21
Frankfurt a/M. (Xr. 15)
6
Siena (Nr. 112—114)
33
Oottingen (Nr. 10)
5. 6
Stockholm (Nr. 42)
14
C.renoble (Nr. 65)
20
Tours (Xr. 93. 94)
28. 29
Halle (Nr. 17)
6. 7
Trier (Nr. 37)
13
llamburg (Nr. 18)
7
TftUngen (Nr. 38)
13
Ilereford (Xr. 28. 129)
35
Turin (Nr. 115)
33
Karlsruhe (Nr. 19)
7. 8
Utrecht (Nr. 47a)
16
Konigsberg (Nr 20. 21)
8
Venedig (Nr. 116. 117)
33
Kopenhagen (ffr. 41)
13. 14
Vicenza (Xr. 118)
34
Leiden (Nr. 46 47)
15. 16
■\Yien (Xr. 49—55)
16. 17
Leipzig (Nr. 21-24)
8 Wurzburg (Nr. 39. 40)
13
I. Die Handschriften.
A. Deutschland ').
1. Bamberg, Kgl. Bibliothek P I 18 (C 55), saec. XIII,
spiitcsteis XIV perg. *). Die sehl wicbtige Hs. besteht aus 118
fol. , voi denen fol. 1 — 51, 55 — 115 kircbenrecbtliche Stiicke ent-
lialtcn. Fol. 51T— 54v entbalten das erste Buch und Tit. I, II,
III pr. 4 1 und § 2 des zweiten Buches der Libri Feudorum,
fol. 115T — 118 die Fortsetzung der Libri Feudorum bis 11/24 incl.,
womit d.c Hs. scbliesst, und zwar nicht ctwa im Satze abbrechcnd,
sondern. als ob die Rechtsquelle zu Ende wiire. Die Hs., im
iibrigen theilwcise glossiert, ist bei den Libri Feudorum, mit Aus-
nahme einiger wcniger Stellen , unglossicrt. Rubriken und Titel-
nnmmen gehen den Libri Feudorum giinzlich ab, wenngleich an
cinigcn Stellen Raum fiir Ruhrikcn gclassen ist. Dafiir sind durch
nieht ausgefiihrte , aber wenigstens skizzicrtc Initialen , durch
Paragraj.henzeichen , endlich mitunter durch liingerc Striche die
einzelnen Stiicke von einander abgcgrenzt. Verwerthet habe ich
die Hs. bereits in meiner Ausgabe der Consuetudincs Feudorum
1892. Siebe ferncr unten II § 4.
2. *Bamberg, kg 1. B ibl io th e k P II 4 (C n. 38), saec. XIII,
spiitestens XIV, perg. ■''). Die aus 89 fol. bestehende Hs. enthiilt
von verschiedenen Hiinden die Brocarda des Damasus, die
Summa des Bernhard von Pavia, Quaestiones dccretales vom
Schlusse des 12. Jahrb., andere Quaestiones decretales, dic Di-
1) Ich lege zu Orunde die 0 s en brue ggcn s ch c Ausgabc bci Kriegel.
Den 'Vulgattext' nelime ich .jedoeh niclit nach Osenbruc ggcn an, sondcrn nach
mcinem untcn folgcndcn Ahdruok. 2) lienutzt von Friedbcrg, Quinquc
oompilationcs antiquac 1882 p. XXXV. Vcrgl. Fricdbcrg, Corpus iuris cano-
nici, Theil II, Prolcgomena p. XLVII. 3) Benutzt von Schulte, I.ittera-
turgeschichtc der Compilationes antiquae (Sitzungshcr. dcr pliilos.-histor. Klassc
der Kaiserl. Akad. der Wiss. zu Wien Bd. CC p. 58— GG, 147). Vgl. Savigny-
Geschichte 2. Ausg. Bd. 4 S. 161.
1
9
L Dic Ilandschriftcn.
stinctionen des Albericus de Porta Ravennate. (Qnaestio-
nes iuris romani, die Libri Feudorum (fol. 72—74 mit g.niz kleiner
Hand), endlich Quaestiones des Damasus. Die Libri ETeudorum
sind unglossiert und unrubriciert. Eine Reike von Titseln wird
aber mit grossen lnitialen begonnen '). Das zweite tiiuch wird
vom ersten nicbt untcrschieden. Auf'II/5 folgt 11/7 § 1 II/6 folgt
hinter 11/56. Zwischeu 11/22 und 11/23 Capitula Ug.mis, 11/62
und 11/57 fehlen. 11/24 hat am Schlusse die Zusatze Lisspeyres
S. 429 , 11/58 und 11/28 Z. 19 haben gewisse , unten tbjgedruckte
Zusiitze.
3. Bamberg, kgl. Bibliothek D II, 10 (D 7) saec. XIV
perg. *). Dic glossierte Hs. enthiilt die Institutionen, khime Bruch-
stiicke der Digestcn, die Libri Feudorum ncbst dem Gres;t;ze Fried-
richs II. (Ad decus). Die Hs. ist nur an weuigen Stdllen rubri-
ciert. Das zweite Buch wird vom ersten nicht gesebeden. Auf
II/5 folgt II/7 § 1, II/6 und 11/7 pr. fehlen. Text sonst Vmlgattext.
4. Bainbcrg, kgl. liibliothek 1) II, 5, saec. XII perg. s).
Enthalt lnstitutioncu mit voraccursischen Glossen, wojei auf fol.
42* 43 in 111/5 § 4 ein Bruchstiick der Quaestiones md Monita,
sowie 1/14 — 1/18 dcr Libri Fcudorum eingeriickt ist. Lk habe die
Hs. in meinen Consuetudines bereits verwerthet.
5. Berlin, kgl. Bibliotkek Ms. lat. fol. 462, satc. XIII in-
euntis, perg. Dicse iiusserst wichtige Hs. enthalt u. A. die Lom-
barda, deu sg. Commentar des Ariprand, kirch<;n>rechtlichc
Stiicke, auf fol. 83—87* die „Compilatio antiqua" des langobardi-
schen Lchnrcchts, auf fol. 89 von spiiterer Hand II F. 26 pr. —
§3, auf dem letzten folium cin Fragmcnt des Mailander Lehn-
rechts in iilterer Recension als der im Liber consuetudinuni Medio-
lani von 1216 erhaltenen. Die Handschrift ist schr wahrscheinlh h
zu Mailand sclhst geschricbcn , darum von bcsondercr Bcdeut-
samkcit. Die niihcrc Bcschrcibung siehc in Muristischc Festgabcn
fiir Rudolf von Jhcring, gewidmet von der Rostockcr Juristcn-
facultiit' 1892 p. 61 — 84, woselbst auch das Bruchstiick dcr Mai-
liindcr Lehnrcchts sich findet, welches ich unten nochmals zum
Abdruck bringe. Vcrwerthet habe ich die Hs. bereits in meiner
Ausgabc der Consuetudines Feudorum. Vergl. auch untcn II i; 4.
6. Berlin, kgl. Bibliothck, Ms. lat. fol. 18 aus dem
1) 1/1, 1/5, 1/7, 1/8, 1/9, 1/10, 1/11, 1/13, 1/14, 1/15, 1/25, II/ 1, 11/11, 11/12,
11/23, 11/25, 11/27, 11/53, 11/55, 11/56, Il/fi, 11/58. 2) Schradcr, p. 38
n. IX, D y d y ri s k i Xr. 20. 3) v. S a v i g n y Geschichte II p. 245., II o r e t i u s
in M. G. Leges fol. IV p. XCII n. 81, Dydynski Nr. 15.
I. Die Handschriften.
3
J. 1344 pcrg. l). Die glossiertc Hs. entbiilt fol. 1 — 101 die Insti-
tutionen, fol. 101 — 258 das Aivth., dann dic tres libri mit der von
Laspeyres angegebencn Liicke bis fol. 335, hierauf fol. 335—
370 die Libri Feudorum, fol. 371 eincn Index von spiiterer Hand,
fol. 372 ebenfalls ein spiiteres Stiick. Am Scblusse der Libri Feu-
dorum ist mit rotber Tinte gescbrieben : 'Hic liber est scriptus
qui scripsit sit benedictus. Qui scripsit scribat semper cum gra-
tia dei et eius gloriosc virginis matris marie vivas in secula secu-
lorum amen. Ego Ramiios de burcgo novo clericus ville annhavi
dyoccsis Ruthenensis nnivi istum librum scu volumen in textu et
in glossa anno domini 1344 dic Vt0 Kal. dccembris. Qui ipse libcr
est nobilis et discreti viri domini Guilelmi de casa licentiati in
legibus loco de paulhe dyocesis Babrensis'. Die Hs. hat im Gan-
zen den Vulgattext. Besonderheitcn sind : a. 1/23 ist mit 1/22
vereinigt; b. 11/23 Z. 1 — 15 hat die von Dieck Literiirge-
schichte S. 332—334 mit Unrecht zu sehr bctonte kurze Fassung;
c. 11/24 hat am Schlnsse dic Zusiitze Laspeyres S. 429 ; d. 11/39
den Zusatz Laspeyres S. 430 ; e. 11/42 umfasst den erstcn Satz
dcs §2 von 11/41 incl. ; f. Iu 11/53 ist ein StUck von II 52 durch
Irrthum des Schreibers nochmais hineingesetzt. Die Abweichun-
gen in der Rubrikation , auf welcke Laspeyres aufmerksam
macht, verdienen nur zum Theil Beachtung.
7. Bcrlin, kgl. Bibliothek, Ms. lat. fol. 19, saec. XIV
perg. z). Die glossierte Hs. enthiilt auf 253 fol. die Institutioncu
(fol. 1 — 66), Novellen (fol. 66*— 169), denen das Gcsctz Fricdrichs
in 11/55 F. angehiingt ist, die Libri Fcudorum ncbst Gesetz Frie-
drichs II (Ad decus) als Liber X (fol. 169—191) , endlich dic tres
libri (fol. 191 — 253). Die Hs., ein Prachtcxemplar an Ausstattung,
enthiilt im Grossen den Vulgattext.
8. Bremen, St a d tbi b 1 io th e k, Mscr. a. 132, saec. XIV
perg. '). Die sehr schon ausgcstattcte , mit Accursischcr Glossc
versehcnc Hs. enthiilt die Institutionen , Novellen , tres libri , dic
'Consuetudines' Fcudorum , das Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus,
an dessen Schluss : 'Explicit libcr usus feudorum') , endlieh die
Bax Constantie4), welchcr die Notiz angchiingt ist : 'Isti sunt qui
elligunt imperatorem Rex boemie marchio brandiburgensis. Dux
saxonic comes regni. Archiepiscopus colonicnsis , archicpiscopus
1) Schradcr p. 40 n. XVII, Hoimba ch Kr. 107, Dydynski Kr. 8, La-
speyres p. 453. 2) Schradcr p. 40 n. XVIII, Heimbach Nr. 108,
Dydynski Nr. 9, Laspcyres p. 454. 3) Schrader Corpus iuris p. XI,
Heimbach Nr. 121, Dydynski Kr. 23. 4) Eine solche Hs. muss
der Glossa ordinaria zu Grundc gelegcn habcn. Siehe Laspeyres S. 64.
1*
4
I. Die Handscbriftcn.
trevircnsis, archiepiseopus Magutinus'. Von spaterer Hand sodann
die Verse:
'Nocte dieque leges, si vis adiscere leges.
Si decretales nocte dieque leges,
Sepe rogare, rogata tenere, retenta docere:
Hec tria discipulum faciunt superare magistrum,
In vieium nimium fertur convertitur omne;
Sed non est nimium studium per tempora vite'.
Zwischen 11/51 Theil I und Theil 11 das Lehnsgesetz Konrads1).
Buch II von Buch 1 nicht geschieden. Vulgattext.
9. Bremen, Stadtbi bli oth ck, Mscr. a. 148, saec. XIV
perg. 2). Die glossierte Hs. enthielt urspriinglich die Institutionen,
tres libri und 'Constitutiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II.
(Ad decus). Die tres libri sind aber ausgefallen , wahrscheinlich
ausgerissen. Die Libri Feudorum sind von anderer Hand, als die
Institutionen geschrieben. Keine Theilung in Biicher. Text Vul-
gattext. Unterschrift der Glosse : 'Expliciunt constitutiones Fre-
derici imperatoris amen', Unterschrift des Gesetzes Friedrichs II. :
'Explicit textus constitutionis Friderici Deo gratias'.
10. *Breslau (Rhedigersche) Stadtbibliothek,
n. 216, 4°. saec. XIV perg. :!). Die mit Accursischer Glosse ver-
sehene Hs. gehort zu den wenigen Hs., welche die 'Consuetudines'
Feudorum allein cnthalten (nur das Gesetz Fricdrichs II. Ad decus
ist noch darin). Die mit vorziiglicher Deutlichkeit geschriebene 3)
Hs. ist leider von einer spateren Hand vielfach corrigiert oder
aufgcfrischt. Diese spatere Hand hat auch zu 11/23 nach den
Worten 'Obertus ab Orto' ein Blatt cingeschoben , welches das
ganze principium bis 'possit comprehendi' enthalt. Keine Theilung
in Biicher. Es fehlt 11/52. Im Grossen ziemlich dic regelmiissige
Textgestaltung.
11. Breslau, Universitiitsbibliothek, II, F3a, saec.
XV chart. Enthiilt Casus summarum Digestorum infortiati domiui
bartoli de saxo ferrato lcgis doctoris excellentissimi, sodann 'Usus'
Feudorum , endlich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Die Libri
Feudorum sind glossiert und in d r e i Biicher geschieden , von
denen das dritte von 11/23 ab begiunt. Am Schlusse: 'Finitur
liber feudorum'. Hiernach Gesetz Friedrichs II.
1) Solchc IIs. hattc Baldus vor sich (L a s p c y r e s p. 110, 111).
2) Schrader Corpus iuris p. XI, I) y d y n s k i Nr. 24. 3) Die
bckanntc, von G e b a u e r bcnutztc Hs., mit wclcher I) i e c k und L a s p e y r e s
zu viel aufatellen. Sie gehorte nach einer Notiz des 10. Jahrh. friiber einem
gewisscn M a r t i n \V c y n r i c h.
I. Die Handsehriften.
B
12. Breslau, Universitatsbibliothck, III, F 4 (2151a),
saec. XV, genauer 1456—1463, cbart. Enthalt von verscbiedenen
Handen 1) Nova Vinea seu custodia sanitatis gescbr. 1456, 2) Fol.
39—89 'Constitutiones' feudorum, 3) Plenissima informatio utrum
subditi praescripserint contra pcnsiones dandas principi Henrico
Glogoviensi, 4) Ioannis Capistrani Speculum conscientiae, 5) Eius-
dem materia per 30 serraones ad populum in Lipsig proclamata,
6) Eiusdem tractatus de usuris, 7) Eiusdem tractatus contra cupi-
ditatem , 8) Magistri Mattbaei Cracoviensis tractatus Deus omnia
bencfecit, 9) Ioannis Gerson tractatus de 57 tentationibus et rc-
mediis earundem scr. a. 1463. Die Libri Feudorum , denen das
Gesetz Friedricbs II. folgt, sind glossiert. Die Glosse scblicsst:
'Expliciunt constitutiones Frederici impcratoris'.
13. Cassel, S tandiscbe Land csbiblioth ek, Ms. iur.
fol. 4 V., saec. XIV. perg. J). Die glossierte Hs. enthalt Institu-
tionen, tres libri, Novellen, den 'Liber' Feudorum und das Gesctz
Friedrichs II. (Ad decus), an dessen Scbluss: 'Explicit textus feu-
dorum'. Der Text im Grossen der Vulgattext.
14. Cellc, Bibliothek des Oberlandesgcrichts,
C 6 (friiher Hildesheim) 2), geschr. a. 1451 chart. Enthalt
das Repertorium iiber das Siichsische Landrecht, die 'Constitutio-
nes' feudorum und nota p. sanct. Bernhardi de planctu mundi.
15. Frankfurt a. M. , S t adtbib liothek (St. Bartho-
lomaei n. 18), saec. XIV. perg. 3). Die mit Accursischer Glosse
versehenc Hs. enthiilt Institntionen, Novellen, tres libri, die 'Con-
stitutiones' feudorura als 'X Collatio', das Gesetz Friedrichs II.
Die Libri Feudorum sind anfiinglieh rubriciert. Von 1/10 ab ist
jedoch der Raum fiir die Rubriken lecr. 1/24 ist mit 1/23 ver-
einigt. Buch II. von Bucb I nicht geschieden. Die Glossc endet
mit 'Expliiit npparatus usus fcudorum impcratoris Frcderici', das
Gesetz Friedrichfl II. mit 'Expliciuut constitutioncs Frederici'.
16. Gottingen, Universitatsbibliothek,Ms. iur.
27, saec. XIV. perg.4). Mit Accursischer Glosse verseben , mit
1) Schradcr p. 39, n. XII, Heiinbach Nr. 112, Dydyiiski Nr. 49.
2) Diese Notizen entnehmc ich dcm mir giitigst iibcrsandten Katalog der
Oberlandesgerichts-Bibliothck zu Celle. Vgl. iibrigcns Ilomeyer, Die deutschen
Heehtshiichcr dcs Mittclalters und ilire Ilandscliriftcn , 185G, S. 79 n. 121. Viel-
leicht hat D i e c k im Hbein. Muscum Iid. VI diese Hs. gemeint. 3) Vgl.
Schrader, Corpus iuris p. X, Heimbach Nr. 118, Dydyiiski Nr. 33.
4) Schrader p. 40 n. XVI, Heimbach Nr. 110, Dydynski Nr. 41. Es ist
der sg. Schwarzeschc Codex, den Gebauer und nach ihm Osenbrueggen
benutzt hat.
6
I. Die Handschriften.
prachtigen Initialen ausgestattet, enthalt diese Hs. die Institutio-
nen, tres libri , Novellen , Libri Fcudoruni , das Gesetz Friedrichs
II. (Ad decus). Die Libri Feudorum und das Gesetz Friedrichs II.
sind von einer spiiteren Hand, als dic anderen Theile, und wenigor
splendid ausgestattct. Die Libri Feudorum sind in einen 'Liber
primus' und einen 'Liber sccundus' eingetheilt , an sie schliesst
sich ohne Distinction das Gesetz Friedrichs II. an. Die Glosse
endet: 'Explicit apparatus libri fcudorum. Dei gratias amcn'
1/23 hiingt mit 1/22 zusammcn. Zwischen 11/22 und 11/23 die
Capitula Ugonis. In U/41 § 2 ist der erste Satz hinter den zwei-
ten geschoben.
17. * H al le , Univer sitiit sbibl ioth e k , Mscr. Ye 24,
saec. XIV. perg. *). Die Hs. ist in einem Holzeiuband, auf dessen
Deckcl ein Pergamentstreifen die Worte enthalt: 'Liber feudorum.
Item summa domini lacobi de Belvisso super eodem'. Die Hs.,
welche glossiert ist , enthiilt die 'Consuetudines' feudorum nebst
Lehnsgesetz Konrads und Gesetz Fricdrichs II. (De statutis),
danach die Lectura des Jacobus de Belvisio super usibus feudo-
rum. Bei den Libri Feudorum ist das erste Buch vom zweiten
geschieden. Die lleihenfolge der Titel der Libri Feudorum ist
von Laspeyres S. 445. 44G richtig wiedergegeben , so dass ein-
fach auf ihn zu verweisen ist. Dic beiden von Laspeyres er-
wiihnten Capitula extraordinaria (11/99 und 11/100) *) sind zwischen
das Gesetz Konrads und dasjenige Fricdrichs II. geschoben. Nach
dem Gesetze Friedrichs II. folgt, wie Laspeyrcs richtig be-
merkt , dic Dccretale Honorius III. , dann mit spiitercr Hand II/7,
wclches durch dic Worte eingclcitet wird : 'Invenies in folio sexto
tali signo Dc nova fidelitatis forma hoc apparatum'. Vou dcrscl-
bcn Hand folgt dann ein liiibrikenvcrzeichnis mit der Ueberschrift :
'Hee suut rubricc libri fcudorum secundum ordinem'. Ueber die
Rubrikation des Textcs hat sich Laspeyres S. 446—448 ausge-
lasscn (vgl. auch S. 432 — 438) , dessen Ausfuhrungeu im Grossen
1) Dieser Vernierk gebtat znr Glos se , niclit zum Text , wic Laspcyres
S. 42 annimmt. 2) Dicck, Literurgeschichtc S. 295 ff. ; Derselhe, Kurze
Charakteristik der hei einer neuen Ausgabc dcs Langobardischcn Lehenrechts
vorzugswcise zu beriicksichtigenden Ilandschriftcn, im llhcin. Museum VI. Bd., 2.
Heft n. IV; Laspeyres S. 38—41. 444-452. 3) Vgl. Dieck S. 295,
n. 17 , wo das Stiick im Ganzen corrcct wiedergegcben ist. Dass dieses Stiick
'sonst nicht' in den Hs. vorkomnit, wic Dieck behauptet, ist unrichtig. Auch
andere Hss. haben es (vgl. z. B. n. 26. 27. 32). Dass es sich um cinc Parapbrase
von II, 99. ltX) handclt (Dieck 1. c.) , halte ich noch nicht fiir ausgemacht.
Umgekehrt konntc auch II, 99. 100 daher stammen.
I. Die Handschriften.
7
richtig sind. Was die Rubrikation des Verzeichnisses betrifft, so
ist zu bemerken , dass das hinterher folgende Rubrikenverzeiclmis
19 (eigentlicb 18) grossere Abschnitte unterscheidet (1 = 1, 1 — 4;
II = I, 5—9; m — I, 10—18; IV = I, 19-26; V = I, 27. 28,
II, 1. 2; VI = 11, 3-5. 8. 9; VII = II, 10-15; VIII = II, 16
-22; IX = II, 23. 24; X = II, 25. 26; XI = II, 27; XIII (XII
fehlt) = II, 28-33; XIV = II, 34—39; XV = II, 40-49; XVI
= II, 50. 51. 53-55; XVII = II, 56. 58, 52/1; XVIII und XIX
= Gesetz Friedrichs II. und II, 6). Das Rubrikenverzeichnis
schliesst sich demgemiiss zwar im Grossen an den Text an, beriick-
sichtigt aber nicht alle Eigcnliciten dcs Textes. Was die Text-
gestaltuug betrifft , so fehlen an der gehorigcn Stclle II, 6 und
7 pr. Zwischen 11/22 und 23 schieben sich die Capitula Ugonis,
von 11/52 ist nur der erste Tlieil vorhandcn, 11/57 feblt ganz.
Das Gesetz Konrads folgt auf den vorhaudenen Theil von 11/52.
Ueber die Zusiitze zu 11/24 und 11/39 , sowie iiber die eigenthiim-
lichen Textgestaltungen in 11/34 und 11/44 siehe Laspeyres
S. 448. 429. 430.
18. Hamburg, S t ad t bibl io t h e k (ehemals Uffen-
b a c h), saec. XIV. perg. '). Die glossierte, mit schonen Randzeich-
nungen versehene Hs. enthiilt die Institutionen, Novellen, tres libri,
'Consnetudines' fcudorum mit dcm zwischen 11/52 und 11/53 cin-
geschobencn Gesetz Konrads , cndlich das Gesetz Friedrichs II.
(Ad dccus). Die Glosse ist die des Accursius Florentinus mit
stcllenweiser Anfiihrung des Columbi. Die Libri Feudorum sind
von anderer Hand, als die vorhergehenden Stucke. Das zweitc
Buck wird vom ersten n i c h t abgegrenzt. Die Textgestaltung ist
im Grossen die regelmassige. Die Osenbrueggensche Colla-
tion ist zwar nicht ganz correct, aber in den wichtigsten Punkten
zutreffend.
19. Karlsruhe, Grossh. Hof- und L an desbiblio-
thek, Reichenau XLIV, saec. XIV. perg. Die mit Accursi-
scher Glosse versehene Hs. enthalt die 'Consuetudines' feudorum
und das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Dcn Libri Feudorum
geht ein Index voraus. Weder im Index noch im Text ist eine
Scheidung nach Biichern. Die Hs. hat die regelmiissige Textge-
staltung.
1) I>ie Hs. gcbiirte nach einem Vcrmerk von snitterer Hand am Schlusse den
'Domini ad gradus beate Marie ad gradus', also viclleicbt dem Collegiatstift Ma-
riengradcn in Kiiln (Vermuthung von II. Bresslau). Schradcr fiihrt die
Hs. unter n. LXVI p. 47. 48 an , Heimbach unter Nr. 115, Dydyriski
Nr. 47. 0 s e n b r u e g g c n bei K r i e g e 1 hat sie benutzt.
8
1. Dic Handschrifteu.
20. Konigsberg, W all e n rodts ch e Bibliothck 101,
saec. XIV. perg. '). Die glossierte Hs. enthiilt lnstitutionen , Nu-
vellen, 'Constitutiones' fcudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad
decus), tres libri. Die Textgc.staltung ist im Grosseu dic regel-
miissige. Bucb II. ist von Bttcb I. nicbt gescliieden.
21. Konigsbcrg, Universitatsbibliotbek, n. 115,
saec. XV. cbart. Dic aus dcr Mittc oder dcm Ende des 15. Jalirb.
stammende Hs. enthfilt unter verscbiedencn Stiicken attcb (fol. 258
— 283) die in zwei Biicber eingetbeilten 'Consuetttdincs' ieudoiiun.
Der Text ist Vulgattext und glossiert.
22. Leipzig, Universitiitsbibliothek, n. 871 (Li-
ber veteris cellae Sanctae Mariae), saec. XIV. cxetintis
perg. 2). Die glossierte Hs. entbalt 228 Folien. Fol. 1—53 Insti-
tutionen, fol. 54—105 tres libli, fol. 106 — 210 Novellen, an deren
Scbluss die Constitutio Friderici ans F 11/55, fol. 211— 228 die
'Constitutioncs' feudorum als 'decima collatio' nebst Gesctz Frie-
dricbs II. (Ad dccus). Die Tcxtgestaltung ist die regehniissige,
nur biingt 1/23 mit 1/22 zusammen. Das zweite Bucb scblicsst
sicb an das erste obne Distinction an.
23. Leipzig, Universitiitsbibliotbek 1097 perg.,
saec. XIV. gloss. 3) (aus dem Nachlasse B i e n e r s) , mit schonen
Bildern und Initialen, enthiilt Institutionen , tres libri, 'Consuctu-
dines' Feudorum nebst Gcsctz Friedricbs II. (Ad dccus). Kcine
Scbeidttng in Biicber. Tcxt Vulgattext.
24. Leipzig, Universitiitsbibliotbek 1098 perg.,
saec. XIV. gloss. *) (ebemals dem Domkapitel zu Eicbstiitt , daun
Biener gehorig) enthiilt Institutionen, Novellen, tres libri, den
'Liber feudornm' als X. collatio nebst Gesctz Friedriclis II. (Ad
decus). Glosse die Accursiscbe. Itubriken zum Tbeil cigenthiim-
lich. Theilung in 2 Biicher. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula
Ugonis. 11/24 mit dcm Zusatz Laspeyres 429, 11/34 mit der
Vcrsion Laspcyres 448, 1 1/31* mit dem Zusatz Laspeyres 430.
25. Liibeck, S t a d t b i b 1 i o th e k , M s. iur. fol. 941,
saec. XV. cbart. 5). Die Hs. entbiilt die Libri Feudorum, welcbe
1) Vergl. Dir k scn in 7.. fiir gesch. Kcchtswissenschaft I, S. 353. 354. S c h r a-
d c r p. 00 n. CIX, II e i m b a c h Nr. 117. Steffenhagcn, Catalogus codd. ma-
nus. BfU. Ileg. et Cnivers. Regiomontanae 1801 — 1872, Dydynski Nr. 67 (V).
Die Libri Keudorum gchorcn jcdenfalls erst dein 14 Jahrh. an, wcnnglcich dic
sonstigen Theile dcr Hs. iilter sein miigcn. 2) Schrader p. G5 n. CXXIII,
II e i m b a c h Nr. 123, I) y (1 y n s k i Nr. G2. 3) D y d y 6 s k i Nr. 64.
4) Dydynski Nr. G5, vergl. 1'ertzschcs Archiv IX, 552. 5) Gchorte
friihcr dem Dominus Oerardus 1'etrsliagcn, sodann den vicarii occlesie
Sancti Petri.
L Die Handschriften.
g
anfangs glossiert und rubriciert, nachher ohne Glossen und Rubri-
kcn sind, jedoch so, dass fiir die Glosse der Rand, fiir die Rubri-
ken der Raum freigelassen ist. Auf die Libri Feudorum folgen
die beiden Gesetze Heinricbs VII. (Mon. German. fol. Leg. II,
544. 545), dann der Commentar des Bartolus dazu '), die nota de
materia confcssionum des Jacobus Bindorfus, der Apparatus des
Domini Guilelmi filii Accursii zu den Institutionen, ein arbor con-
sanguinitatis des Johannes Andree s) und andere Stiicke. Die ein-
zelnen Theile sind von verschiedenen Hiinden. Die in zwei Biicher
getheilten Libri Feudorum haben die regelmassige Lesart.
26. * M e t z, S t a d t b i b 1 i o t h e k , n. 64, saec. XIV. exeun-
tis , perg. ^). Die aus 71 Fol. bostehende glossicrte Hs. enthalt
fol. 1 — 50 die Institutionen, von einer friiheren und einer spiiteren
Hand geschrieben, fol. 51—71 die 'Consuetudines' feudorum nebst
Lehnsgosetz Konrads , lctzteres von der spateren Hand , welche
dic Institutionen theilweise sohriob. Die Glossen sind niclit Mar-
ginalglossen, sondern stehen zwischen den einzclncn Kapiteln, ja
Paragraphen. Die Libri Feudorum sind in die beiden Biicher ge-
schieden. Das erste Bncb hat die regelmiissige Textgestaltnng,
nur 1/23 mit 1/22 zusaninien. Das zweite Bucb dagegen weist
einen grossen Thcil der Eigenheiten auf, welche sich bei der
Hallenser und anderen alteren Hss. finden. Auf II/5 folgt II/7
§ 1, dann erst II/6, II/7 pr., II/8. Zwischen 11/22 und 11/23 Ca-
pitula Ugonis. 11/24 hat die bei Laspeyres S. 429 abgedruek-
tcn Zusiitze, 11/26 zwischen § 16 und § 17 das unten (Anhang II.)
abgedruckte Stiick, II 34 die bei Laspeyres S. 448 abgcdruckte
Version in etwas geiinderter Gestalt, 11/39 den Zusatz Laspey-
r e s S. 430. Dcr crste Satz von 11/41 $ 2 ist nach 11/42 himiber-
gezogen. 11/43. 44 folgen erst hinter 11/46. 11/52 fchlt an der
gewohnliehen Stclle. Nach 11/55 folgt nochmals 11/6 mit einem
Zusatz ; dann 11/58, 11/52, Theil I, hierauf Lehnsgcsetz Konrads,
sodann das Dieck S. 295, n. 17 abgedruckte Stiick, hierauf 11/56,
11/57, 11/52, Theil II. IH, womit die Hs. schliesst.
27. Metz, Stadtbibliotbek, n. 65, saec. XIV. perg.4).
Die glossiertc Hs. cnthiilt Institutionen, Novellen, tres libri, 'Con-
1) Geschrieben Rome de manu Helic Munther a. d. 1420 (Klias Mun-
tlier ist am 2. Mai 1120 in Rostock immatrikulicrt; vpl. Hofmeister, Die
Matrikel dcr Universiriit ltostock 1889 S. 4. 2) Geschrieben durcli Lco-
nardus Muntlicr, clericus Lubeciensis in Rostock a. d. 1428 proxima dic aute
Marie Magdalene liora quinta. 3) Schrader p. 47 n. LXIII, Dydyriski
Nr. 68. 4) Schrader p. 47 n. LXIV, Heimbach BTt. 57, Dydyriski
Nr. 69.
10
I. Die Handschrifteu.
suetudines' feudorum, Gcsetz Friedricks II. (Ad decus) , Gesetz
Friedricbs I. , De conveniendis scolaribus , Lebnsgesetz Konrads,
endlicb das Dieck S. 295, n. 17 abgedruckte Stiick. Scbliesst:
'Explieit constitntio Frcdcrici que X. collatio nuncupatur'. Die
Libri Feudorum sind in zwei Bikher gescbiedcn. Zvvischen 11/22
und 11/23 Capitula Ugonis. Im Uebrigen zicmlicb regelmiissige
Textgestaltung.
28. Metz, Stadtbibliothek, n. 66, saec. XIV. perg.1).
Die prachtvoll ausgestattete , glossierte Hs. enthiilt lnstitutionen,
tres libri , Novellen und als 'decima collatio' die 'Consuetudines'
feudorum nebst Gesetz Fricdriclis LI. (Ad decus). Eine Scbeidung
nacb Biicbern findet n i o ht statt. Regelmiissige Textgestaltung.
29. Metz, Stadtbibliothek, n. 114, saec. XV. chart.
Die unglossicrte *) Hs. entbiilt nur die 'Consuetudines' feudorum
nebst Gcsetz Friedrichs II. Die Textgestaltung ist die regel-
miissige , nur folgt auf 1/22 pr. 1/25 pr. , dann 1/22 § 1 bis 1/24,
hierauf 1/25 §1, 1/26. Eine Abgrenzung nacb Biichern findet
ni cb t statt.
30. Miinchen, Kgl. Hof- und Staatsbibliothek,
Codex lat. 14035 (Rat. S. Emm. 35), saec. XIV. perg. '). Die
glossicrte Hs. enthiilt fol. 1 — 63 Institutionen, fol. 64 — 99" 'Con-
suctudincs' feudorum , fol. 99" — 102 Gcsetz Fricdrichs II. (Ad de-
cus). Die Libri Feudorum sind in zwei Biicber gcscbieden. Text-
gestaltung im Ganzen die regelmiissige , nur ist 1/23 mit 1/22
vereinigt.
31. Miinchcn, Kgl. Hof- und Staatsbibliothek,
Codex lat. 8006 (Kaisersh. 106), saec. XIV. perg.4). Die
Hs. enthiilt fol. 1—120 Institutionen , fol. 120'— 145 'Consuctudi-
nes' fcudorum, fol. 145. 146 Gcsetz Friedrichs II. (Ad decus).
Zvvischcn 11/54 und 11/55 dic Constitutio Auxiniana. Die Hs. ist
bci den Institutioncn ganz, bci dcn Libri Feudorum bis 1/25 glossiert.
Einc Scheidung nach Biichern findet nicht statt. Dic Textge-
staltung ist im Ganzen die regelmiissige.
32. * M ii n c h e n , Kgl. Hof-undStaatsbibliothek,
Cod. lat. 3509 (Aug. civ. 9), saec. XIV. perg.5). Der Codcx
1) Schradcr p. 47 n. LXV, Ileimhach Nr. 57, Dydyriski Nr. 70.
2) Nur mituntcr werden Bruchstiicke aus dcrGlosse ini Text angefiihrt. 3) Schra-
der, Corpus iuris p. X, Dydyiiski Nr. 77. Der Miinchener Cod. lat. 216,
s. XV, enthiilt nicht die Libri Feudorum , ehensowenig der Cod. lat. n. 11775.
4) Schrader p. 04 n. CXVJII, Dydyiiski Nr. 78. 5) Es ist der Aug.
I. der G e b a u e r schen Ausgabc. Vergl. II c i m h a c h Nr. 95. D y d y i s k i
Nr. 73.
I. Die Ilandschriften.
11
enthiilt clie Institutionen (fol. 1—44), Novellen (fol. 45—199), Libri
Feudorum nebst Lehnsgesetz Konrads (fol. 203—237), Cod. III, 3
(fol. 238) , tres libri (fol. 239 — 301). Die von verschiedenen Hiin-
den geschriebene Hs. ist glossiert, doch geht die Glosse bei den
Libri Feudorum nicht bis zum Schlusse und intermittiert verschie-
dene Male. Bei den Libri Feudorum wird das zweite Buch vom
ersten nicht abgcgrenzt. Im ersten Buche bilden 1/21. 22. 23
einen Titel. Im zweiten Buche fchlen II/6 und II/7 pr. Zwischen
11/22 und 11/23 sind die Capitula Ugonis. Auf 11/51 folgt 11/58,
ohne Rubrik mit dem Vorhergehenden zusammenhangend. Jedoch
ist an der Seite mit rothen Buchstaben vermerkt : 'Constitntiones
Frederici imperatoris'. Nachdem 11/58 pr. beendigt ist, folgt 11/53
bisll, 56, hierauflI/6, nunmehr noehmals 11/58, und zwar vollstiin-
dig, sodann nochmals II/6 , hierauf 11/52, Theil 1, sodann das
Lehensgesetz Konrads, endlich das D ie ck S. 295, n. 17 abgedruckte
Stiick. Es fehlt also giinzlich 11/52, Theil II. III, 11/57.
33. *Miinchen, Kgl. Hof- und Staatsbibliothek,
Cod. lat. 23559 (22559), saec. XIV. et XV. perg.1). Die Hs.
befindet sich in einem Holzdeckel, auf welchem mit einer Hand
des 15. oder 16. Jahrh. die Worte stehen: 'Consuetudines syno-
dales Maguntini, synodales Augustanae, Usus feudorum'. Sie ent-
hiilt auf fol. 1 — 40 kirehenrecktliche Stiicke aus dem 15. Jalirh.
(Aufzeicbnungen der Kirchenrechte des Erzbisthums Mainz von
Erzbischof Pctrus von Mainz (fol. 1 — 27), das Concil von Constanz
(fol. 28 — 31), Aufzeichnungcn des Kirchenrechts dcs Bisthums Augs-
burg vom J. 1377. Auf fol. 40-70 folgt der 'Liber' feudorum
von einer iilteren Hand des 14. Jahrh. Dieser Theil ist glossiert.
Buch II. ist von Buch I. nicht getrcunt. Die Bubrikcn sind
mcist spiiter eingefiigt uud weichen theilweise von den gewohn-
lichen Kubriken ab. Was die Textgestaltung betrifft, so ist sie
die regclmiissige bis 11/52, nnr ist 1/23 mit 1/22 vereinigt. Nach
11/52 folgt U/6 und 11/7 pr., dann 11/53, 11/54, 11/58, dic Con-
stitutio pro scolaribus, 11/55 bis 11/57, worauf dcr Codex schlicsst
mit dem Vermerk von spiitcrer Hand: 'Explicit liber feudorum
Fridcrici imperatoris scmpcr Augusti'.
34. M ii n c li e n , K g 1. H o f - u n d S t a a t s b i b 1 i o t h e k,
C o d. 1 a t. 3502 (A u g. c i v. 2), saec. XIV. perg. !). Die glossierte,
ni it prachtvollen Bildern und Initialen versehene Hs. enthiilt fol.
1) Der Aug. II. der Gebauerschen Ausgabe. 2) Der Aug. III. der
Gebauerschen Ausgabe, Schrader S. 60. 61, n. CXI, Dydyriski Nr. 79.
12
I. Dic Handschrifteu.
1 — 78 Tnstitutionon, am Schlussc von deren Glosse: 'ego Matiolus
scripsi'. Pol. 79—148 tres libri, fol. 149—276 Novellen, fol.279
— 305 'Cousuetudiucs' feadornm mit der Glosse dcs Jac. Columbi
(11/58 nicht glossiert) , fol. 306. 307 das Gesetz Friedrichs II.
(Ad dccus), an dessen Schluss : 'Exphc.it usus feudorum'. Buch II.
ist von Buch 1. nicht geschieden. Die Textgestalt ist die regel-
massige.
35. Munchen, Privatbesitz (Hintcrlassenschaft
Morbio's), XV saec. perg. Enthiilt Institutionen und 'Consti-
tutiones' Feudorum nebst Constitutiones Friderici II. Siehe dariiber
Seckel in Krit. Vierteljahrsschr. fiir Gesetzgeb. und Rechts-
wissenschaft XXXVI p. 382. Ich selbst habe die Hs. nicht ein-
gesehen.
36. *Miinster, Kgl. PaulinischeBibliothek, n. 1024,
saec. XIV. perg. Sie enthiilt auf 86 fol. 1) die 'Constitutiones
feudorum nebst Lehnsgesetz Konrads und Gesetz Friedrichs II.
(Ad decus), 2) von spiiterer Hand die Summa des Johannes Blan-
cus, civis Marsihensis, de feudis. Fol. 1 hat die Aufschrift (von
derselben Hand wie die Summa): 'Liber sanctorum Martirum Cosme
Damiani et Symconis prophete in leysborn (Liesborn) Ordinis sancti
benedicti', fol. 2 — 34 die Libri Feudorum , einschliesslich dcr ge-
nannten Kaisergesetze, fol. 35—85 die Snmma. Die Libri feudo-
rum sind in zwei Biicher gcthcilt. Buch I. ist im Ganzen rcgel-
miissig1), nur ist 1/23 mit 1/22 vereinigt. In Buch II. fehlt an
der richtigen Stelle II/6 und II/7 pr. , letztercs wird zwischen
II/9 pr. und § 1 eingeschoben. Zwischen 11/22 und 11/23 die Ca-
pitula Ugonis. Nachdem IT/23 in der Vulgatgestalt bis zu den
Worten 'talem esse dcfinitionem' sich an die Capitula TJgonis unru-
briciert angcschlosscn , wird nunmehr die Rubrik 'Quibus causis
feudum amittatur' gesetzt und die abgekiirzte Gestalt (Dieck
S. 332— 34) produciert. 11/24 hat die Zusiitze Laspeyres 429,
11/28 die unten abgcdruckte Lesart, 11/34 dic Vcrsion Laspey-
r e s S. 448, 11/39 den Zusatz Laspeyres 430. Auf H/51 folgt
D/58 pr. , darnach 11/53— 11/56 , hierauf n/6 , sodann 11/58 voll-
standig, hicrauf nochmals II/6, sodann 11/52, Theil I, das Lehns-
gesetz Konrads, das Stiick D i e ck S. 295, n. 17, 11/57, das Gesetz
Friedrichs II. (Ad decus), endlich 11/52 vollstandig.
37. Trier, S t a d tbibli o the k , n. 867 , saec. XHI. et
XV.*) (Num. Soc. 1303). Der Codex enthalt Bruchstucke der
1) Abgeschen von der Auffiihrung der Orte in 1/19 und von der Hcriiber-
nahmc eincs Stiickcs dcr Capitula Ugonis nach 1/14 (wichtig, vgl. Laspeyres
S. 256. 257) in dersclben Art, wie die Cujacische Ausgabe. 2) Dic IIs.
I. Die Handschriften.
13
Novellen (von Buch II. bis IX.) und die Libri Feudorum. Die
Novellen sind auf Pergament von einer Hand des 13. Jahrh. ge-
scbrieben und unglossiert. Die Libri Feudorum sind von einer
Hand des 15. Jabrh. auf Papier geschricben und glossiert. Letz-
tere zerfallen in zwei Biicher. Der Text ist der Vulgattext. Am
Schlusse : 'Et sic est finis libri feudorum. Qui alio nomine X.
collatio nuncupatur'.
38. Tiibiiigen , Univcrsitiitsbibliothck 3Ic. 14 saec. XIII
iiieuntis perg. Es ist die so wichtige Hs., welche Laspeyres
S. 439- 444 eingehend und im Wesentlichen richtig beschreibt und
welche ich in meiner Ausgabe der Consuetudines verwertliet habe,
so dass icb von einer Beschreibung absehen kann. Vergl. auch
unten II §4. Bemerkcn will ich nur noch, dass die Hs. mit
M a i 1 a n d engere Beriihrung zu haben scheint , vielleicht dort
entstanden ist, da auf Mailander liecht in den Glossen hiiufig Be-
zug genommen wird. Insbes. ist von Interesse das Glossem zu
11/22 (meine Ausgabe der Consuetudines p. 34 Z. 25), welches
dem Mailiinder Stadtrecht jedenfalls entlchnt ist. Dass sie noch
in das 12. Jahrh. reicht , wie ich friiher fiir rnoglich hielt , nchme
ich nicht mehr an , da dic Glosse zu 1/1 pr. (meine Ausgabe
p. 8 Z. 20 ff.) nach Ardizo auf Azo zuriickfiilirt.
39. Wiirzburg, Un iver sitatsbibliothek, Ms. i. f. 3,
saee. XIV. perg. '). Die mit der Glosse des Jac. Columbi ver-
sehene Hs. enthiilt von verschiedenen Hiinden die Novellen, Insti-
tutionen , 'Consuetudines' feudorum nebst Gesetz Friedrichs II.
(Ad decus), tres libri, endlich kirchcnrechtliehe Stiieke. Bei den
Libri Feudorum wird das zwcite Buch vom ersten n i c h t gc-
schicden. Auf 11/54 folgt 11/58, dann 11/55 bis 11/57, hierauf das
Gesctz Friedrichs II.
40. W ii r z b u r g, U n i v e r s i t ii t s b i b 1 i o t h e k , M. ch. f.
115, saec. XV *). Die Hs. enthiilt dic Institutionen, Libri Feudo-
rum und den Angelus de Haerecio super actionibus'.
B. Danemark, Schweden.
41. Kopenhagen, Konigliche Bibliothek, Gml.
Kgl. Samling n. 395, fol. perg., saec. XIV. exeuntis'). Die
n. 92G , wclclic dic Lihri Feudorum ursprunglich cbcnfalls enthielt , ist dicses
Theiles, wie mir dcr Ilcrr Stadtbibliothekar Keuffcr mittlicilte, beraubt wordcn.
1) Schrader p. 39, n. XIII, Heimbach Nr. 124, Dydyriski Nr. 93.
2) Vgl. Spangenberg, Einleitung in das ROmisch - Justiniancische Kechtsbuch,
1817, S. 541 , dem ich die mir von dcr Bibliotheksverwaltuug bestiitigtcn Anga-
bcn entnehme. 3) Vergl. Heimbach Nr. 128, Dydyiiski Nr. 4.
14
I. Die Handschriften.
glossierte Hs. entha.lt Institutioncn, Novellen, 'Constitutiones' feu-
dorum nebst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus) als decima collatio,
tres libri. Als Schreiber ergiebt sicb nach eincr Bemerkung am
Scblusse: 'Petrus faber alias fauvel clericus'. Auf der Riickseite
des letzten Blattes ist von des Schrcibers Hand notiert: 'In istis
XXV quaternis continentur littere de duabus lineis xvm cum dd
et magin s (!) litt. Item de littcris minimis cum paragraphis xxix
et fifl*. Die Textgestaltung ist im Ganzen die regclmiissige , 1/23
mit 1/22 vereinigt. Buch II. wird von Bucb I. nicht gescbieden.
11/55 findet sich ausser in den L. F. am Schlusse der Novellen
mit anderer Lcsart.
42. Stockholm, Kongl. Biblioteket, E 31. 1. n. 2,
saec. XIV, perg., glossiert1). Enthiilt fol. 1 — 67 Institutionen, fol.
08-191 Novellen, fol. 192—215T 'Constitutiones' feudorum, fol.
216— 281v tres libri. Glossiert. Vulgattext. Eintheilung in 3
Biicber. Rubrikation hat einzelnes abweichende.
C. Schweiz.
43. *St. Gallen, Stif tsbibliotbek , n. 744, saec. XIV,
perg.s). I)ie glossierte Hs. cnthiilt die Institutionen und 'Consue-
tiulines' feudorum nebst Lehnsgesetz Konrads. Bei letzteren ist
eine Scbcidung nach Biichern nicht vorhanden. Auf 11,5 folgt
II/7 § 1, dann 11/6, II/7 pr., II/8. Zwiscben 11/22 und 11/23 Ca-
pitula Ugonis. 11/24 hat die Zusiitze Laspeyres S. 429, 11/26
zwiscben § 16 und 17 dasselbe Stiick , wie die Metzcr Hs. n. 64
(Anhang II), 11/34 die Vcrsion Laspeyres S. 448, 11/39 den
Zusatz Laspeyres S. 430, nach 11/42 ist der erste Satz von
11/41 § 1 heriibergezogen. 11/43. 44 folgen hinter 11/46. 11/52 fchlt
an der gevvohnlichcn Stelle. Nach 11/55 folgt 11/6 mit einem Zu-
satze, hiernach 11/58, daranf 11/52, Thcil 1, das Lchnsgcset/. Kon-
rads, das Stuck Dieck 295, n. 17, 11/56.57, 11/52, Tbeil II. III.
Die Textgestaltung stimmt also fast g&nzlich iiberein mit derjcni-
gen der Metzer Hs. n. 64.
44. St. Gallen, S tif t sb ibli o th e k , n. 749, saec. XIV,
pcrg. Die Hs. cnthalt fol. 1— 40 die tres libri, fol. 41-49 die
'Consnetudines feudi' nebst Gesetz Friedricbs II. (Ad decns) und
Index, fol. 50 — 64 dic Glosse des Jac. Columbi dazn , fol. 65 — 68
einige andere Stiicke. Die Libri Feudorum sind von zwei verschie-
1) Vergl. Heimbach Nr. 129, Dydyriski Nr. 279. 2) Scliradcr p. 48
n. LXVII, Dydynski Nr. 297. Die Papier-IIs. n. 748 entlmlt die Libri Feu-
dorum nicht.
I. Die Ilandschriften.
L6
dcnen Hiindcn gcschrieben, von dencn die eine das erste Buch und
die erstcn 34 Titel des zweiten Buches, die andere den Ilest von
11/35 ah schrieh. Eine Scheidung in zwci Biicher ist nicht vor-
genommeu , vielmehr sind die Lihri feudorum mit durchlaufcnden
Titelnummern versehen, und zwar enthalten sie 83 Titelnummcrn,
wobei das Gesetz Friedrichs II. dic dreiundachtzigste bekommen
hat ')• Die Textgcstaltung ist im Ganzen die regclmii.ssige. Nur
1/10 weist einen Glossenzusatz auf und 11/42 umfasst 11/41 § 2:
'Item — tinictur'.
45. St. Gallen, Stadthibliothek (Bibl. Vadiana), A,
D. 3 aus dem J. 1504, chart.5). Enthiilt nach Haenel die 'Feu-
dorum consuetudines et alii tr. iuris'.
D. Niederlande.
46. Leiden, Universitiitsbibliothek, Cod. lat. 11D,
saec. XIII, spiitestens XIV ■). Dcr unglossierte Codex enthalt von
der Hand desselben Schreibers das ganze Corpus iuris nebst den
'Constitutiones' fcudorum und dcm Gesetze Friedrichs II. (Ad decus).
Fol. 1— 278T Digesta, fol. 279—382 Codex I— IX, foL 383—397 ln-
stitutionen, fol. 397— 433 Novellen, fol. 433— 438 Libri Feudorum
nebst Gesetz Friedrichs II. als collatio decima, f. 438v — 457v tres
libri , f. 458 — 460v Index titulorum. Hinter den Digesten steht :
'Explicit textus Digesti novi deo gratias. Scripsit Gervasius, cui
celi gaudia dcntur, protinus illius cuin morte dics finientur, sit
sibi solamen paxijue perhennis amen'. Dic Textgestaltung ist im
Ganzen die regelniiissige. Eine Eintheilung nach Biichern findet
nicht statt. 1/23 mit 1/22 vereinigt. 11,51 hat die volle Lesart :
'Secundum Steplianum sic, sccundum Gerardum et Ohertum similiter'.
47. Le i den , Un i ver si tii t sbib 1 i o th ek, Cod. n. 75, sacc.
XV, chart.4). Die nach einer Bemerkung des Schreibers im J. 1413 •"•)
gescluiebene Hs. ist unglo.s*iert. Sie enthiilt dic Institutionen,
'deciina collatio de fcudis', eine collectio regularum qnarnndam,
Florc.-} secundum ordinem Alphaheti , qui incipinnt 'Antc primum
nihil ost'. Die feuda sind nicht in Biicher geschieden. Die Text-
gestaltung ist im Ganzen die rcgelmiissige, uur dass 11/24 die Zu-
1) Naeh dcr Oscnlirucggcn schen Ausgabc miisstcn cs 8" scin (28 + 58 -f 1).
Ks felilcn aher Kubriken 1/11, 1/28, U/7, 11/54. 2) Vergl. Haenel S. 731.
Die IIs. selbst habe ich nicht cingcscbcn. 3) Scbradcr p. 322 n. CLXI,
Dydyriski Nr. 203. 4) Schradcr p. CO n. CX, Dydyriski Nr. 202.
5) Vergl. Schrader L c. Die IIs. U t r e c h t , Universitatsbibliothek, n. 008
(Eccl. 314), chart., entkalt nur den Jacobus Alvarottus supcr fcudis.
16
I. Dic Handschriften.
siitze Laspeyres 429 hat und der crste Satz des § 2 von 11/41
nach n/42 hiniibergezogen ist. An die feuda schliesst sich das
Gesetz Friedrichs EL (Ad decus) an.
47a. Utrecht, Universitatsbibliothek 605 (Eccl.
538), saec. XIII, perg., glossicrt. Enthalt Institutionen, Novellen,
Eeuda. Ich habe die Hs. lcider nicht einsehen konnen, da sie
wegen ihres schlechten Zustandes nicht verschickt wurde , gebe
vielmehr nur den Bericht D y d y ri s k i' s Nr. 204 wieder.
48. SchlossArnholt. Vgl. iiber diesen Codex den Tex
in Bijdragen tot Regtsgeleerdheid enWetgeving
II, 1827, S. 607 ff. Der Codex besteht aus 267 foL, enthalt Insti-
tutionen, Novellen, 'Constitutiones' feudorum, tres libri. Tlieilung
in 2 Biicher. Am Schlusse der Eeuda : 'Expliciunt constitutiones
feudorum. scriptae anno nativitatis domini nostri Iesu Christi
1269'. Ich habe dcn Codex nicht eingesehen.
E. Oesterreich.
49. Wien, Kaiserl. bffentliche Bibliothek, Cod.
lat. n. 2110 (oliin Univ. 801), sacc. XIV, perg.1). Die glossierte
(bei den L. E. Glosse des Jac. Columbi) Hs. enthalt die Institu-
tionen, den Codex und die 'Consuetudines usuum' Feudorum. Letz-
tere sind in Biicher nicht geschieden. Dic Textgestaltung ist
im Ganzen die regelmiissige. An die Libri fcudorum schliesst sich
das Gcsetz Friedricbs II (Ad decus), an dessen Schluss : 'Expli-
ciunt usus feudorum'. 11/51 : 'Secundum Stephanum sic, secundum
G. et O. similiter'.
50. W i e n , K a i s e r 1. bffentliche B i b 1 i o t h e k , C o d.
lat. n. 2262, saec. XIV, perg. Die glossierte Hs. enthiilt Trcs
libri, Novellen, die 'Constitutiones' feudorum, das Gesetz Fried-
richs 11. (Ad decus), dahinter: 'Explicit liber feudorum'. Die Libri
Feudorum sind in Biicher nicht geschieden. 1/23 ist mit 1/22
vereinigt. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. 11/24 hat
die Zusiitze Laspeyres S. 429, 1J/34 die Version Laspeyres
438, 11/39 den Zusatz Laspeyres 430. Sonst ist die Textge-
staltung im Ganzen die regelmiissige.
51. Wien, Kaiserl. offentliche Bibliothek, Cod.
1 a t. n. 2058, saec. XIV, perg. Die aus ltalien stammende Hsr)
1) Vergl. D y d y n s k i Nr. 253. 2) Fol. 1 ist cine Notariatsurkundc von
1333, Notar ist Albertus civis Mantuanus, Zeugcn sind Mantuaner, 1'armenser ctc.
Dic Haudschrift liat benutzt S a v i g n y, Geschichte, 2. Ausg., V, S. 374.
T. Dle ITandschriften.
17
enthalt von verschiedenen Hiinden Bruchstucke des Tractates do-
mini Iohannis Caldrini de appellationibus et accusationibus, rela-
tionibus et denunciationibus eximii decretorum doctoris, sodann das
Bruchsttick einer Summa tiber das Erbrecht (von Odofredus?),
die Summa de feudis des Odofredus, endlich die Libri Feudorum.
Letztere reichen bis 11/50, Anfang, wo die Hs. bei den Worten 'as-
cendentes non succedunt' abbricht. Sie sind mit Accursischer Glosse
versehen, zerfallen in zwei Bticher und enthalten zwischen 11/22
und 11/23 die Capitula Ugonis. 11/24 und 11/39 haben die Zusatze
Laspeyres 429.430, 11/34 die Lesart Laspeyres 449. 1/23
ist mit 1/22 vereinigt. In 11/41 § 2 ist der zweite Satz vor den
ersten gestellt.
52. Wien, Kaiserl. offentliche Bibliothek, Cod.
lat. n. 2254, saec. XIV, perg.1). Die glossierte Hs. enthalt die
Institutionen , Novellen, Codex X — XII, 'Consuetudines' feudorum.
Die Glosse ist im Allgemeinen die Accursische, bei den Libri Feu-
dornm die des Jacobus Columbi. Die Hs. reicht nur bis 11/55:
'qui tam illicitas reperti', wo sie abbricht. Die Textgestaltung im
Allgemeinen die regelmassige. Eine Scheidung in Bticher findet
n i c h t statt.
53. Wien, Kaiserl. offentlicheBibliothek, Cod.
lat. n. 2065, saec. XIV, perg.2), glossiert. Enthiilt Institutionen,
Novcllen, Codex, Libri Feudorum, Gesetz Friedrichs II. (Ad dccus).
Keine Bucheintheilung. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Lgo-
nis. 11/24 mit dem Zusatz Laspeyres 429, 11/39 mit dem Zu-
satz Laspeyres 430, 12734 mit der Version Laspeyres 448.
54. Wien, Kaiserl. offentliche Bibliothek, Cod.
lat. n. 2094, saec. XIV, perg., glossiert. Enthiilt Feuda und Pax
Constantie '). Dic 'Consuetudincs' Feudorum cnthaltcn keinc Buch-
einthcilung. Text regelmiissig. Rubrikation zum Tlieil abweichend.
55. *Wien, Kaiserl. iiffentliche Bibliothek, Cod.
lat. 22G3, saec. XIV, perg. , glossiert4). Enthalt Institutionen,
Novellen , tres libri, Libri feudorum. Letztere als novelle consti-
tutiones domini Frederici imperatoris sacratissimi bczeichnet. Buch-
cinthcilung n i c h t vorhandcn. 11/52 fehlt an der Vulgatstelle.
Auf 11/58 folgt Gesetz Fricdrichs II. (Ad dccus) , dann das Pri-
vileg Barbarossas fiir Bologna, dann 11/52, das Lehnsgesetz Kon-
rads, das Sttick Dieck S. 295 n. 17, die Capitula Ugonis, U/6.
1) Vcrgl. Dydyiiski Nr. 257. 2) Vergl. Dydynski Nr. 259.
3) Weiland bat diesen Codex niclit bcnutzt. 4) Vergl. Dydyiiski Nr. 202.
2
18
L Dic Handschrifteu.
F. Frankreich und Belgien.
56. Angcrs, Bibliothequc de la ville, Ms. 324, saec.
XIV, perg. , glossiert '). Glosse des Accursius. Die Hs. enthalt
a. die Institutionen ; b. die Novellen , an deren Schluss sich das
Lehnsgesetz Friedrichs (11/55), das Landfricdensgcsetz Friedrichs,
umfassend 11/53 und 54 pr., und das Lehnsgesetz Lothars 11/52 L
von den Worten 'hac cdictali lcge' bis 'pretio ac beneficio se ca-
riturum agnoscat' befinden ; c. die Libri Feudorum nebst Gesetz
Friedrichs II. (Ad dccus) ; d. die tres libri. Die Libri Feudorum
sind in Biicher nicht getheilt. Rubrikcn sind nicht vorhan-
den, doch war der Raum fiir Rubriken frcigclassen. Jeder
Titel wird mit 'Idem' cingeleitet. Die Titelordnung ist im Gan-
zen die gewohnliche. Insbesondere findet sich II/6 und 11/7 pr.
an der gewohnlichen Stelle. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitnla
Ugonis. Am Schluss, nach dem Gesetze Friedrichs II. : 'Explicit
expliciunt constitutiones Friderici', am Schlusse der Glosse: 'Expli-
cit apparatus usutim feudorum'.
57. *Angers, Bibliotheque de la ville, Ms. 368, pcrg.,
glossiert *). Die Hs. ist im Jahre 1282 geschrieben , wie aus dem
Vermerke am Schlusse der Libri Fcudorum hervorgcht : 'Explicit.
Anno domini MCCLXXX secundo. Die mercurii post octobas apo-
stolorum petri et pauli. Cumotus s) porcbier scripsit et intitulavit'.
Sie enthiilt a. Distinctiones Petri de Sampsone in Decrctales; b.
Apparatus magistri Bcrnardi Compostcllani in primum Decrctalium;
c. 'Constitutioncs1 fcudorum als Collatio X, beginncnd mit: 'Impe-
rator Fridericus', wie iiberliaupt jeder Titel mit einem 'Imperator'
oder 'Idem' cingcleitet wird4). Einc Thcilung in Biicher ist nicht
vorhanden. II/6 und 11/7 pr. fehlen an der gewbhnlichen Stclle,
II/6 tritt dagegcn naehtriiglich zwcimal auf, einmal zwischen 11/8
§ 2 und § 3, sodann hinter 11/56. Dic Capitula Ugonis finden sich
1) Vergl. dcn oilicicllcn Katalog, ferncr Ilcimbach Nr. 40, Dydyriski
Nr. 188. Das Mscr. n. 325 cnthiilt nur cine suinnia domini Accursii supcr libro
feudorum. 2) Vergl. den omciellcn Katalog und Schulte, Iter Oallicum in
dcn Sitzungsbcr. dcr "Wicner Akad. Dd. 5'J S. 44u\ 447. 8) Schultc liest
'Guinotus'. Auch nimint Schultc an, dass das Jahr 1280 gemeint ist, indcm
er das 'secuudo' zu 'dic' zicht, wic mir scheint, mit Unreeht. Dass bci den Di-
stinctioncn des 1'ctrus de Sampsone das Jabr 1280 angegel)en, ist eher ein (Irund
fur als gegeu meine Ansicbt. Denn das Schrciben solcher IIs. erfordcrte langerc
Zcit. 4) Eine solchc IIs. mag Jac. dc Belvisio vor sich gebabt baben, siehe
LaspeyreB S. 3 N. *.
t Die Handschriften.
19
zwischen 11/22 und 11/23. 11/51 : 'secundum M. sic , secundum G.
et 0. similiter'. Von 11/51 ab ist die Reihenfolge der Titel eine
abweichende. Auf 11/51 folgt 11/53, dann 11/54, 11/55, H/56, hier-
auf 11/6, hierauf das Gesetz Eriedrichs pro omnibus qui causa stu-
diorum peregrinantur, sodann 11/52, Theil I, darauf das Lehnsge-
setz Konrads, cndlich das StUck Dieck S. 295, n. 17, an dessen
Schluss 'finitur'. Es fehlen demnach ganz 11/52, Theil II. III, 11/57
und 11/58. Auch die Rubrikation weist vielfache Eigenthiimlich-
keiten auf. 1/1 bis 1/4 bildet ein Stiick , 1/5 uud 1/13 sind unru-
briciert, aber durch eiuen Absatz vom Vorhergehenden getrennt
und durch ein 'Imperator' eingeleitet. 1/22 bildet mit 1/21 ein
Stiick in der Art, dass auf die letzten Worte von 1/21 : 'non labo-
raverit si potuerit' unmittelbar fortgcfahren wird : 'et ultra annum
seu menscm et dicm vadat'. 1/23 und 1/24 siud unrubriciert, aber
mit 'linperator' eingeleitet. 11/8 und II/9 bildcn mit dem Vorher-
gehenden cin Stiick. 11/11, 11/19, 11/35, 11/36, 11/41 sind ohne
Rubrik, jedoch mit 'Imperator' eingeleitet. 11/42 bildet mit 11/41
ein Stiick. Die Hs. ist dabei oiicnbar nach verschiedenen Vorlagen
geschrieben. Dies ergicbt sich daraus, dass, wiilircnd 11.52 an dcr
gewbhnlichen Stelle fchlt, die Rubrik von 11/52 vor 11/51 § 6 ge-
setzt ist.
58. Arras, Bibliothequc publique n. 42, saec. XIV,
perg. Enthiilt nach dcm ofiieiellen Katalog S. 29 das Volu-
men. Ich habe die Hs. nicht eingeschen. Vgl. auch Dydyiiski
Nr. 137.
59. *Avignon, n. 334, saec. XIV, pcrg. , glossicrt1). Nach
dcr Beschrcibung im Pertzschen Arcliiv VII, 798 enth< die Hs. die
Decretalen und die Libri Feudorum. Dcr Tcxt der lctzteren weicht
von dcr Vulgata crheblich ab. II/6 und 11/7 pr. fchlcn an der
gewblinlichcn Stelle, stehen dagegen zwischen 11/52 und 11/53. Auf
11/54 folgt 11/58, dann die Constitutio pro scolaribus, hierauf 11/55
bis 11/57, endlich das Gesetz Eriedrichs II. (Ad decus), an dessen
Schluss : 'Explicit liber usus feudorum'. Aus der Beschreibung ist
nicht crsichtlich , ob die Libri Ecudorum in Biicher getheilt sind
und ob zwischen 11/22 und 11/23 die Capitula Ugonis stehen.
60. Bordeaux, Bibliotheque publique 355. I , saec.
XIV, perg. Euthalt nach dem officiellen Katalog S. 190 f. das
Volumen. Vgl. S e c k e 1 a. a. 0. S. 380. Ich habe die Hs. nicht
eingesehen.
1) Ich selbst habe dic IIs nicht eingesehen, gebe abcr die ziemlich genugcndo
Beschreibung ini Archiv wiedcr.
2*
20
I. Die Handschriften.
61. Briissel, Bibliothequeroyale 12084, saec. XIV,
perg., glossiert. Glosse des Accursius. Die Hs. enthalt a. Insti-
tutionen ; b. Novellen ; c. 'Constitutiones' feudorum als collatio X ;
d. tres libri. Die Libri Feudorum, welcbe in Biicber nicht ge-
tbeilt sind , entbalten den Vulgattext ohne die Capitula Ugonis.
Die Glosse scbliesst mit: 'Expliciunt constitutiones Frederici'. An
die Libri Feudorum schliesst sicb das Gesetz Fricdricbs II. (Ad
decus) an , sodann ein kircbenrecbtlicbes Stiick, bierauf nocbmals
1/1 pr. und LL/55 der Libri Feudorum, vvomit die Hs. abbricbt.
62. Cambrai, Bibliotheque publique, Mscr. 584,
saec. XIV, perg. , glossiert '). Die Hs. entbalt a. Institutionen ;
b. Novellen ; c. tres libri ; d. 'Consuetudines' feudorum als X. col-
latio nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Am Scblusse dieses :
'Expliciunt constitutiones Friderici. Deo gratias et marie', am
Scblusse der Glosse : 'Expliciunt constitutiones fcudorum'. Ein-
theilung in Biicber nicht vorhanden. Vulgattext.
63. Chartres, Bibliotheque publique Nr. 273 (314)
saec. XIV perg. Enthiilt das Volumen. Siebe He im ba c b Nr. 51,
Dydyiiski Nr. 140. — Icb habe die Hs. nicht eingesehen.
64. Douai, Bibliotheque publiquc, Mscr. 572, saec.
XIV, perg., glossiert2). Die Hs. enthiilt a. Institutionen, b. Libri
Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Die Libri Feu-
dorum sind uuglossiert und unrubriciert , doch ist der llaum fiir
Glosse und Bubriken freigelassen , und die llubriken sind zum
Theil auch von spiiterer Hand nachgeholt. Einc Theilung in Biicher
ist nicht vorhanden. Der Text der Vulgattext. Wohl nur aus
Versehen des Scbreibers sind 11/20 und 11/21 ausgclassen. Am
Schlussc des Gesetzes Friedrichs II.: 'Expliciunt constitutiones
Frederici super fcudis. Deo gratias'.
65. G r e n o b 1 e, B i b 1 i o t h e q u c p u b 1 i q u e N r. 256 , saec.
XIV et XV perg. Soll Bruchstiicke der Novellen und der Libri
Feudorum enthalten. Vergl. Heimbach Nr. 53. lch habe die
Hs. nicht eingesehen.
66. Montpellicr, Bibli otheque de l'ecol e de Me-
dicine H. 8, saec. XIV perg. Enthiilt das Volumen. Ich habe
dic Hs. nicht eingesehen. Vgl. H e i m b a c h Nr. 56 , Catal. gene-
ral des Manuscr. I 288, Dydyriski Nr. 146.
67. St. Omer, Bibliotheque publique, Ms. 444, sacc.
1) Vgl. den officiellen Katalog , ferner Heimbach Nr. 50, Dydyriski
Nr. 139. 2) Vgl. dcn officiellen Katalog p. 859, Dydynski Nr. 141.
I. Die ITandschriften.
•21
XIV, perg. , glossiert *). Glosse des Columbi. Die Hs. enthalt
a. Institutioncn ; b. Novellen, an deren Scliluss II. F. 55; c. Libri
Feudorum als collatio X. nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) ;
d. tres libri. Die Libri Fcudorum sind in Biicher nicht getheilt.
Text Vulgattext.
68. St. Omer, Bibliotheque publique, Ms. 464, saec.
XIV, perg., glossiert l). Glosse des Accursius. Enthalt a. Insti-
tutionen; b. Novellen, an deren Schluss II. F. 55; c. 'Constitutio-
nes' feudorum nebst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus); d. tres libri.
Text Vulgattext.
69. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 3922 A,
saec. XIV, perg. Enthalt unter verschicdenen Stiicken , haupt-
siichlich kirchenrcchtlichen Inhalts, 11/55, 11/53 und 11/54 pr., die
letztcren beiden zu einem Stiicke vercinigt. Der Text weist Ab-
weichungen von Bedeutung nicht auf.
70. Paris, Biblioth eque nationale, Cod. lat. 4366 B,
saec. XIV, perg. Enthalt unter der Ueberschrift : 'Hec sunt nove
constitutiones Frederici imperatoris' 11,55, 11/53 und 11/56 nebst
andercn Authcntikcn und Schriften des Magister Tancredus de
Corneto (ordo iudiciarius , summa de matrimonio). LT/55 enthalt
zahlreiche Rubriken. Der dritte Satz : 'Habito ergo consilio' ist
mit der Rubrik versehen : 'Fcuda ne vendantur'. Vor § 2 R. :
'Qui feudi investituram a proprio domino non petierit'. Vor§4R. :
'De divisione feudi'. Vor § 5 R. : 'Qui filius patri non succedat in
fcudo'. Vor § 6 R. : 'Si vasallus dominum suum offenderit'. Vor
§ 7 R. : 'De controversiis'. 11/53 ist rubriciert : 'De observatione
pacis', vor § 10 R. : 'De sacramentis pubcrum sponte factis'.
71. Paris, Bibliotheque nationale, Cod.lat. 4425 A,
saec. XIV2), thcils chart., theils perg., unglossiert. Enthiilt Insti-
tutionen und Constitutio Friderici de fcudis non alicnandis sinc
consensu maioris domini (11/55), worauf die Constitutio pro scola-
ribus folgt, an dercn Scblnss: 'Explicit constitutio Fridcrici Ro-
mane urbis imperatoris'.
72. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4427,
perg., glossiert 3). Die Hs. ist im Jahre 1269 geschrieben , wie
aus dem Vermerk am Schlusse des mit den Libri Feudorum ver-
hundenen Gesetzes Friedrichs II. (Ad decus) erhellt: 'Expliciunt
1) Vgl. den offioiellen Katalog p. 203. 212, II e i m b a c h Nr. 69. 70, D y-
dyriski Nr. 148, 149. 2) Vergl. Schrader p. 43, n. XXXV, Dydyriski
Nr. 1 1 1. 3) S c h r a d e r p. 44 n. XXXVIII, der die Hs. irrig dem 14. Jahrh.
zuwuist, Ileinibach Nr. 78, Dydyriski Nr. 112.
'22
L Die Ilandschriftcn.
constitutiones Frederici scripte anno a nativitate domini nostri
Iesu Christi MCCLX nono per manum Ar.'. Sie enthalt Institu-
tionen , Novellen , Lihri Feudorum und tres lihri. Der Text ist
der Vulgattext. 11/51: 'secundum istum sic, secundum G. et O.
similiter'.
73. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4428,
saec. XIV1), perg., glossiert, mit schonen Bildern und Initialcn
versehen. Glosse des Accursius. Die Hs. enthiilt Tnstitutioncn,
Novellen , tres lihri , Libri Feudorum nehst Gesetz Friedrichs II.
(Ad decus). Die Libri Fcudorum sind in zwei Buchcr getheilt.
Zwischen 11/22 und 11/23 die Capitula Ugonis. Iu 11/24 der Zu-
satz Laspeyres S. 429. 11/28 hat die unten (Anhang I) mitgc-
theilte Version.
74. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4429,
saec. XIV2), perg., glossiert. Enthiilt von verschiedenen Hfioden
a. Institutionen ; b. Novellen ; c. 'Constitutiones seu consuetudines
feudorum' nebst Gesetz Friedrichs IX (Ad decus) ; d. tres libri.
Glosse die Accursische mit spateren Zusatzglossen. Die Libri
Feudorum sind in zwei Biicher geschieden. Capitula Ugonis nicht
vorhanden. 11/24 hat den Zusatz Laspeyres S. 429. Kubrika-
tion etwas abweichend. Insbesondere bihlen 1/21— 1/23 ein Stiick.
Nach dem Gesctz Friedriehs II.: 'Explicit liber'.
75. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4437'),
saec. XIV, perg., glossiert. Enthalt a. Institutionen ; b. Novellen;
c. 'Constitutiones' feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad de-
cus); d. tres libri. Der mit schonen Bildern und Initialen ver-
sehene Codex enthalt die Accursische Glosse. Die Libri Feudo-
rum sind in zwei Biicher geschieden. Die Textgestaltung die ge-
wohnliche. Die Rubrikation in Einzellieiten abweichend. Am
Schlusse des Gesetzes Friedrichs II.: 'Expliciunt usus feudorum'.
76. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4438*),
sacc. XIV, perg., glossiert. Enthiilt Institutionen , Novellen und
'Consuetudines' fcudorum nehst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus).
Die Glosse ist mit 'Jac. Columbi' unterschriehen. Der mit pracht-
vollen Bildern und Tnitialen ausgestattete Codex weist eine Suhei-
dung in Biichcr nicht auf. Der Text ist der Vulgattext. Am
Schlusse des Gesetzes Friedrichs II.: 'Expliciunt usus feudorum.
Finito libro rcferamus gratia Christo amen'.
1) Schrader p. 44 n. XXXIX, Heimhach Nr. 72, Dydyriski Nr. 113.
2) Schrader p. 44 n. XL , Heimhach Nr. 71, Dydyriski Nr. 100.
3) Schrader p. 44 N. XLVII, Heimhach Nr. 73, Dydyiiski Nr. 121.
4) Schrader p. 45 n. XLYJH, Heimbach n. 74, Dydyriski n. 101.
L Die Handschriftcn.
28
77. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4439 '),
saec. XIV, perg. , glossiert. Enthalt von verscliiedenen Hiinden
Institutionen, Novellen, Libri Feiulorum ncbst Gesetz Friedriclis U.
(Ad decns). Glosse die Accursisclie. Die Libri Fciulorum in einen
primus und einen secnndus libcr getheilt. Am Sehlusse des Ge-
setzes Friedrichs II.: 'Explicit liber feudornm. Sit gratia rex
angelorum amen. Quisque scripsit scribat semper cum domino vi-
vat amen\ Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. 11/24
weist den Zusatz Laspeyres S. 429 auf. 1/19: 'sapientum Pa-
pie atque Mediolani seu Mantue atque Verone quc Ybernns voca-
tur Carvisie et Padue atque Vincentie ct Parme Luce et Pice ct
Siponti' etc. Rubrikation zum Theil abwcichend. Insbcsondere
bilden 1/23 und 1/22 cin Stiick. 17/3 R. : 'Qnaliter sit investitura
de novo fcudo vcl vcteri'. 11/10 hatte urspriinglich als Rubrik :
'De expositione vocabulorum'. 11/15 und 11/14 bildcn ein Stiick,
desgl. 11/19 und 11/18. II/2S hat zur Ueberschrift : 'Hic finitur
lex domini Friderici. Deindc consuetudines regni incipiunt'. 11/33:
'Qualiter probanda sit nova investitura'. 11/54: 'De codicillis.
Al. dc allodiis'.
78. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 44402),
saec. XIV, perg., glossiert. Mit sehr schonen Bildern und Initia-
lcn. Accursische Glosse. Die Hs. enthalt a. Institutionen ; b. No-
vellen ; c. tres libri ; d. 'Consuetudines' fcudorum nebst Gesetz
Friedricbs II. (Ad dccus) und der Auth. Habita, worauf : 'Expli-
ciunt usus feudorum. Dcus collaudetur quia libri finis Iiabetur'.
Wie sich aus einem iibereinstiinmenden Vcrmcrke am Schlusse der
Glosse zu den Libri Feudorum und den tres libri ergiebt, gehorte
die Hs. dem Martinus de Gualandis de Mutina. Die als X. colla-
tio bezeichneten Libri Feudorum sind in Biicher nicht getheilt.
Text der Vulgattext.
79. *Paris, Bibliothequenationale, Cod.lat.45G7'),
saec. XIV, perg., glossiert. Glosse des Accnrsius. Enthiilt No-
vellen, Libri Feudorum, tres libri. Die Libri Feudorum nicht in
Bficher getheilt. Die Tcxtgcstaltung bis II, 51 die regelmiissige,
nur dass 11/24 den Zusatz Laspeyres S. 429 hat. Auf n/51
folgt 11/58, dann 11/52 , das Lehnsgesetz Konrads nebst dem Zu-
satz Dieck 295, n. 17, 11/53— 11/56, die Auth. 'Habita', das Gesetz
Friedrichs II. (Ad decus) , 11/57, endlich die Constitutio Auxi-
mana. Die Rubrikation in einigen Titeln abweichend.
1) Heimbach Nr. 80, Dydynski Nr. 122. 2) Schrader p. 45 n. L,
Heimbach Nr. 75, Dydyriski Nr. 123. 3) Heimbach Nr. 76.
24
I. Die Handschriften.
80. Paris, Bibliothequc nationale, Cod. lat. 4615 ') , saec.
XII, perg. Die von Anschiitz genau beschriebene Hs. enthiilt
bekanntlich nach der Lombartla und deren Commentaren die epistola
1'hiliberti und die sg. lex 'Quicumque'. Der Abdruck, den An-
schiitz in der Krit. Ueberscbau IU. p. 312 — 316 giebt, ist nicht
ganz correct. Ich habe die Hs. in meiner Ausgabe der Consuetu-
dines bereits verwertbet.
81. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 46172),
saec. XHI. Enthiilt nach der Lombarda 11/52 I, 11/55 und 11/53,
54 pr.| die letzteren beiden zu einem Stiicke vereinigt.
82. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 4675,
saec. XIV, perg., glossiert. Enthiilt ausser zwei Summae Feudo-
rum, von denen die eine die des advocatus Iohannes Blancus civis
Massiliensis ist, und anderen Stiicken auf fol. 7—28 die 'Consue-
tudines' feudorum, an die sich das Gesetz Friedrichs H. (Ad decus)
anschlicsst. Die Glosse die Accursische. Eintheilung in Biicher
nicht vorhanden. Textgestaltung die regelmassige.
83. Paris, Bibliothequc nationale, Cod. lat. 4676 (Colb.
Rcg. 3161. 3), saec. XTTT. et XIV), perg. Diese iiusserst wich-
tige Hs. besteht aus verschiedenen Theilen von verschiedenen
Hiinden. Die Libri Feudorum, von einer Hand des beginnenden
13. Jahrh. , befinden sich nebst dem Tractat des Anselmimts auf
fol. 1 — 8. Den iibrigen Theil des Bandes macbt eine summa des
Rofredus von viel spiiterer Hand aus. Die crsten 8 Folien , auf
die cs hicr ankommt, sind verhcftet. Fol. 1 enthalt 1/1 — 1/8 pr.
incl., fol. 2 U/32 Mitte bis H/44 inch, fol. 3 11/45-11/51, 11/58,
U/6 und 7 pr., fol. 4 U/8 § 1 bis U/20 Mitte, fol. 5 11/20 Mitte
bis 11/24 § 4, 11/28—11/32 Mitte, fol. 6 1/8 § 1 bis 1/24 Mitte, fol. 7
1/24 Mitte bis U/8 § 1 , fol. 8 11/7 pr. , den Tractat des Ansel-
minus , das Lehnsgesetz Konrads , 11/52 I, die Ueberschrift und
Grussformel von 11/53. Die Keihenfolgc ist oficnbar fol. 1, 6, 7,
4, 5, 2, 3, 8. Dann stellt sich der Inlialt folgendermassen dar:
Das erstc Buch der Libri Feudorum ist vollstiindig. Vom
zweiten fehlcn an der gewtihnlichen Stellc 11/6 und II/7 pr. Zwi-
schcn U/22 und 11/23 Capitula Ugonis ohne Ueberschrift. Auf
1) Vgl. A. Anschiitz im Pertzschcn Arcliiv XI, 230 ff. Derselbe, Die Lom-
bardacommentarc des Ariprand nnd Albcrtus, 1855, p. XXV. XIII. XIV. Dcrselbe
in Krit. Ueberschau III, p. 313—316. 2) Vgl. Merkel, Die Geschichte des
Langobardenrechtes, p. 24. 37 ; A n s c h ii t z, Die Lombardacommentare, p. XVII.
u. d. dort cit. Ich babe sie nicbt verglichen. 3) Vgl. schon R. J a c o b i,
De summa Anselmini de Orto super contractibus emphytcosis etc, 1854, p. 6;
v. Savigny, Gesch. des rOni. Rechts im Mittelalter, 2. Aurl., hd. V, 171.
I. Die Handsehriften.
25
n/24 § 4 folgt n/28, so dass fehlen 11/24 § B fF., TI/25, H/26 und
TT/27. Auf 11/51 folgt 11/58, dann II/6 und IT/7 pr., hierauf der
Tractatus des Anselminus, das Lehnsgesetz Konrads , 11/52 I, die
Ueberschrift und Grnssformel von 1T/53, womit die Hs. abbricht.
Es fehlen also (ausscr 11/24 §5 bis 11/27) 11/52 II. III, 11/54—
11/57 und 11/58, welch letzteres aber jedenfalls auf dem folgenden
ausgcfallenen Folium gestanden haben muss.
AuffaTlig ist in erster Linie, dass auf 11/24 §4 11/28 folgt.
Dass in der Hs. selbst eine Liicke ist, ist ausgeschlossen, da 11/28
sich auf derselben Seite unmittelbar an 11/24 § 4 unter der Ru-
brik 'De pace tenenda' anschliesst. Entweder ist also die Hs. aus
einer Vorlage abgeschrieben , in der eine solche Liicke war, oder
die Vorlage reichte nur bis 11/24 §4, und es wurde eine andere
Vorlage fiir den folgenden Theil benutzt. Das Letztere ist aus
folgenden Griinden mindestens wahrscheinlick. Die beriihmte Tii-
binger (oben n. 38), die Berliner (oben n. 5) und die eine Bamber-
ger (oben n. 1) Hs. reichen ebenfalls bis 11/24. Nun weist unsere
Hs. bis 11/24 § 4 nicht blos eine grossere Alterthiimlichkcit auf,
als in den spateren Theilen , sondern auch eine auffallende Aehn
lichkeit mit jenen drei Hss. , und zwar im ersten Buche mit der
Tiibinger und Bcrliner, im zweiten mit der Bamberger. Sie niihert
sich ihnen so sehr, dass sie offenbar mit ihnen eine besondcrc
Klasse bildet. Von 11/28 ab sind dagegen die Abweichungcn von
sonstigen Hss. minder erheblich, sie bestehen hauptsachlich in der
mangelnden Rubricierung und in der cigenthiimlichen Reihenfolge
dcr Titel von 11/51 ab, beidcs Erscheinungen. die sich auch andcr-
wiirts vorfinden. Insbesondere fehlen nach 11/24 § 4 die zum Theil
eigcnthiimlichcn Randglossen. Es ist anzunchmen, dass die von
11/28 ab benutztc Vorlage eine jiingere war , dem sog. 'Ardizoni-
schcn' Reccnsionsstadium angehiirte. Ob 11/27 dabei nur aus Ver-
6chen ausgefallen ist, oder ob dessen Fortlassung auch als Zeichen
der Altcrthiimlichkeit anzusehen ist , will ich dahingestellt sein
lasscn. Es gab vielleicht eine Zeit, in der 11/27 noch nicht in die
Libri Fendorum aufgcnommen war. Aber, ob unsere Hs. in ihrem
zweiten Theile (nach 11/24) dieser Zeit noch angehort, ist fraglich,
da ja die Rubrik von 11/27 (irrthumlich zu 11/28) heriibergc-
nommen ist.
TJntersuchen wir den alteren Theil (bis 11/24), so stellt sich
im ersten Buche cine verbliiffende Achnlichkeit mit der Tiibinger
und Berlincr heraus. Im zweiten Buche nahert sich unsere Hs.
unverkeunbar der Bamberger (oben n. 1).
Was die Rubrikation betrifft, so weist unsere Hs. eine sehr
26
I. Die H.mdsrhriften.
sparliehe Rubrikation auf. Das erste Buch enthSlt ziemlich rein
dic Ardizonisch - Blancnssohe Rubrikation (Laspeyres 50. 51),
welche auch im zweiten Ruche durchbliokt , wenn auch nicht mit
der gleichen Doutliohkoit. Im orsten Buche sind nur ruhriciert:
1/1. I'5, 1/7, 1/8, 1/10, 1/14, 1/25 § 1 ; im zweiten : II/5, IT/10,
11/19, IT/23, 11/24. 11/28 (R. von 11/27) . 11/50, 11/53, zum Theil
mit eigenthfimlicben Ruhriken, so II/5: 'Qualiter sacramontum de-
hct fiori et inrari', 11/10: 'De successione feudi qualitcr filii succe-
dant et consentanoi et qualiter foudum revertitur ad dominum',
11/53 : 'De paoe componcnda et tnenda inter suos subditos'. Die
unruhriciorton Titel sind vielfaoh durch Absatz oder grosse Ini-
tialen oder Paragraphenzeichen als selbstandige Abschnitte kennt-
lich gemaoht, worauf hier nioht eingegangen werden soll. Eine
Ueberoinstimmung mit der Tfihinger liegt hier allerdings nicht
vor. Jedenfalls liegt aber, wie in der Tiihinger, auoh hier eine
Hs. vor, doren Ruhrikation noch unausgebildet ist.
Dass unsere Hs. jiinger, als die Tiibinger ist, liegt auf der
Hand. Es ergiebt sich , ansser dem Obigen, auch daraus , dass
1/14 bis 1/16 bcreits an der gewohnlichen Stelle eingeschaltet ist,
und dass TI/3 die "Worte : 'vel Friderici' hat. Sie diirfte aber
nooh dem Anfang des 13. Jahrh. angehorcn. Ich hahe die Hs. in
meincr Ausgabe der Consuetudines verwerthet.
84. Paris, Ribliotheque nationale, Cod. lat. 14343
(St. Vict. 5 ol. 19)'), saec. XIV, perg. , glossiert, prachtvoll
ausgcstattet. Die Hs. enthalt Institntionen , Novellen, tres libri,
'Consuetudines' Foudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus),
an dessen Schluss : 'Explioiunt usus feudorum'. Die als X. colla-
tio bezeichneton Libri Foudorum sind in Bficher nicht einge-
theilt. Der Text der Vulgattext. Glosse die Columbisoh -Accur-
sische.
85. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 14348
(St. Vict. 131), saec. XIV, perg. glossiert. Enthiilt von ver-
schicdenen Hiinden a. Institutionen ; b. Novellen ; c. 'Constitutio-
nes' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) als X. col-
latio ; d. tres libri. Die Glosse die Accursische. Am Schlusse
des Gesetzes Friedrichs: 'Expliciunt constitutiones Friderici. X.
collatio' etc. Eine Theihvng in Biicher findet nicht statt. Der
Text ist der Vulgattext.
1) Srhrader p. 47, n. LXI, Heimbarh Nr. 81 , Dydynski Nr. 126.
2) Schrader p. 47, n. I.IX, Heimbach Nr. 82, Dydynski Nr. 127.
I Die Handschriften.
27
86. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 15419,
saec. XIII. et XIV, perg., glossiert1). Dic Hs. enthiilt von ver-
schicdenen Hiinden a. Institutionen ; b. Novellcn ; c. 'Cousuetudi-
nes' Feudorum nebst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus) ; d. tres
libri. Die Libri Feudorum von einer Hand des 14. Jabrb. , mit
der Glosse des Accursius, sind in zwei Bucher gctbeilt. Zwiscbcn
H/22 nnd 11/23 Capitula Ugonis. 11/24 bat dcn Zusatz Laspey-
res S. 429. 1/19: 'Mediolani atque Papie seu Mantue atque Ve-
rone que Hybernus vocatur Carvisu et Padue atque Vincentie ct
Parme Luce et Pise et Siponti' etc. Rubrikation zum Theil ab-
weichend. Der Text scbliesst : 'Expliciunt constitutioncs Fride-
rici', die Glosse : 'Explicit apparatus usuum feudorum'.
86. Paris, Bibliotheque nationale, Cod. lat. 16905
(Navarre ll)2), saec. XIV, perg. , glossiert, praebtvoll ausge-
stattct. Enthiilt a. Tnstitutionen ; b. Novellen; c. 'Liber de feudis'
nebst Gesetz Fricdrichs II. (Ad decus) ; d. tres libri. Die Glosse
ist die Accursiscbe. Die Libri Feudorum sind in zwei Biicher
getheilt. Capitula Ugonis zwischen 11/22 ond 11/23. 11/24 hat
den Zusatz Laspeyres S. 429. Am Schlusse des Gesetzes
Friedrichs: 'Explicit liber Fendorum. Deo gratias'. Die Rubri-
kation vielfach eigenthiimlich ; z. B. 1/6: 'Si episcopus, abbas vel
abbatissa infeudat aliquem' ; 11/10: 'De illis qui investiti sunt de
ducatu vel comitatu vel marcbia a principe'; 11,26 §6: 'An prop-
ter clerieatum feudum non amittatur' ; 11/28: 'Hic finitnr lex do-
mini Frederici. Consuetudines regni incipinnt'.
88. Paris, Bibl. St. Genevieve F. L. 2, saec. XIV,
perg., glossiert s). Entbfilt Novellen , 'Constitutiones' Feudorum,
tres libri. Keinc Thcilung in Biiclicr. Vulgattext.
89. Reims, Bibliotheqne publique, Cod. lat. 737
(613 H.), perg., glossiert4). Enthiilt a. Institutionen ; b. Novellen :
c. 'Constitutiones' Feudorum als X. collatio; d. tres libri. Glosse
dic Accursische. Die Hs. ist im Jahre 1300 'die mercurii post
festum beati Tacobi et Christofori' geschrieben. Eintheilung in
Biichcr nicht vorhnnden. Text im Ganzen der Vulgattext. An
die Libri Feudorum schliesst sich das Gesetz Friedrichs II. (Ad
decus) an, an dcssen Scbluss: 'Expliciunt constitutiones Frederici'.
90. Reims, Bibliotheque publique, Cod. lat. 742
1) Heimbach Nr. 84, Dydyiiski Nr. 103. 2) Schrader p. 47
n. LX(?), Heimbach Nr. 83, Dydyriski Nr. 128. 3) Heimbach
Nr. 8C. 4) Dieser und die drei folgenden Codices unter Heimbach 60—63,
Dy dy nski Nr. 152, 153, 155.
28
I. Die Handschriftcn.
(606), saec. XIV), perg., glossiert. Die mit schonen Bildern und
Initialen verseliene Hs. cntlialt a. Institutionen ; b. Novcllen;
c. 'Constitutiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad de-
cus) als X. collatio ; d. tres libri. Glossc die Accursische. Ein-
thcilung in Biichcr nicht vorhanden. Text der Vulgattext.
Schliesst: 'Explieit textus constitutionum Friderici'. Ebcnso die
Glosse : 'Expliciunt constitutiones Frederici. Deo gratias'.
91. Reims, Bibliotheque publique, Cod. lat. 743
(604 H.), perg., glossiert. Enthalt a. Institutionen; b. Novellen ;
c. 'Constitutiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad de-
cus) ; d. tres libri. Die mit schonen Bildern und Initialen ausge-
stattete Hs. ist im Jahre 1328 geschriehen, wie aus dem Vermerk
hervorgeht : 'Anno domini MCCCXXVIII. Iste liber fuit perfectus
die sabbati ante festum conversionis sancti pauli apostoli de manu
yvonis de villa aurea scriptoris. Qui scripsit scribat semper cum
domino vivat amen'. Glosse die Accursische. Eintheilung in
Biicher nicht vorhanden. Text Vulgattext.
92. Reims, Bibliotheque publique, Cod. lat. 745
(610) , saec. XIV, perg. , glossiert. Enthalt die unglossierteu No-
vellen und die mit Accursischer Glosse versehenen 'Consuetudines'
Feudorum nebst Gesetz Friedrichs EL (Ad decus). Theilung in
Biicher nicht vorhanden. Text im Ganzen Vulgattcxt. 11/16
fehlt ganz. Rubrikation zum Theil eigenthiimlich. Am Schlusse
der Glossc : 'Explicit apparatus usuum feudorum'.
93. *Tours2), Bibliotheque publique, Cod. lat. 565
(St. Gatien n. 288), saec. XIII3), perg., glossiert. Diese wcrth-
volle Hs. enthiilt die Decretalen Honorii III. mit der Glosso des
Jacobi de Albenga und die Libri Feudorum. Letztere sind glos-
siert. In der Glosse treten als Siglen auf : S. (Stephanus ?) , ar.,
ac. Sie sind in 2 Biicher geschieden. II/6 und II/7 pr. fehlen
an der gewobnlichen Stelle. Die Capitula Ugonis allerdings sind
nicht vorhandcn. 11/23 hat die bekanntc abgekiirzte Form. 11/51 :
'secundum me S. non secundumO. similiter'. Auf 11/51
folgt 11/53 und 11/54 pr. , beide ein Stiick bildend, dann 11/58,
1) Jedenfalls Anfang des 14., wenn nicht schon Ende des 13. Jahrh. Denn
von einer bedeutcnd spiiteren Hand findet sich am Schlusse der Institutionen
der Vennerk: 'Iste liber est Guidonis de Roya, qui emptus fuit die mercurii ante
festum beate Katharine birgindario. Incarnationc domini millesimo CCC sexage-
simo quarto'. 2) Vgl. Scliulte, Iter Gallicum S. 436, der die Hs/aber
irrthiimlich als n. 579 bezeichnet. 3) Die in der Themis, Tom. VIII. ange-
gebcnen Hss. n. 224 de St. Martin und n. 349 de St. Gatien (Dydynski Nr. 160,
164) sind verschwunden.
I. Die Handschriften.
29
hierauf II/6, sodann 11/52, Theil 1, alsdann Konrads Lehnsgesetz.
Am Schlusse dieses: 'Expliciunt feudi consuetudines. Incipiunt de
feudis non alienandis sine consensu maioris domini', worauf 11/55
folgt, nach diesem die constitutio pro omnibus qui causa studiorum
peregrinantur scolaribus', endlich unter der Ueberschrift: 'Idem
F. A. universo populo subiecto imperio' 11/56. Auf einer neuen
Seite und durch einen grossen Absatz geschieden endlich das Ge-
setz Friedrichs II. : 'De statutis et consuetudinibus'. Es feblen
somit ganz: II/7 pr., 11/52, Theil 11. III, 11/54 §§ 1. 2, 11/57 und
auch 11/55 und 11/56 stehen ausserhalb des Textes der 'feudi con-
suetudines'. Nicht minder eigentbumlich ist die liubrikation, in-
sofern zahlreichen Titeln eine Rubrik fehlt und sie nur durch
einen Absatz oder ein Paragraphenzeichen vom Vorhergehenden ge-
trennt werden , so 1/5, 1/7, 1/8, 1/9, 1/10, 1/11, 1/13, 1/18, 1/19,
11/10, 11/14, n/15, 11/16, 11/17, 11/18, 11/19, 11/20, 11/21, 11/22,
11/26, 11/29, 11/33, 11/34, 11/36, 11/39, 11/40, 11/41, 11/42, 11/43,
11/45 , 11/46 , 11/48, 11/51 , oder gar mit dem Vorhergehenden ein
Stiick bilden , so 1/6 mit 1/5 , 1/12 mit 1/11 , 1/22. 23 mit 1/21,
II/8. 9 mit II/5. 7 § 1, 11/37 mit H/36, 11/44 mit 11/43, 11/49 mit
11/48. Auch die vorhandenen Rubriken sind zum Theil eigenthiim-
lich. So 1/14: 'i)e marchia'; 11/11: 'Hic est secundus titulus de
successione fratrum vel gradibus'. Von Lesarten fielen mir eigen-
thiimliche nicht auf, ausser 1/19: 'que ybernus vocatur Tarvisum
Padue atque Vincentie et Parme' etc. Fiir die Umbildung der
Rechtsquelle ist die Hs. von Bedeutung.
94. Tours, Bibliotheque publique, Cod. lat. 640
(n. 353 de St. Gatien), saec. XIV, perg., glossiert1). Die Hs.
enthiilt a. Institutionen ; b. tres libri ; c. Novellen; d. 'Constitu-
tiones' Feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), an dessen
Schluss : 'Hic finitur textus decime collationis'. Die Libri Feudo-
rum sind in zwei Biicher getheilt. Zwischen 11/22 und H/23 Ca-
pitula Ugonis. 11/24 hat den Zusatz Laspeyres S. 429. 11/51:
'secundum istum sic, secundum G. similiter et secundum C. et O.'.
Die Rubrikation zum Theil abweichend von der Vulgata. So
II/3: 'Qualiter fit investitura de novo feudo vel veteri'. 11/10:
'De expositione vocabulorum quis dicatur' etc. 11/28: 'Hic finitur
lex domini Friderici. Deinde constitutiones regni incipiuut'. 1/11
und 11/54 haben — eine Seltenheit — die Osenbrueggenschen
Rubriken.
1) Heimbach Nr. 66, Dydynski Nr. 159.
30
L Die Ilandsehriftcn.
G. Italien.
95. Bologna, Collcgio di Spagna, Bibl. A.borno-
tiana 282 perg., saee. XIV, glossicrt'j. Mit schonen Bildern
und Initialen ausgestattct. Enthalt Institutionen , Novellen, tres
libri, 'Consuetudines' feudornm mit Gesetz Friedrichs 11. (Ad de-
cus), an dessen Schluss: 'Explicit Jiber usus feudorum. i)eo gra-
tias amen'. Glosse des Accursius. Vulgattext.
96. Ceseua, Bibl. M al a te s tian a II* fU. plut. IV num. 1
saec. XIII exeunte oder XIV iueunte geschrieben. Enthiilt nach
Heimbach Nr. 45 lustitutioneu , Novellen, tres libri, Libri
feudoruni. leh liabe die Hs. nicht cingeschen.
97. Farfa, saec. XIV perg. Nach der Besehreibung Beth-
manns in Pertz Archiv Xll 493 enthalt der Codcx Pctri Brate-
rii ars notaria, Eonneln aus Bologna, Uolaudini Aurora de summa
notariae , 'Consuetudines' feudorum ncbst Gesctz Eriedrichs II.
(Ad decus). lch habc ilin nicht eingesehen.
98. Lucca, Bibliothck dcs Bomkapitels V 325 pcrg.
saec. XIV, glossiert "^). Enthalt Institutionen, Novcllcn, Libri feu-
dorum als X collatio, tres libri. Lie L. E. mit der Ueberschrift :
'lncipiunt novclle constitutiones (iomini Eredcrici impcratoris sa-
cratissimi principis quibus modis feudum acquiratur et rctineatur
vel al. incipiunt de moribus super ieudis compositio'. Glossc des
Accursius. Eintheilung in 5 Biicher (Buch 11 an dcr Vul-
gatstclle, Buch III bei 11/23, Buch V bei 11/28, wo Buch IV nicht
ersichtlich). 1/19 : 'Papie atque Mediolani Mantue Vcronc que
Ybcrnus vocatur Carvysu et Padue atque Vinccncic et Parme' etc.
Nach 11/22 Capitula Ugonis. 11/24 mit dem bckannten Zusatz.
liubrikation zum Tlicil abwcichend. An die Eeuda schliesst sich
Gesetz Eriedrichs II. (Ad decus) an, dann : 'Explicit tcxtus leudo-
rum'. Einzclne Eolicn ausgerissen.
99. Mailand, Bibl. Ambrosiana B 20 (Pars infcrior),
perg., saec. XIV , glossiert3). Enthiilt Institutionen , Novellen,
tres libri, 'consuetudines' feudorum. Glosse die Accursisch-Colum-
biuische mit spiitcren Zusatzglossen. Keine Sciieidung iu Biicher.
Tcxt Vulgattext. An 11/58 schliesst sich Gesetz Eriedrichs II.
(Ad decus) an. Lanu : Expliciuiit feuda. Deo gratias amen amen.
Benedictus deus in donis sit'.
1) Vgl. II e i m 1) a c h Nr. 31, D y d y n s k i Nr. 21G, B 1 u me p. 91. 2) Vgl.
Ileimbach Nr. 30, Dydyriski Nr. 224, Blume p. 07. 3) Vgl. Ileim-
bach Nr. 26, Dydynski Nr. 228.
I. Die Handschriften.
31
100. Mailand, Bibl. Ambrosiana D 534 (Pars lnferior),
saec. XIV perg., glossiert l). Enthiilt Institutionen, Novellen, tres
libri , dann : 'ln Nomine domini nostri Iesu Christi ineipit liber
feudoruin qualiter feudum adquiratur'. Seheidung in 2 Biieher.
Nach 11/22 Capitula Ugonis, 11/24 und 11/34 mit den bekaniiteu
Zusatzen. Rubrikation vielfaeh abvveiehend. Glosse die Aecur-
sische mit spateren Glossen des Belvisio u. a. An die Feuda
sekliesst sich Gesetz Eriedricks 11. (Ad decus) an.
101. Monte Cassiuo Nr. 122, saec. Xlll perg., glossiert *).
Enthalt Jnstitutionen , tres libri , 'Consuetudines Eeudorum', No-
vellen. lveine Buchtheilung. Angerciht au die feuda Gesetz
Eriedrichs 11. (Ad decus). lieine Vulgatgestalt.
101". Padua, Bibliothek des Donikapitels. Diese Hs. wird im
Pertzschen Archiv Xll, 005 aufgefuhrt. lch habe sie nicht eingcsehen.
102. II om, C o d. Vatican. I a t. 1434, saec. Xlll, iol. perg.,
glossiert3). Der prachtvoll ausgestattete (Jodex enthiilt Jnstitu-
tionen, Novellen, Codex, 'Consuetudines' Eeudorum nebst Gesetz
Ericdriehs 11. (Ad decus). lieiner Vulgattypus. Jveine Buchtheilung.
103. Rom, Cod. Vatican. J a t. 1435, saec. XIII, perg.,
glossiert '). Euthtilt Novellen, tres Jibri, die Libri Feudorum, Trac-
tat des Anselmus ab Orto iiber den eontraetus libellarius , die
Constitutio Auximana , die Pax Coustantie , das Privileg Jiarba-
rossas iiir Bologna u. a., dann ein Verzeichniss der Jiubriken der
I-iibri Eeudorum. Theilung in 2 Jiiieher. Vulgatgcstalt.
104. Rom, Cod. Vatican. 1 a t. 3980, saec. XIII et XIV,
pcrg., glossiert. Enthiilt unter viclerlei StQoken aueh die glossier-
ten Libri Feudornm im Wesentliohen in Vulgatgestalt. JJie Thei-
lung in 2 Biicher ist hier zwischen 11/22 und 11/23 geriickt. 1/28
hat ausnahmsweisc die Kubrik: De leudo Mediolanensium. 11/20
und 11,27 liaben zahlreiche Unterrubriken.
lU5. li o m , C o d. Palat. Jat. 753, saec. XIII , perg.
Enthiilt hiuter deu Digesten auf dem letzteu fol. ein kleines Stiick
der Eeuda, deu ersten Titei dcs ersten Buches fast ganz umfassend.
100. Rom, Cod. Palat. lat. 705, saec. XIII, glossiert,
perg. a) mit sehr schonen Iuitialen und Bilderu. Euthalt Institu-
tionen, tres libri, Novellen, 'Consuetudines' Eeudorum nebst Ge-
setz Eriedriehs II. (Ad decus), an dessen Schluss : 'Explieiunt usus
feudorum'. Iveine Buehtheilung. Reine Vulgatgestalt.
1) Heimbach Nr. 27, Dydyriski Nr. 227. 2) Heimbach, Nr. 44,
Dydyriski Nr.219. 3) II e i mb a c h Nr. 36. 4) II e imba c h Nr. 37,
K. J a c o b i , De summa Ansclmini ab Orto p. 9. 5) II e i m b a c h Nr. 39,
D y d y n s k i Nr. 207.
32
I. Dic Handschriften.
107. *Rom, Cod. Palat. lat. 766, saec. XIII, glossiert,
perg. l). Enthiilt Institutionen, Novellen, tres libri ncbst II F. 55,
56, 53, 54 und Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Dann die Libri
Feudorum. Theilung in 2 Biicher. 11/6, 11/7 pr. fehlen an der
Vulgatstclle. Zwischen 11/22 und 11/23 Capitula Ugonis. Nach
11/51 ein kurzes Stiick von 11/58, dann 11/53, 11/54 mit der Rubrik
■De allodiis', 11/55, 11/56, II/6, 11/58, 11/57, Gesetz Friedrichs II.
(Ad decus), dann nochmals 116, II/7 pr.
108. Rom, C od. P alat. 1 a t. 767, saec. XIV, perg., glossiert2),
Entliiilt Institutionen , Novellen , 'Consuetudines' Feudorum als X.
collatio und tres libri. An die Fcuda schliesst sich Gesetz Frie-
drichs II. (Ad decus) und Privileg Barbarossas ftir Bologna an.
Keine Buchtheilung. Vulgatgestalt.
109. Rom, C o d. Pal a t. 1 at. 770, saec. XIV, perg. , un-
glossiert3). Enthalt Institutionen , Regulae juris und 'consuetudi-
nes feudales'. Theilung in 3 Biicher. Das dritte Buch beginnt
bei II F. 23. Vulgatgestalt. An die Feuda schliesst sich Gesetz
Friedrichs II. (Ad decus) an.
110. Rom, Cod. Palat. lat. 772, saec. XIII. perg. Ent-
halt die Lombarda in drei Buchern auf foL 1 — 83. Auf fol. 83"
folgt das Lchnsgesetz Lothars nebst einer summula De successio-
nibus beneficiorum , die ich weiter unten abdrucke. Dann die
Lehnsgesetze Barbarossas und andere Stiickc , die mit den Feuda
nichts zu thun haben.
111. *Rom, Cod. Chig. E VII 211, saec. XIII, perg.<).
Leider ist es mir trotz vielfacher Bemiihungcn nicht gclungen,
diese Hs. einzusehen und bin ich auf den unvollstiindigen Bericht
angewiesen, der mir von dritter Seite zu Theil wurde. Die Feuda
beginncn auf fol. 22b der Hs. Eine Bucheintheilung ist nicht vor-
handen. Rubrikcn sind nicht sehr zahlreich , aber eigenthiimlich.
1/1 hat drei Unterrubriken, vor 1/4 § 6 ist die Rubrik : De incre-
mento feudi. Ohne Rubriken sind 1/2, 1/4, 1/6, 1/12, 1/16, 1/18—
1/24, 1/26, 1/27, 1/28. Noch sparlicher ist die Rubrikation im zwei-
ten Buche , wo noch nicht ein Dutzcnd Rubriken vorhanden ist.
II/6, II/7 pr. fehlen an der Vulgatstelle, zwischcn 11/22 und 11/23
Capitula Ugonis. Die Reihenfolge dcr Titel nach 11/51 ist eine
1) Hcirabach Nr. 40, Dydyiiski Nr. 208. 2) Ilcimhach Nr. 41,
Dydynski Nr. 209. 3) Dydynski Nr. 212. 4) Ueher die IIs. he-
richtet Scialoja hei Pcscatorc, licitragc zur mittclaltcrlichen Rechtsgc-
schichte lleft 2 1889 S. 90—99. Darnach ist das letzte Stiick (Summa de actio-
nihus dcs dominus Johauncs de hlanescoj geschriehen zu Bologna 1256.
I. Die Handsohriften.
33
von der Vulgata abweichende, indessen ist mein Bericht nicbt ge-
niigend deutlich. Es ergiebt sich nur, dass am Schlusse 11/52 II
und III angeliangt sind. Glossen finden sich nur am Anfange.
112. Sicna, Bibl. communale J IV 10, perg., saec. XIV.
Entlialt unter verschiedenen Stiicken (darunter flos magistri llo-
landini) auf fol. 12(5 ff. die 'Consuetudines' Feudorum. Keine Scliei-
dung in Hiieher. Vulgattext. An die Feuda sehliesst sicli (iesetz
Friedrichs II. (Ad decus) an. Raum fiir die Glosse freigelassen.
113. Siena, Bibl. communale J IV 11, perg., saec. XIV,
glossiert1). Enthiilt Institutionen , Novellen, 'Consuetudines' Feu-
dorum als Collatio X , tres libri. Keine Theilung in Biicber.
Vulgattext. An die Feuda scbliesst sich Gesetz Friedrichs II.
(Ad decus) an.
114. Siena, Bibl. commnnale H IV 17, sacc. XIV, pcrg.,
glossiert *). Entbiilt Institutionen, Novellen, tres libri, 'Liber usns
feudorum'. Keine Theilung in Biicber. Kuhrikation unregelmiissig.
An die Feuda schliesst sicb Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an.
115. Turin, Bibl. nazionale EI21 (HVI2), saec. XIV,
perg., glossicrt8). Entbiilt Institutiouen, Novellen, 'Consuetudines'
Fendorum als X. collatio, tres libri. Keine Scbeidung in Biicher.
Vulgatgestalt. An die Feuda schliesst sich Gesetz Friedrichs II.
(Ad decus) an.
116. Venedig, Bibl. di S. Marco Class. V Cod.XVIII,
pcrg., saec. XIV, glossiert4). Enthiilt Institutionen, Novellen, Co-
dex, die Einleitung zur Pax Constantie (diese von spaterer Hand)
und den 'liber de feudis'. Keine Scbcidung in Biicbcr. II/6, 7 pr.
fehlen an der Vulgatstelle. II/7 pr. folgt nacb II/9, II/6 nach
11/24. Sonst Vulgatgestalt. An die Feuda scbliesst sich Gesetz
Friedrichs II. (Ad decus) an, dann: 'expliciunt usus fcudorum'.
117. Venedig, Bibl. di S. Marco Cl a ss. V C od. CXIX,
perg., saec. XIII sen XIV. Es ist dcr bekannte Codex des Dolleoni,
den Merkel in Savigny, Gesch. VII 88— 90 beschreibt5). Die
'Consuetudines' Feudorum auf fol. 1—26 sind glossiert. Tbcilung
in 2 Biicher. Von den Capitula Ugonis ist ein kleines Stiick nach
11/22 stehen geblieben. 11/26, 11/27, 11/28 habcn zahlreiche Un-
terrubriken. Nach 11/53 hort die Rubrikation auf. Im Ganzen
Vulgatgestalt.
1) D y d y n sk i Nr. 232. 2) D y d y ri s k i Nr. 230. 3) H e i m-
b a c h Nr. 25, D y d y ri 8 k i Nr. 237. 4) II e i m b a c h Nr. 29, D y d y ri s k i
Nr. 242. 6) Vergl. auch R. Jacobi, De sumraa Anselmini de Orto
p. 8. 9.
3
34 L Die Handschriftcn.
118. Vicenza, Bibl. della Citta C 15. 2.4, perg.,
saec. XIV, glossiert1). Enthiilt Institutionen, Novellen, tres libri,
Libri Feudorum. Keine Scheidung in Biicher. Vulgatgestalt. An
die Feiula schliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) an. Lann
'Expliciunt libcr usus feudorum'.
H. Spanien.
119. *(?)Madrid, Biblioteca Nacional C 8, s. XIV, perg.,
glossiert. XJeber diese Hs. , welchc nur die Consuetudines feudo-
rum zu enthalten scheint , berichtet Haenel in der Leipziger
Literatur-Zeitung 1828 Nr. 273. Ich selbst babe sie nicht einge-
sehen. Sie scheint der Ardizonischen Classe zuzugehoren.
120. S. Lorenzo del Escurial L V. 1, XIV s. perg.,
glossiert. Enthalt nach Haenel, Leipziger Literaturzeitung
1828 Nr. 273 und nach Heimbach Nr. 87 das Volumen. Die
Consuetudines Feudorum sind auf fol. 291 — 319. Ich habe die
Hs. nicht eingesehen.
121. S. Lorenzo del Escurial II P 4. Diese Hs.,
welche Institutionen und Feuda enthalt, ist ohne Werth, da letz-
tere erst im Jahre 1486 geschrieben sind. Vergl. Haenel,
Cat. p. 950.
122. S. L o r e n z o d e 1 E s c u r i a 1 I. V. 6, saec. XIV, perg.,
glossiert. Enthiilt nach Haenel, Cat. p. 950 das Volumen par-
vum nehst den Feuda. Ich habe sie nicht eingesehen !).
I. Grossbritannien.
123. Cambridge, Coll. C. Gonv. 248, saec. XIV, perg.,
glossiert8). Knthalt Institutionen, Novellen, tres libri, 'Consuetu-
dines' Feudoruin nebst Gesetz Friedrichs II (Ad decus). Keine
Theilung in Biicher. Vulgattext.
124. Cambridge, Coll. C. Gonv. 293, saec. XIV, ?erg.,
gloss.4). Enthalt Institutionen, tres libri, Novellen, 'Constitutones'
Feudorum als X. collatio. Daran sich anschliessend Gesetz Tried-
1) Vergl. Iilume p. 234. 2) Die Handschriften zu Toledo, Cijon 36
Nr. 1 und Nr. 2 cntlialten nach Hcimbach Nr. 92, 93 die Feuda nicht Wie
es mit derlls. zu Coimbra stelit, von dcr Hacncl in dcr Leipziger Lit;ratur-
Zcitung 1828 Nr. 273 berichtct, weiss ich nicht , da weder Hcimbacl noch
Dydynski etwas Genauercs bericliten. 3) Heimbach Nr. I, Dyd;riski
Nr. 183; Hach p. 199 f. 4) Heimbach Nr. 2, Dydyriski Ni 184;
Uach p. 200 f.
T. Die Flandsehriftcn.
86
ricbs II. (Ad decus). Dann: 'Explicit constitutiones Frederici'.
Keine Buchtheilung. Vulgatgestalt.
12B. Cambridge, Coll. St. Peter 0 — 2 — 9, saec. XIV,
perg., glossiert1). Enthalt Institutionen, Novellen, 'Constitutiones'
Feudorum als coll. X, tres libri. An die Feuda schliesst sich Ge-
setz Friedrichs II. (Ad decus) an. Dann : 'Expliciunt constitutiones
Frederici'. Keine Theilung in Biicher. Vulgatgestalt.
126. Cambridge, Universitatsbibliothek D I 12,
saec. XIV, perg. , glossiert 2). Enthtilt Institutionen, tres libri,
Novellen, 'Constitutiones' Feudorum. Theilung in 3 Biicher, das
dritte Buch beginnt mit H/23. An die Feuda schliesst sich Gesetz
Friedrichs II. (Ad decus) an. Rubriken zum Theil eigenthiimlich.
Im Granzen Vulgatgestalt.
127. Durham, K a th e dr alkir c h e C. J. 5, saec. XIV,
perg. , glossiert. Enthalt nach Heimbach Nr. 8 Institutionen,
tres libri , Novellen , Feuda. Ich selbst habe die Hs. nicht ein-
gesehen.
128. Hereford, Kathedralkirche 0 cl. 7 part. 8 num.7,
saec. XIV, perg., glossiert. Enthalt nach Heimbach Nr. 9 Insti-
tutionen, Novellen, Feuda und tres libri. Ich habe die Hs. nicht
eingesehen.
129. Hereford, Kathedralkirche P cl. 8 part. 8 nr.8,
saec. XIV , perg. , glossiert. Enthalt nach Heimbach Nr. 10
Institntionen, tres libri, Novellen, Feuda. Ich habe die Hs. nicht
eingesehen.
130. London, British Museum Reg. 10 E III , perg.,
saec. XIV*), glossiert, prachtvoll ausgestattet. Enthitlt Institu-
tionen, Novellen, Libri feudorum, tres libri. Tbeilung in 3 Biicher.
An die Feuda scbliesst sich Gesctz Friedrichs II. (Ad decus) an.
Dann: 'Explicit liber feudorum amen'.
131. London, Britisb Museum Reg. 11 DI, saec. XIV,
perg. 4), glossiert. Enthalt Institutioncn, tres libri, Novellen, Feuda,
welche aber nur bis 11/56 reichen, da die folgenden Folien ausge-
fallen sind. Raum fiir die Rubriken unausgefiillt. Text durchaus
Vulgattext.
132. London, British Museum Reg. 10 D I, saec. XIV,
perg. *), glossiert. Enthalt von verschiedenen Handen den Appa-
1) Heimbach Nr. 5, Dydyriski Nr. 186; Hach p. 205 f. 2) Heim-
bach Nr. 6, Dydyuski Nr. 187; Hach p. 207 f. 3) Heimbach Nr. 16,
Dydynski Nr. 172; Hach p. 186 f. 4) Heimbach Nr. 14, Dydynski
Nr. 173; Hach p. 183. 5) Heimbach Nr. 15, Dydyriski Nr. 170,
Hach p. 180 f.
3*
36
L Die Handsrhriften.
rat des Accursius zu den Institutionen , dann die Institutionen
selbst, hierauf die Novellen, die 'Consuetudines' Feudorum nebst
Gesetz Friedricbs II. (Ad decus), endlicb tres libri. Keine Thei-
lung in Biicher. Vulgattext. Am Schlusse der Feuda : 'Finito libro
vinum tradatur magistro. A90 k'il boit k'a mervouill a soit. Ex-
plicit liber usus feudorum amen'.
133. London, BritishMuseum Harl. 3752, saec. XIV,
perg. '), glossiert. Enthiilt Iustitutionen, tres libri, Novellen, Feuda
nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus). Keine Theilung in Biicher.
Vulgattext.
134. London, British Museum Harl. 14857, saec. XIV,
perg., glossiert. Enthalt Institutionen, Novellen , tres libri, 'Con-
suetudines' feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), worauf:
'Explicit usus feudorum. Deo gracias amen'. Keine Theilung in
Biicher. Vulgattext.
135. London, BritisbMuseum, Ar. 449, saec. XIV,
perg. !), glossiert. Enthiilt Novellen, Institutionen, tres libri, 'Con-
suetudines' feudorum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus).
Keine Theilung in Biicher. Vulgattext.
136. Oxford, Corp. Christi 73, saec. XIV, perg., gloss.8).
Enthalt Institutionen, Novellen, tres libri , 'Constitutiones' Feudo-
rum nebst Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) , worauf : 'Expliciunt
Constitutiones Frederici'. Keine Theilung in Biicher. Vulgat-
gestalt.
137. Oxford, New. Coll. 172, saec. XIV, perg., glossiert*).
Enthalt Institutionen , Novellen, 'Constitutiones' Feudorum nebst
Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), worauf : 'Expliciunt constitutiones
Frederici', endlich tres libri. Keine Theilung in Biicher. Vul-
gatgestalt.
138. Oxford, New Coll. 174, saec. XIV, perg., glossiert5).
Enthalt Institutioncn , Novellen , 'Constitutiones' Feudorum, tres
libri. Theilung in 2 Biicher. Zahlrciche Uuterrubriken zumal in
11/26. An die Feuda schliesst sich Gesetz Friedrichs II. (Ad dc-
cus) an. Vulgattext.
139. Salisbury, Kathedralkirche, saec. XIV, perg.,
glossiert. Nach Heimbacb Nr. 23 enthalt dieser Codex Institu-
tionen, Novellen, Feuda, tres libri. lcb habe ihn nicht eingesehen.
1) Heimbach Nr. 11, Dydynski Nr. 176, Hach p.l80f. 2) Heim-
bach Nr. 17 (?) , Dydynski Nr. 178, Hach p. 189 f. 3) Heimbach
Nr. 21, D y d y ri s k i Nr. 19G, H a c h p. 197 f. 4) H e i m b a c h Nr. 19,
D y d y n s k i Nr. 195 , H a c h p. 192 f. 5) Heimbach Nr. 20 , D y-
d y n s k i Nr. 194, II a c h p. 195 f.
II.
Die Textentwicklung
des
Langobardischen Lehnrechts.
II. Die Textentwicklung des Langobar-
dischen Lehnrechts.
§ l
Eine kritische Ausgabe des langobardischen Lehnrechts, seit
den dreissiger Jahren dieses Jahrhunderts geplant, ist jetzt in
der Vorbereitung. Ein eigenes Schicksal theilt diese Rechtsquelle
mit dem corpus juris civilis. Das neunzehnte Jahrhundert, das
letzte, in welchem romisches und langobardisches Reeht in Deutsch-
land als gemeines Recht herrschen, ist das erste, welches kritische
Ausgaben des corpus juris civilis und der Libri feudoram in An-
griff nimmt. Viele Jahrhunderte hindurch waren die Libri oder
besser Consuetudines feudorum l) die Hauptquelle des Feudalstaates.
Ihre Rechtasatze gaben dem mittelalterlichen Staate sein Gepriige.
Ein Kranz von Glosscn, Summen, Epitomes, Quaestionen, Commen-
taren , Abhandlungen , Dissertationcn, Lehrbiichern umgab das ge-
1) So lautet die Bczeichnung dcr Rcrhtsquellc in dcn mcisten Ilandschriften
und in dcn itltcrcn Drucken, so aucli schon in der wohl ans dcr 2. Hiilftc dcs
12. Jalirhunderts stammcndcn, wcil 1/22 und 11/24 F. kennendcn sg. Summula dc
fcudis ct bcnenYiis dcs Aliprandus (Anschiitz, Die Lombarda-Commentare des
Ariprand und Alhcrtus 1855, S. 105). Von dcn vier hestcn Ilandschriften —
siche untcn §4 — habcn Tfib. , Berl. und Bamh. freilirh gar kcinc Bczeich-
nung, Paris 4G7G nur dic Uchcrsclirift : Dc fcudis. Andcrc Bezcichnungen in
Handschriften sind : constitutiones fcudorum , constitutiones Fridcrici, usus fcudo-
rum, tcxtus fcudorum, dccima collatio de feudis. Scltcncr tindet sich: I.ihcr
fcudorum, Liber de feudis, Liher usus feudorum. Nicmals fand sich, merkwiirdig
gcnug, in Handschriften die Bezcichnung Lihri fcudorum. Lctztcre Bezeichnung
hehalten wir einstweilcn bei , um mit dcm Sprachgchrauch nicht zu brechen.
Ueber die Bezeichnungen in der Littcratur siehe Laspeyres S. 18 X. 2G (wel-
chcr abcr mit Unrecht bchauptct , dass die Bezeichnung 'Libri fcudorum' in der
crsten Halfte des 13. Jahrh. schon vorkommtl, Diplovatatius (ed. 1'escatore
Berlin 1890) p. LXXXVII. Bemerkt zu werden verdient , dass in der Lombarda
der bctr. Titel mitunter De usu feudorum uberschrieben ist. Mon. Germ. Leg.
Fol. IV., p. 635. G39.
40
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lebnrechts.
feicrte Werk lombardiscber Jurisprudenz. Auf den Rechtsschulen
Italiens , Frankreiehs und Deutschlands wurde es hiiufig und ein-
gebend in Vorlesungen beliandelt , von Rechtslehrern in Recon-
cinnationen und Reformationen be- und unigearbcitet, es ward der
Schauplatz heftigster Controverscn in Wissenschaft und Praxis.
Und dabei seit Alvarottus, Petrus Ravennas undFerra-
rius Montanus bei sonst ausgezeichneten Arbeiten kein Werk,
welches sicb anschickte, der Entstehung der Quelle ernstlicb, d.h.
durcb Sammlung , Sichtung und Priifung aller historiscben Nacb-
richten iiber dieselbe und durch Hcranzieliung der Handscbriften
nachzugehen und so die unentbebrlicbe Grundlage eines kritiscben
Textes zu scbaffen '). Erst in den zwanziger und dreissiger Jah-
ren dieses Jalirhunderts , als in Frankreicb das Lehnrccht giinz-
licb beseitigt war, in den meisten Landern Deutschlands es bereits
vor der Beseitigung stand, erschcincn die Arbeiten von Dieck*)
und Laspeyres*), um in streng wissenschaftlieher Metbode die
scbwierige Frage dcr Fnt.stebung der Rcchtsquclle zn losen. Aber
die Ungunst dcr Verhaltnisse bringt es mit sich , dass beide For-
schcr nicht im Stande sind , den allein sichereii , weil geraden,
Weg umfassender Benutzung von Handschriften zu bescbreitcn.
Beide operircn vorwiegend mit den in iilteren Ausgaben, in Sum-
men und Glossen zerstreuten Notizen , um zur Frkenntniss der
ersten Urspriinge vorzudringen. Der handschriitliche Apparat,
1) Den Vcrdicnstcn eincs Cujacius sei dadurrh nicht zu nalic getretcn,
aucli nicht den Arbeiten von Tatz u. a. Aber, wic der I.ctzterc scbarfsinnig
comhinirt, oline aus dcm Stoff der Ilandscliriften bcraus zu arbeiten — so liegcn
dic Vorziigc dcs F.rstcrcn zwar darin , dass er htiufig cinen bcsseren Text bcr-
stclltc, als seinc Vorgiingcr und Nachfolger , da er viele , zam Tlicil scbr gute,
Ilandscliriften benutztc. Alicr dics f;lu< kt aucli iha nur , weil er dann als fcin-
fuliligcr Hunianist das Itirhtigc errietb, niclit weil cr nictliodiscb arbeitcte. Von
seiner Willkiir lcgt am bcsten Zcugniss ab seine Kubrikation, die nach scincn
Versicbcrungcn durchweg auf llandscbriften bcrubt (siebc die Notcn zu 1/11,
IV/11, 1V/GC, IV/73 sciner Ausgabe), dic aber ein kritikloscs Sanimclsuriuni aus
iiltcren und jungercn Ilandscbriftcn ist, zum Tbcil solcbcn, dic ganz abseits ge-
standcn baben miisscn , da ieh bei so vielen cingescbem n IIss. Kntsiirecbcndes
nicbt entdeckt babc. 2) Litcriirgescbichte dcs longobard. Lehcnrechts bis
zuin vicrzcbnten .lahrh. , ihren Hauptgcgenstanden nach dargestellt von C. F.
Dieck. llallc 1828. Dazu die Recension von lfiener in der (Tubingerj Krit.
Zeitschrift fur Kechtswissenschaft. Bd. V. 107— lfc>6. Seine- nicbt unrichtigeu,
aber ctwas an der Obertlacbc haftenden Anschauungcn iiber das bei ciuer Kdition
zu beobachtende kritische Verfahrcn hat Dicck ausgcsprochen in 'Kurze Cha-
racteristik der bei einer neuen Ausgabe des Langobard. Lehenrechts vorzugsweise
zu herucksichtigenden Handschriften' im Khein. Museum VI. iid. 2. Heft Nt. IV.
3) Ueber die Kntstehung und alteste Bearbeitung der Libri feudorum. Berlin 1830.
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
41
den Dieck und der bei Weitem bedeutendere , allerdings auf
Dieck's Schultern stebende Laspeyres heranzieben , ist bei
dem Reichtbum von Handscbriften der Libri feudorum ein gera-
dezu klaglicher. Jener benutzt nur die Hallenser und die von
G e b a u e r herangezogenen l), dieser ausserdem die T u b i n g e r und
zwei Berliner Handschriften *) , wobei Beide die Gebauer'-
scben Codices nur aus Gebauer kennen lernen und sich dadurch
auch gewisser Irrthiimer schuldig machen '). Wohl aber liegt die
Starke der Dieck'schen und noch mehr der Lasp ey r e s'schen
Arbeit in dem erstaunlichen Fleisse, mit dem Alles gesammelt ist,
was in der an die Libri feudorum ankniipfenden Litteratur vou
Bassianus und Ardizo bis auf Mincuccius4) und Bara-
t e r i u s 5) herab iiber die Entstehungsgescbichte unserer Quelle
zu findcn ist, und in dem feinen Takte , niit dem aus dem zu-
sammengetragenen Material die Goldkorner ausgesondert sind6).
So gelangten sie trotz der Schwierigkeit des betretenen Pfades
zu Resultaten, die eine hohe Anerkenuung verdienen.
1) Dies sind drei Hs. der Munchcner Staatsbibl. (jetzt Nr. 3502, 3509,
23559; vcrgl. oben S. 10—12 Nr. 32, 33, 34, eine Gottinger (oben S. 5 Njr. 16)
und die Rbedigcrsche (oben S. 4 Nr. 10). 2) Vergl. oben S. 2. 3 Nr. 6. 7.
3) So ist ganz unriclitig, was Laspcyres S. 41 — 43 bcmcrkt und sein Verzeich-
niss der Titclrubriken S. 433—438 deswegcn ganz irrefiihrend. 4) Nicht
Minuccius, wie Laspeyres S. 123 N. 333 annimmt. Handschriften der
Reconcinnation des Mincuccius bcfinden sich in Paris (Nationalbibl. Codd.
lat. 4C79, 4680) und in Lucca , Bibl. dcs Domkapitels Nr. 427 pcrg. Alle drei .
habc ich eingesehen. Von dcn zwei Tariscr Hss. ist der Cod. 4679 priichtig aus-
gcstattet und mit der Vorrcde versehen, wiibrend dcr einfach ausgestattete Cod.
4680 dcr Vorrede entbebrt. Beidc Hss. weisen im letztcn Buche nur drei Titel
auf. Dcr prachtvoll ausgestattcte Codex von Lucca weist dagegen noch die Pax
Constantie und das Oesetz Heinriclis VII. , De judicio lese majestatis auf. Aus
ihm hat Maccioni sicber geschopft, Laspcyres S. 127. 5) Eine vor-
ziiglich gc8chriebene Papierbs. des Baraterius belindct sicli in der Stadtbibliothek
zu Piaceuza (dcm Gcburtsortc des Baraterius). Ich babe sic selbst be-
nutzt. Sic weicbt mebrfach von dcr Ausgabc des Itigaltius ab. 6) Spaterc
Editionen baben freilicb die Unrichtigkeit mancher Conjccturen dargetban , so
z. B. die Ausgabc der summa des Hugolinus in G a u d e n z i , Bibliothcca mcdii
aevi tom. II die Unricbtigkeit dcs von Laspeyres S. 305 ff. Gcausscrten. Eine
walire Scbatzgrube fiir die Eeudistcnlitteratur bildet dcr aus 97 fol. bestcbcnde
Cod. perg. Nr. 1227 (HHI/11) der kgl. Bibliotbek zuParma aus dem 14.
Jahrh., der die altesten und werthvollsten Summen iiber die Feuda entbiilt, und der
noch gehoriger Ausbeute barrt. Manclie von La spey re s gehegte Zweifel werden
durch ibn bcseitigt, so enthalt er, wie schon v. S a v i g n y, Geschichtc V 97 bemerkt
hat, auf fol. 84 eine brevis summula Gaufredi super feudis , wodurch die Bemer-
kungen von Laspeyres S. 355 — 358 u. S. 405 N. 1 1 erledigt werden. Auch die von
Laspeyres S. 34 vermisste Summa super usibus feudorum secundum Odofredum
(welche aber fiir unsere Eragen kaiun Bedeutung hat) findet sich auf fol. 87—97.
42
II. Die Tcxtentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
Sechzig Jabre sind seit dem Erscheinen der Arbeiten von
Dieck undLaspeyres verflossen. Die Zwischenzeit hat auf
dem Gebiete der Textkritik Erhebliches nicht zu Tage gefordert.
Wohl ist das Material an Handschriften ein wenig durch die K r i e-
gelsche Edition vermehrt worden '), wohl hat Anschiitz aus dem
Pariser Cod. 4615 die Fragmente der sg. Lex quicumque edirt2),
wohl ist das Mailiinder Rechtsbuch , von dem man sich so vieles
versprach, inzwischen durch B e r 1 an s) veriiffentlicht worden. Die
Fragen, welche die Entstehung unseres Lehnrechtsbuches umschwe-
ben, sind aber kaum weiter gefordert worden , als es durch Las-
peyres geschehen war. Denn kaum verdient ein Fortschritt ge-
nannt zu werden, was E i ch h or n*) ausfiihrt und die Darstellung
Stobbes in seiner Geschichte der deutschen Rechtsquellen 5) ist
nicht viel mehr als ein Referat der von Laspeyres entwickel-
ten Thesen. Das Gleiche ist von den Erorterungen in neueren
Gesammtdarstellungen 6) zu sagen. Weymanns talentvolle
1) Insofern noch die Ilamburger Handschrift (oben S. 7 Nr. 18) heran-
gezogen ist. Die Tiib. und Ilallenscr hat der Herausgeber Oscnbrueggen
nicht selbst eingesehen , sondcrn er hat seine Citatc nur aus Dieck und Las-
peyres entnommcn. 2) Kritische Ueberschau III, 310 — 316 (nicht ganz
correct). Jedenfalls liegt hicr, wic Anschiitz richtig bemerkt , nur ein Frag-
ment der Consuetudines Feudorum vor, nicht ein Gesetz, wozu stimmt, dass die
epistola Fulberti den Stiicken voraufgcht. Ardizo nennt iibrigens den Lothar
als Gesetzgeber in cap. 137 (gcgen Laspeyres S. 180 und Eichhorn § 278
N. d.). 3) Liber consuetudinnni Mcdiolani anni 1210 cx Bibliothecae Am-
brosianae Codicc nunc primum cditus curantc Prof. Francisco Bcrlan, Mai-
land 18G9, sodann in dcn Historiae patriae Monumenta Tom. XVI (Legcs Muni-
cipalcs Tom. II) 187G von Porro. Dic Erwartungcn, dic man (so Laspeyrcs
N. 55) an dic Fublication dieses Kcchtslmches odcr besscr Tractates, knitpfte,
findet man wohl stark cnttiiuscht. Fiir die ursprungliche Gestaltung unserer
Kec h t s<]ucllc liisst sich wenig gewinnen , zumal immer zweifclhaft blcibcn wird.
ob dcr gcnuinc Tcxt dcr Compilation von 1216 in dcn beidcn spiiten Hss. auch
nach vollstiindigcr Bescitigung dcs unsinnigcn Wustes zu crblicken ist. (Der
Bcrlanschc und Porrosche Tcxt ist in dicscr Hinsicht nicht kritisch genug.)
In dieser Bezichung sind die von mir aufgefundenen Fragnientc dcs Mailiinder
Lehnrechts im Berliner Codex (oben S. 2 Nr. 5) , die ich wcitcr untcn nochmals
abdrucke, von Werth. Die von Berlan, Le due edizioni Milancse c Torinese
delle consuetudini di Milano 1872 angeregtcn Emendationen des liber consuetudi-
num werden dadurch zum Theil bestatigt, zum Theil hinfiillig. Werthvoll diirftc
der Liber consuetudinuni fiir dic Titcl 2G ff. des zweiten Buches der Feuda sein.
4) Bechtsgeschichte 5. Ausg. § 278, Einleit. in das dcutsche rrivatrecht. 5. Ausg.
§ 12. 5) Bd. I § 58 , mit theilweiser Verwcrthung des Pariser Cod. 467G.
G) Schroder, Lehrb. der dcutschcn Bechtsgeschichte , jetzt unter Adoptierung
meiner Besultatc, 2. Auti. S. 668. 669, Kraut-Frensdorff, Grundriss 6. Aufl.
S. 54. 55, Pertile, Storia dcl diritto italiano II 632 ff., F. Ciccaglione, la feu-
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
•13
Erstlingsarbeit endlich iiber das Verhaltniss des Liber consuetu-
dinum Mediolani zum Liber feudorum lasst die Fragen, um die es
sich hier handelt, unerortert ').
Wir kniipfen somit direkt an Laspeyres an. So sei es ge-
stattet, bevor wir unsere, aus einer Benutzung der obigen , zum
grossten Theile von uns selbst eingesehenen Handschriften der
Libri feudorum, gewonnenen Resultate vortragen, kurz die Ergeb-
nisse, zu denen Laspeyres gelangt, zusammenzufassen.
§ 2.
Laspeyres gelangt zu einer Unterscheidung von drei Re-
censionen :
1. Wie das Rechtsbuch uns in den gewohnlichen Ausgaben
vorliegt, besteht es aus zwei Biichern. Das erste Buch umfasst
28, das zweite 58 Titel, welche in der Reihenfolge und Gestalt,
wie sie etwa die jiingste Osenbrueggen sche Ausgabe bietet, auf
einander folgen. Dies ist die Gestaltung, von der die Accursische
Glossse ausgeht2) und welche der bei Weitem grossere Theil der
Feudisten zu Grunde legt. Laspeyres bezeichnet diese Gestal-
dalita studiata nelle sue origini etc. Mailand 1888 cap. 139. Schr eingehend, aber
wescntlich referiercnd Schupfer in seinem trefflichcn Manuale di Storia del
diritto italiano 2. ed. p. 447 ff.
1) Weymann s Grundanschauung glaube ich beipflichten zu sollen. Das Mai-
liinder Rcchtsbuch scheint auch mir von dcn Libri feudorum auszugehen, als dicsc
sich im Stadium der Fortentwickelung von dcr iiltestcn (Obertischen) zur zweiten
(Ardi/.onischcn) Reccnsion befandcn. Dass unter dcn Mitglicdcrn der Commission sich
ein Nachkomme des Obertus de Orto befand, bcweist niehts dagegcn, da z. B. der
Tractat des Anselmus dc Orto uber den contractus libellarius gar nicht benutzt ist.
Uebrigens ist niclit bloss dcr liber secundus der Keuda, sondern aucli dcr libcr primus
benutzt. Fiir den jiingercn Ursprung des Textes iin Mailandcr Rechtsbucbe ist
die ausgebildetere Tcrminologie (feudum avituin, antic[iium, ordinarium, conditio-
nale, dominium directum, dominus directus, terra fcudataria und die stete Hczug-
nahme auf Friedrich Barbarossa characteristisch, wiihrend von Conrad und Lothar
gcschwiegen wird. Mir scheint sogar, dass mit den antiquac feudorum consuetu-
dines, auf die hin und wieder Bezug genommen wird, dic Libri feudorum gemeint
sind. — Weymanns Ausfuhrungcn leiden durch den Umstand, dass dem Vcrf.
die nothigcn Vorkenntnisse fehlen. Er weiss z. B. niclit , dass II F. 9 dic Lom-
barda meint. Die Stelle II F. 32, dic er durch weitschweifige Conjcctur verstiind-
lich zu machen sucht , bekommt eincn besseren Sinn , wcnn man , was bereits
Cujacius tliat und was dcn Handschriftcn cntspricht, das si zwischen Sed und alii
fortlasst. Viel besser handelt iibcr die Stelle Laspeyres S. 152 N. 35. Der
Text dcr Vulgata ist allerdings verstiiminelt. Im Uebrigen verweise ich auf meine
Edition. 2) Allcrdings nicht ganz. Siehe unten § 6.
44
II. Die Tcxtentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
tung als die Accursische Recension1). Von den 9 Hand-
schriften, welche er henutzt hat , hieten diese Gestaltung freilich
nur drei2), und auch diese in etwas von den modernen Ausgaben
abweichender Art.
2. Dieser Accursischen Recension, welche Laspeyres friihe-
stens in die Mitte des dreizehnten Jahrhunderts setzt s) stellt er
eine altere Recension, die Ardizonische Recension, gegen-
iiber4). Jacobus de Ardizone vollendcte seine sumnia feudorum,
ein Werk, welches in der Feudistenlitteratur eine grosse Beriihmt-
heit erlangte, in der Zeit von 1234 — 1250, etwa um das Jahr
1240 5). Er befolgte dabei eine eigenthiimliche Ordnung , welche
mit Schwierigkeit und nur anntihernder Sicherheit aus seiner eig-
nen summa zu eruiren ist 6) , dagegen mit Zuhilfenahme der ein-
zelnen spiiteren Summisten, insbesondere des Joannes Blanchus7),
des Jacobus Alvarottus8) und des Ferrarius Montanus9) erkannt
wird. Die Abweichungen dieser Ardizonischen Recension sind aber
folgende :
a. Die Ardizonische Recension kennt zwar auch zwei Biicher,
theilt aber nicht das erste Buch in 28 , das zweite in 58 Titel,
sondern weist in jedem Buche nur eine geringe Anzahl von Ti-
teln auf, deren jedweder einen bedeutenden Umfang besitzt10).
1) a. a. 0. S. 62 — 67. 2) Die beiden Berliner und eine Miinchcncr
(Cod. lat. 3502). 3) Aucb mit Rccht, dcnn schon dic Pariscr Handschrift
von 1269 oben S. 21 Nr. 72 zcigt dic Vulgatgestaltung. Im gleiclien Jabrc ist
der Anlioltcr Codex (oben S. 16 Nr. 48) gescbrieben , dcr wahrschcinlich auch die
Vulgata cnthult, wiihrcnd dcr 1256 gcschriebene Cod. Chig. (obcn S. 32 Nr. 111)
noch die Ardizonische Reccnsion bringt. 4) a. a. O. S. 47 — 62.
5) Laspcyres S. 67— 73. Eine Ausgabc dieser summa auf Grund dcr Handschrif-
tcn wiire schr verdienstlich. Ich wciss bisbcr von 5 Handschriftcn. 4 fiihrt Sa-
vigny Geschichte des rom. Rechts i. M. V 84, eine Hinschius in Zeitschrift fur
Rcchtsgc8cb. I, 468 an. Ich sclbst habc die beiden IIs. zu Faris (Cod. lat. 4604,
4677), ferner die zu Parma 1227 (II. II. 1/11), endlich dic zu Ncapcl (Bibl. Na-
zionale III A 32) eingcselien. Allc diesc sind mit Pezug auf dic Extravagantcn
wenig ausgicbig. In keiner findcn sicli alle gedrucktcn Stiicke (auch nicht im Cod.
Paris. 4677, wie Savigny anninimt). Wie es mit der im Escurial befindlichcn IIs.
steht , weiss ich niclit. Die erste Ausgabe des Ardizo von 1518 (Asti fol. , auf
der Miinchener Staatsbibliothek vorhanden) cnthiilt bereits alle Extravaganten.
6) Hieruber Laspeyres S. 47—57. 7) Dieck S. 21—29, Laspeyres
S. 79—86. 8) Laspeyres S. 116, S. 60, Notc 120. 9) Laspeyres
S. 411,412, womit iibereinstimmt die erste Ausgabe von 1554. 10) Laspey-
res S. 60, 61. Freilich haben cinzelne Titel bereits bei Ardizo die Untereinthei-
lung in Capitel, so der Titel De consuetud. regni die Untercintheilung in 3 Kapitel
(Laspeyres N. 101). Auch sonst noch tritt die Kapiteleintheilung auf. So wird
wiederholt Explicit liber I c. investitura citiert, dann Qualiter usus beneficii sit
tencndus c. Si quis fecerit. Novum non paternum caput ultimum. Eine feste
Capiteleintheilung war aber jedenfalls nicht vorhanden.
II. Die Textentwicklung des Langobardischcn Lehnrechts.
45
Ardizo selbst theilt jedes Buch iu sieben Titel, J. Blanchus das
crste Buch in 7, das zweite in 12 Haupttitel. Ferrarius Montanus
erkliirt sich in der historischen Einleitung fiir G Titel im ersten,
12 Titel im zweiten Buche, J. Alvarottus nimmt zwar eine grbssere
Titelanzahl an, bleibt aber hinter der Accursischen Recension im-
mer noch weit zuriick '). Auf die Einzelheiten hier nicht einge-
hend, constatiren wir, dass die Zahl der Titelrubriken in der Ar-
dizonischen Recension eine geringere ist.
b. Die Ardizonische Recension hatte die Kaisergesetze,
welche sich am Schlusse des zweiten Buches der jetzigen Aus-
gaben bcfinden, noch nicht in das Rechtsbuch autgenommen. Ar-
dizo selbst fiihrt diese, soweit er sie iiberhaupt erw&hnt, in An-
hiingen zur eigentlichen summa, also als extravagantia an2), bei
Blanchus, Alvarottus und Ferrarius Montanus sind sie zwar be-
reits in das Rechtsbuch eingefiigt, aber wenigstens bei ersterem
zeigt sich in den letzten Titeln des zweiten Buches noch ein Rest
der Ardizonischen Auffassung 8). Das Grleiche gilt von einigen
der von Laspeyres benutzten Handschriften4; , welche nach
11/51 F. ein buntes Bild in der Gruppirung der Titel bieten und
dem Vulgattext fremde Bestandthcile von da ab aufweisen.
c. In der Ardizonischen Recension bildcten weder 11/6 noch
II/7 pr. noch endlich 11/58 Bestandtheile des Rechtsbuches. Ar-
dizo fiihrt II /6 und II/7 pr. in einem Anhange unter der Rubrik :
De forma et sacramento fidelitatis zusammen mit vielen Stellen
des Decrets und der Decretalen , 11/58 unter den capitula extra-
ordinaria an, alle also ausserhalb des Rechtsbuches *) , Blanchus
und Ferrarius Montanus nennen als die beiden letzten Titel des
Rechtsbuches die Titel De forma fidelitatis und De notis feudo-
1) Laspcyrcs S. 50—52, 83, 412. Uebrigens sind die von Laspeyres
dem Ardizo zugcscliriebcncn Ruliriken nicht ganz corrcct angcfuhrt. Difl Kutirik:
Dc interpellationc fcudi steht zwar iiber cap. 145, im Text aber ist vom Titel:
Si de fcudo vasallus interpcllatus fuerit die llcde (Cap. 9, 10), dic Hubrik : I)e
consuetudinibus rcgni stclit zwar iiber cap. 146, im Tcxtc aber heisst cs cinnial :
Hic linitur lex Deinde consuctudincs regni incipiunt (Cap. 4), so dass cs fraglich
ist, ob nicht in dcr Handsihrift , die Ardizo vor Augen liatte, das Landfricdcns-
gesetz Friedrichs bercits auf II/2G folgte. Aucb sonst ist Laspeyres liierin
nicht correct. 2) Ausserdcm riickt er das Landfricdensgcsetz 11/27 in die
Extravaganten. Obwohl es nacli dem in der vorigen Note Vorgetragencn zweifel-
haft blciben muss , ob nicbt II F. 27 wenigstens in der von Ardizo benutztcn
Handsclirift am Vulgatplatze stand. 3) Laspeyres S. 84. 85. 4) Dcr
Halleschen und zwci Miinchener ((Jod. lat. 3509, 23559), endlich der
Rhed ige rs c h e n. Sieho unten § 5 ; Laspcyres 39—43 macht theilweise
falsche Angaben. 5) L a s p e y r e s S. 55.
46
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
rum1), Jacobus Alvarottus und dic Glosse bemerken bei II /6
und 11/7 pr. ausdriieklich , dass Einige diese Titel nicht haben -),
sowie bei 11/58 , dass es sich nicht um einen eigentlichen Titel,
viclmehr um Noten uud Glosscme handle, die am Schlusse ange-
fiigt seien. Vou den Handschriften, die Laspeyres benutzt hat,
vertreten drei denselben Standpunkt 3).
Das eigentliche Lehnrechtsbuch der Ardizonischcn Recension
bildeten demnach, um die Worte von Laspeyres zu gebrauchen,
'nur dic Texte I F. 1— II F. 51 mit Ausnahme von II F. 6 und 7
pr.' Wollte man Ardizo folgen, so wiirde auch das Landfriedens-
gesetz II F. 27 urspriinglich ausserhalb dieser Rccension gestanden
haben, allein dieses ist, ausser bei Ardizo selbst, iiberall in dem
Lehnrechtsbuch an der gewohnlichen Stelle recipiert. Dieses bis
II F. 51 reichende Rechtsbuch war in 2 Biicher getheilt, von de-
nen jedwedes nur wenige grosse Titelabschnitte aufwies.
3. Ueber diese, von Dieck bereits gefundenen, von ihm nur
exacter ausgefiihrten Resultate hiuaus gelangt aber Laspeyres
mit Hilfe eiuer Handschrift zu einer noch iilteren Gestaltung, die
bei ihm freilich nur dic Umrisse zeigt. Die wichtige Tiibinger
Handschrift, welche Dieck unbekannt geblieben war, reicht nem-
lich nur bis 11 F. 24. Dass sie an dieser Stelle abbricht, ist durch
den Handschriftenbefund ausgeschlossen, welchcr vielmehr ersehen
liisst, dass der Text hier zu Ende sein sollte. Die Tiibinger
Handschrift war nun dic alteste aller bis dahin gefundenen Hand-
schriften, die cinzige, welchc in den Anfang des dreizehnten Jahr-
hunderts hinaufreichte. Sie iiberragte alle andercn Handschriften
nicbt bloss zcitlicb, sondern auch inhaltlich durch die Alterthumlich-
keit ihres an dic Lombardajurisprudenz ankniipfenden Textes4). Sie
repriisentierte einen ganz neuen Typus. Da in ihr das Rechtsbuch
mit dem zweiten Briefe des Obertus schloss, so konnen wir ft) dicse
Reccnsion als dic Obertischc bezeichnen. Diese Obertische
1) Laspeyres S.85, 412. 2) Auch Cujacius hat schon darauf auf-
merksam gemacht. 3) Dic Hallische liisst II/G und II/7 pr. an dcr ge-
wohnlichcn Stelle aus, hringt 11/6 dagcgen zweimal am Schlusse, die Munchener
23559 hringt sic zwar an der gewohnlichen Stelle, hcrnach am Schlusse aber
nochmals, so dass offenbar die H. zwei verschiedcne Vorlagcn benutzt hat. Siehe
unten §5. 11/58 stclit in der Hallischen und dcn beiden Miinchener HH.
mitten zwischen den Kaisergcsetzen. Vcrgl. untcn § 5. Eine feste Ordnung ist
also nicht vorhanden. 4) Ihre Besehreibung bei Laspeyres S. 439 — 444.
5) Laspeyres gebraucht dicse Bczeichnung nicht.
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lcbnrecbts.
17
Recension umfasste demnach I F. 1— II F. 24 '). Wie in der Ar-
dizonischen, fehlten auch hier natiirlieh 11/6 und II/7 pr. an der
Stelle, an welcber die Vulgatrecension sie aufweist. Ausserdem
aber unterscbeidet sich diese Obertische llecension, wenn man der
Tubinger Handscbrift folgt, nicbt bloss von der Accursiscben,
sondern auch von der Ardizonischen Recension, in folgendem wicli-
tigen Punkte. Die Tiibinger Handscbrift bringt vor dem zwei-
ten Briefe des Obertus, also nach 11/22 und vor 11/23 der Vulgat-
ausgaben, die mit: Haec fecit Ugo de Gambolado *) iiberschriebe-
nen Stiicke, die sg. Capitula Ugonis, wogegen ibr im ersten Bucbe
die Titel 14, 15, 16 feblen. Nun ist bekannt, dass die Titel 14—18
des ersten Bucbes denselbeu Inbalt und fast denselben Wortlaut
habeu, wie jene Capitula Ugonis, und es kann sich nur fragen, ob
diese Stucke urspriinglick im ersten oder im zweiten Bucbe ge-
standen haben. Nimmt man das Erstere an, so wiirde die Tfi-
binger Handscbrift die Stiicke irrthumlich in das zweite Buch
versetzt, im ersten Buche aber einen grossen Tbeil (Tit. 14 — 16)
wiederum irrthiimlich ausgelassen baben. Nimmt man das Letz-
tere an, so wiirde die Tiibinger Handscbrift den alteren nvd
ursprUnglichen Text bieten , der nur insofern corrumpiert ist, als
bereits ein Tbeil der in das zweite Bucb eigentlicb gehorigen
Stiicke (nemlich die Titel 17 und 18) in das erste Bucb heriiberge-
nommen ist. Laspeyres schliesst sicb der lctzteren Ansicbt an3).
Nach ihm stand der Aufsatz des Ugo de Gambolado urspriinglich
zwischen 11/22 und 11/23 und ist erst spiiter in das erste Buch
versetzt worden. Danaeh wiirden die Titel 14 — 18 des ersten
Buclios urspriinglich dort gar nicbt gestanden haben, so dass das
erste Buch um jene 5 Titel einschrumpfen wiirde, wahrend das
bis zum vierundzwanzigsten Titel reichende zweite Buch durch
den Aufsatz des Ugo vermehrt erscheint.
Die so gewonnene alteste Recension versucbt nun Laspeyres,
vorsicbtig tastend , aus dem Text selbst heraus in ihre einzelnen
Bestandtheile zu zerlegen *). Das erste Bucb bestebt ibm, nach
Streichung der Titel 14 — 18 , nur aus einer systematischen Ab-
handlung iiber das Lebnrecht , welche die ersten acht Titel um-
1) Laspeyres S. 238 ff. 2) Ueber Hugo de Gambolado siebc Ficker,
Forscbungen zur Rcicbs- und Itechtsgeschichte Italiens II 273. Er war im An-
fang dcs 12. Jahrli. Judex und ( onsul zu 1'avia. Vergl. auch unten § 7.
3) a. a. O. S. 174— 17G, 243 ff. 4) Was bereits vor ihm Pactz und Dieck
versucbt batten. Seine Ergebnisse sind aber zufriedenerstellende , wenngleicb
auch nicht ganz zutreffende. Wir werden hierauf spiiter eingehen.
48 H. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
fasst, einera Anhang von 1 9 — 13, einem zweiten, auf einer bei
Ardizo citierten Lex Quicumque beruhenden Anbang von I 19 —
I 23 , endlich aus 'fragmentarischen Bemerkungen iiber verscbie-
dene Materien des Lehnrechts' (I 24 — I 28). Das zweite Bucb
umfasst zvvei Briefe des Obertus, von denen der erste II, 1 bis
11/22 (ausschliesslich H/6 und 11 7 pr.), der zwcite 11,22 und 11/23
umfasst. Den ersten Brief ergiinzten die Capitula Ugonis.
An Titelrubriken war natiirlich diese Recension arm , wenn
sie iiberhaupt solche besass. Eine Eintbeilung in Biicber war
nicbt vorhanden.
Dies die Resultate, zu denen Laspeyres gelangt. Als Spu-
ren der von ihm angenommenen altesteu Recension in anderen
Handschriften , in Summen und in Glossen siebt er an , dass in
mebreren Handscbriften ') sich die Capitula Ugonis zwiscben LT/22
und II, 23 finden, obwohl das erste Buch die Titel 14 — 18 anfweist,
dass die Glosse auf das Vorhandensein der Capitula Ugonis an
jener Stelle liinwcist*) und endlicb dass Minc u ccius cine Hand-
schrift benutzt hat, dic jenen Doppeltext besass3). Weitere Spu-
ren bat er nicht entdeckt4). Es ist also im Wesentlichen die
Tiibinger Handschrift, auf welche er seine Ansicht stiitzt.
§ 3.
Ura das Resultat dcr folgenden Erorterungen vorwcgzunehmen :
Die Dreitheilung, zu der Laspeyres gelangt , ist im Grosscn
die richtige. Was er mit einem unzureicbenden Apparate von
Handschriften und mit Benutzung der in den Summen und Com-
mcntaren des Mittelalters enthaltenen, zum Theil sicb gegenseitig
widersprechcnden Notizen , auf.stellt, wird in den wichtigsten Be-
ziebungen durcb eine umfassende Handschriftenvergleichung be-
statigt, in viclfachen Einzelheiten ergiinzt oder modificicrt. War
seinen Ergebnisscn bishcr nocb mit den Zweifehi entgogenzutreten,
welcbe ein, wenn auch noch so gescbickter Indicienbeweis zu cr-
warten bat , so darf die Scheidung in drei Recensionen jctzt als
wisscnscbaftliche Wahrheit betrachtet werden. Eine kritische
1) Einer Miinchcner (Cod. lat. 3500), der Hallenser und der G o t-
tinger. 2) Glosse Obert. 3) Laspeyres S. 128. 129. 4) Er
hiitte noch darauf hinwciscn konnen, dass das dera sg. Comnientar des Ariprand
entnoinmcne Glosscm in Titel I : quia ncque faidam lcvarc vel pugnam facere pos-
sunt eine von Cujacius henutzte alte Handschrift im Texte aufweist und dass
es auch in der Ed. I wenigstens thcilwcise erhalten ist. Auch eine Wiirzbur-
ger Handschrift liat es theilweise erhalten.
II. Dic Tcxtcntwhklung dcs Langobardischcn Lchnrcchts.
40
Ausgabe dcr Libri feudorum wird mit ihr zu rechnen habcn und
fiir die Interpretation dss Langobardischen Lehnrechts wird sie
von nicht zu unterschatzender Bedeutung sein.
Die bisher eingesehenen Handschriften spiegeln die von Laspey-
res angenommenen drei Recensionen wieder: die Obertische, die
Ardizonische und die Accursischc oder Vulgat-Recension. Die Zahl
der jcdwcde Reccnsion vertretenden Handschriften steht natiirlich
in urngekehrtem Verhaltniss zu dem Alter der Recension. Die
Obertische Recension ist bisher nur durch vier, rechnet man den
Cod. Paris. 4615 und den Cod. Bamberg. D. II 5 hierhcr, durch
sechs, die Ardizonischc durch siebzehn, die Vulgatrecension durch
alle ubrigen Handschriften reprasentiert. Auch ist es ferner sofort
begreifiich, dass nicht jede Recension uns in voller Treue und Ur-
spriinglichkeit von denjenigen Handschriften vorgcfiihrt wird, welche
wir als deren Vertreter betrachten. Wie Vertreter der Oberti-
schen Recension mit Elementen durchsetzt sind, die spiiteren Rc-
censionen zuzuziihlen sind , so weisen umgekehrt Vulgat - Hand-
schriften Erinnerungen an die Obertische Recension auf1). Ja es
darf ticr sogsr schcn bcmsrkt wert^ei, tiass dic nrtflori d3r Vre:
Recensionen, die Ardizonische , uus in ihrer wirklichen Gestalt in
keiner Handschrift entgegentritt, dass sie vielmehr nur im Wege
allerdings unanfechtbarer SchlUsse gewonnen werden kann.
Wir betrachten im Folgenden die drei Recensionen.
§ 4.
Die Obertische Recension rcprasentieren bisher vier Hand-
schriften :
1. Der Codcx Mc 14 der Tiibinger Universitatsbiblio-
thek (ob. S. 13 Nr. 38).
2. Der Codex lat. 4G2 der Konigl. Bibliothek zu Berlin
(ob. S. 2 Nr. B).
3. Der Codex lat. 4 6 76 der Pariser Nationalbibliothek
(ob. S. 24 ff. Nr. 83).
4. Der Codex P. I 18 (C. 55) der Konigl. Bibliothek zu
Bamberg (ob. S. 1 Nr. 1).
Ihrer alterthiimlichen Fassung nach verdiener ferner hierhcr
gezogen zu werden.
5. Die Fragmente des Cod. lat. 4615 der Pariser Na-
tionalbibliothek (ob. S. 24 Nr. 80).
1) Siehe obcn S. 48 N. 1.
4
50
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lebnrechts.
6. Die Fragmente des Codex D II 5 der Konigl. Bibliothek
zu Bamberg (ob. S. 2 Nr. 4).
Dem zwolften Jalirhundert gehort der fiinfte und secbste, dem
beginnenden dreizehnten Jahrhundeit der erste, zweite und dritte
Codex an, wahrend der vierte etwas jiinger ist.
Characteristisch sind fiir die vier ersten Handschriften zu-
nachst zwei Momente. Einmal treten sie — anders als die mei-
sten Handschriften der Libri feudorum — nicht in Verbindung
mit Bestandtheilen des corpus juris civilis auf. Der T ii b i n g e r
Codex enthalt ausser den Feuda verschiedene Summen, Epitomes,
Distinctionen , die Exceptionen des Petrus in der Gestalt des sg.
Tiibinger llechtsbuches u. a. m., der Berliner die Lombarda, den
sg. Commentar des Aripraud und kirchenrechtliche Stiicke , der
Pariser den Tractat des Anselmus de Orto iiber den contractus
libellarius und — von viel spaterer Hand — eine summa des
Rofredus, der Bamberger endlich kirchenrechtliche Stiicke.
Pragt sich schon in diesem Umstande die Selbstandigkeit
der vier Codices gcgeniibcr dcr Vulgata l) aus, so fallt zweitens
ins Gewicht , dass alle vier Handschriften arm an Glossen sind,
wie es scheiut , die ersten Anfiinge der Glosse zeigen. ln dem
Tiibinger, Berliner und Pariser Codex finden sich nur
diirftige Glossen, sei cs Marginalglossen , sei es in den Text hin-
eingcschobene, zum Theil solchc, welche die Columbinische Glosse
benutzt hat*j, zum Theil aber auch solche, die als antiquiert spiiter
reprobiert sind3), zum Theil endlich solche, die Eigenthiimlicbkeiten
der einzelnen Handschrilt sind 4). Die Bamberger Haudschrift
1) Vergl. untcn §§ 5, G. 2) Vergl. dariiber Laspeyres S. 443. Hier-
hin gehiirt die Glossc: Dare zu 1/1 pr. (meine Ausgabc dcr Consuctudincs p. 8
Z. 20—23), die Glossc: Tcstatum zu 1/3 pr. (ebcnda p. 10 Z. 32), Glosse: Rever-
titur zii 1/5 (ebcnda p. 12 Z. 29), Glosse : Mutus zu I/<» (ebenda p. 13 Z. 24),
Glossc : Ad septimum zu 1/8 (chciida p. 13 Z. 34), (ilosse : IIoc ita zu 1/9 (cbcnda
p. 14 Z. 30 f.), Glosse: Insuper post annum zu 1/11 (chcnda p. 15 Z. 215), Glosse:
Derogatum zu 1/13 (cbenda p. 15 Z. 35), Glossc : Sciente zu 1/20 (ebcnda p. 19
Z. 32. 33), Glosse: Damnctur zu 1/22 pr. (ebenda p. 20 Z. 32 ff.) , Glosse: Non
obstante zu 1/27 (cbenda p. 23 Z. 37). 3) Vergl. Laspeyres S. 427. Hier-
hin gehort die Glosse 1/1 § 5 (meinc Ausgabe dcr Consuctudines p. 9 Z. 23—29),
zu 1/4 pr. (ebenda p. 10 Z. 38-40), zu 1/4 § 3 (ebenda p. 11 Z. 30 ff.), zu 1/10
(ebenda p. 14 Z. 35 ff), zu 1/12 (ebenda p. 15 Z. 29—32), zu II/2 pr. (ebcnda p. 24
Z. 32 ff.), zu II/S pr. (ebenda p. 27 Z. 27 ff.). 4) z. B., wcnn der Tiibingcr,
Berliner oder Pariscr Codcx auf das Mailiinder Recht wiederholt recurriert (meine
Ausgabe der Consuetudincs p. 9 Z. 30, p. 10 Z. 28. 29, p. 34 Z. 27 ff.) , oder auf
die abweicbenden Meinungen anderer vcrweist, (ebenda p. 10 Z. 35. 36. 37. 38. 42,
p. 23 Z. 33, 41, 42), unter denen des Ariprandus Erwahnung geschieht, was von
besonderer Wichtigkeit ist.
II. Die Textentwicklung des Langobardischcn Lehnrcclits.
Bl
ist, mit Ausnahrae einiger winziger Stellen (I, 27, II/3 § 2), un-
glossiert.
Angesichts aller dieser Momente wird man die Thatsache,
dass alle drei Handschriften von Titelrubriken wenig oder gar
nichts wissen, nicht auf einen blossen Zufall zuriiekfukren. Wenn
noch Ardizo nur wenige Titelrubriken kennt, so lasst sich fiir die
vorardizonische Zeit natiirlich von einer ausgebildeten Titelrubri-
kation iiberbaupt nicht reden. Ganzlich gehen die Rubriken dem
Bamberger Codex ab , der Tubinger Codex hat im ersten
Buche sieben , im zweiten zwei Titelrubriken. Von den sieben
Rubriken des ersten Buches sind aber offenbar nur vier von wirk-
licher Bedeutung, wahrend die drei anderen der Laune des Schrei-
bers entspringen1). Der Berliner Codex zeigt nur an wenigen
Stellen Rubriken , die von spaterer Hand angefiigt sind , nemlich
zu 1/1 § 6 (Quid sit feudum dicendum et quod non), zu 1/5, 1/7,
1/8. Der Pariser Codex endlich weist im ersten Buche sieben,
im zweiten, soweit es sich um die Stiicke bis 11/24 handelt, fiinf
Rubriken auf und nahert sich insofern dem Ardizonischen Stadium.
Aaf alle FUie i3t auch in ihin die Ruoiikation eine noch unent-
wickelte.
Drei nun von diesen vier alten Codices, der Tiibinger, Ber-
1 i n e r und der Bamberger, fiihren unsere Rechtsquelle nur bis
zum vierundzwanzigsten Titel des zweiten Buches fort. In der
Tiibinger Handschrift ist die Moglicbkeit, dass es sich um einen
blossen Irrthum des Abschreibers oder um ein Abbrechen des Ma-
nuscriptes handelt, nach dem Handschriftenbefunde aus Griinden,
welche Laspeyres") schon angefiihrt hat, direkt ausgeschlossen.
Einmal nemlich horen die Feuda nicht am Ende eines Foliums,
sondern an einer Stelle des Blattes auf, an welcher Raum zur
Fortsetzung vorhanden war, ferner bricht das Manuscript nicht
mitten in einem Satze oder Worte ab, sondern der Titel 24 wird
bis zum letzten Worte vorgefiihrt, endlich folgen auf Titel 24 ver-
schiedene Verse und darauf ein strafrechtliches Fragment. Offen-
bar betrachtete der Schreiber den Text als beendigt. Die andere
Frage , ob nicht eine defecte V o r 1 a g e vom Schreiber der T ii b.
benutzt ist, wiirde aus den gleichen Griinden vom rein ausserlichen
Standpunkte der Handschriftenkunde eher verneint als bejaht wer-
1) Es sind diese 1/1 § 1 : Qui succcdunt in feudum et qualiter, 1/1 § 6 Quid
proprie feudum dicatur et de feudo quod nomine gastaldie vel vardie datur, 1/4
§ 6: De incremento feudi. (Nur der Wiener Codex 2263 und der Cod. Chig.
E VII 211 hat diese Rubrik aufzuweisen). 2) S. 37.
4*
52
II. Die Textentwicklung des Langoliardischen I.elinrcclits.
den mtissen. Hinzu kommt dic hohe Wahrscheinlicbkeit , welche
vom innerlichen Standpunkte der hoheren Kritik dafiir spricht,
dass die Feuda hier in einem altercn Stadium endeten, und welchc
bereits Cujacius veranlasste , an dieser Stelle sein drittes Buch
enden zu lassen. Aher jedes Bedenken muss schwindeu , wenn
man zwei weitere Handschriften entdeckt, die ebenfalls dcn Text
nur bis 11/24 fortfiihren, und einc vierte, die wenigstens schliessen
liisst , dass einc ihrcr Vorlagcn ihn nicht wciter fiihrte.
Der B e r 1 i n e r Codex zuniichst enthiilt nach dem sg. Commen-
tar des A r i p r a n d 1/1— 11/24 als cin abgeschlossenes Stiick, dem
er ein Stiick dcr Summa des Rolan dus und dann cin Schuldverzeich-
niss folgen liisst. Erst dann folgt das principium und § 1 — 3 von II
F. 26, aber mit Initialen von anderer Form und Faibe. Offenbar
hat dem Schreiber darnach 1/1 — 11/24 als eine selbstiindige Com-
pilation gcgoltcn. Nur unter dieser Voraussetzung ist es auch
crkliirlich, dass H/25 ganz ausgelassen und dass II F. 26 riiumlich
von 11/24 getrennt wird. Diese Erwiigung wird dadurch unter-
stiitzt, dass die Lesarten des Berliner Codex denen des Tii-
binger sehr nahe stehen, wie eine Specialvcrgleichung des Textes
mciner Consuetudincs lehrt. Ein Corrector hat an verschiedencn
Stellen den Text des Berliner Codex freilich im Sinne der Vul-
gata emendiert, aber die alte Lesart des Tiibingcr Codex ist
noch zu erkenncn und dcr spiiteren vorzuziehen.
Die dritte Handschrift, die Bamberger, bricht ebenfalls
nicht ctwa irgendwo im Satze oder Worte ah, sondcrn fiihrt, gleich
der Tiibinger, dic Feuda bis 11/24 vollig durch. Sie reprasen-
tiert, wenngleich sie dcr T ii b i n g e r und B e r 1 i n e r an Altcrthiim-
lichkeit nicht gleichsteht, im Ganzen einen durchaus zuverliissigen
Text. Wie ihr Biuh- und Rubrikcneintheilung, sowie ein gehiiri-
ger Glossenapparat abgeht, II/6 und 11/7 pr. noch fehlen, die Ca-
pitula Ugonis hinter 11/22 stehen geblieben sind, obwohl Titcl 14
bis 18 bereits im crsten Buche zu tinden sind — 80 zeigt sie in
den Einzelheiten dcs Textes eine grosse Giite und nicht selten
eine nahe Verwandtschaft mit dcr Tiibinger. Aus allen diesen
Griindeu ist auf den Umstand, dass auch sie nur bis H/24 dcn
Text fiihrt, ein crhcbliches Gewicht zu legen. Die sehr wahrschein-
liche Hypothese einer Obertischen, bis 11/24 rcichendcn, Recension
wird durch sie zu einer fast als sicher gelteuden Annahme erhoben.
Die vierte Handschrift, der P a r i s e r Cod. lat. 4676, vertritt
den Standpunkt der Obertischen Receusion nicht mehr rein. Diese
cigenthiimliche Handschrift, an Werth zwischen der Tiibinger
bez. Berliner und Bamberger stehend, hat offenhar verschie-
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
53
dene Vorlagen benutzt. Bis 11/24 § 4 gehort sie zweifellos hierber.
Sie zeigt ira ersten Bucbe eine auffallende Aehnliehkeit mit der
Tubinger und Berliner, im zweiten eine grosse Anniiberung
an die Bainberger Handschrift. Auf 11/24 §4 folgt auf dem-
selben Foliura unmittclbar 11/28 mit der Uebersehrift : De pace
tenenda, worauf der Text bis 11/51 ordnungsmassig (nur ohne Ru-
briken) fortgesetzt wird. Hierauf ein buntcs Gemisch von allerlei
StUcken in der Art, wie es die Handscbriften der Ardizonischen
Recension ') bieten, nur besonders werthvoll wegen des eingeflick-
ten Tractatus des Anselmus iiber den contractus libellarius. Auch
bei oberflachlicher Betrachtung des Textes der Handschrift crgiebt
sich nun, dass der erste Theil (bis 11/24 § 4) viel alterthiiinlicher
als dcr zweite (von 11/28 ab) ist. Insbesondere fehlen von 11/28
ab die alterthiiinlicben Glossen , welche die Handschrift bis H/24
aufweist, auch sind die Abweichungen vom Vulgattext weniger er-
heblich als im ersten Theile. Es scheint darnacb die Handscbrift
zwei Vorlagen benutzt zu baben , von denen die iiltere jedenfalls
nicht Uber 11/24 hinausging. Dass sie uragekehrt nur bis § 4 des
vierundzwanzigsten Titels gebt, lasst sich, da fUr die Annabmc,
es habe der zweite Brief des Obertus nur bis dahin gercicht, ein
Grund nicht erfindlich ist, schlechterdings nur aus einer Nachliis-
sigkeit des Schreibers erkliiren, wie ja solche gleich darauf darin
zu Tage tritt, dass der unmittclbar folgeude achtundzwanzigste
Titel mit der Rubrik des fehlenden siebcnundzwanzigsten : De pace
tenenda versehen ist 2).
Alle vier Handschriften weisen also darauf hin, dass bis 11/24
und nicht weiter eiustmals die Feuda reicbten.
Priifen wir nun diese Obertische Rccension auf ibr Aussehcn
naher, so ergeben sicb aus einer Vergleichung der vier Handschrif-
ten folgende Resultate :
Eine Scheidung in Biicber war nicht vorhanden.
Fiir die Titeleintheilung kommt die Bamberger Handschrift
nicbt in Betracht. Der B e r 1 i n c r Codex zeigt von spaterer Haud
am Rande Rubriken nur zu 1/1 § G, 1/5, 1/7, 1/8. Der Tiibinger
und der Pariser Codex weisen Ubereinstimmcnd nur fiir folgcndc
Titel Rubriken auf: 1/1 , 1/5, 1/7, 1/8, wobei diese Titelrubrikcn
nicht ganz gleicb lauten 3) ; mit Bezug auf die sonstige Rubrikation
1) Sielie unten §5. 2) Dass dcr mit 11,23 heginnende Ahschnitt auch in
dcr Literatur des 13. Jahrh. unter der Uuhrik De pace tenenda citiert wird, z. B.
von Ilenricus Ostiensis, Rofredus (desscn Sumnia gerade im Cod. l'ar. 4670 ent-
halten ist), Pillius, daruber siehe Laspeyres S. 2G8 N. 82, S. 271 N. 89, S. 96
N. 233. 3) 1/1 hat in Tiib. die Kubrik: (^ui feudum dare possunt, ui
54 II. Die Tcxtentwicklung des Langobardischen Lehnreohts.
gehen beide Handschriften auseinander '). Jene vier Titel sind also
offenbar die am friihestcn rubricierten , was mit Ardizos ausserer
Anordnung-) auf das Trefflichste zusammenpassen wiirde undsichere
Schliisse auf die Entstehungsgeschichte des ersten Buches gestattet,
woriiber unten Genaueres 8).
Inhaltlich enthalten die vier Handschriften mancherlei Ab-
wcichungen vom Vulgattext. Zwar tritt dies nicht so sehr in dem
Mehr oder Minder an grosseren Abschnitten hervor. Denn ein Plus
an solchen ergiebt sich nur durch die in allen vier Handschriften
nach 11/22 auftretenden Capitula Ugonis, ejn Minus nur durch das
Fehlen von II/6 und II/7 pr., in der Tiibinger Handschrift ausser-
dem durch das Fehlen der Titel 14 bi3 16 im ersten Buche. Im
Uebrigen finden sich die grosseren Abschnitte der Vulgata hier
siimmtlich wieder. Wohl aber aussern sich die Abweichungen von
der Vulgata zuniichst in zahlreichen Einzelheiten , sei es in der
Wahl anderer Worte oder Satzformen, die meist alterthiimlicher
und pragnanter klingen als die der Vulgata, sei es in dem Fort-
lassen von Satzen der Vulgata, die entweder als Grlosseme in das
Rechtsbuch gerathen sind4) odcr die spiiter zur Erzielung grosserer
Klarheit dem urspriinglichen Texte angefiigt sind, sei es umgekehrt
in dem Hineiudringen von dem Vulgattext fremden Glossemen,
welche zum Theil die Glossa ordinaria spiiter ubernommen hat.
Im Ganzen ist der aus den vier Handschriften zu construierende
Text ein viel kiirzerer und knapperer, stellweise geradezu gedriing-
terer als der der Vulgata. Auf Einzelheiten einzugehen, erubrigt
sich , da dieser Text der Consuetudines von mir bereits publiciert
ist5) und die unten folgende Edition das Verhiiltniss beider Texte
vor Augen fiilirt.
P aris: Quibus modis feudum adiiuiritur et retinetur (vergl. dazu den Titcl dcr
Lombarda bci Ariprand und vor allem in dcr Summula de feudis, Anschutz
]>. 104. 195). Die Vulgata hat, wie man sicht, aus heiden ihrc IUibrik zusammcn-
gesctzt. Uebcr die drci andercn Titcl liat T a r i s. die Vulgatruhrik , wiihrcnd
Tiib. nur fur 1/8 der Vulgata folgt, zu 1/5 dicKubrik: Qualiter fcudum amit-
tatur (so auih dcr Cod. B bei Anschutz), zu 1/7 dic Hubrik: Quc sit natura
fcudi, zu II/l §1 (sic !) dic ltuhrik : In quibus rcbus fcudum consistcre possit
aufwcist. 1) Wahrend Tiib. nooh die S. 51 N. 1 genannten Kuhriken hat,
hat Paris Kubriken iiber 1/10. 14. 25 § 1, II/5. 10. 19. 23. 24. 2) Ardizo
hat freilich mclir lUihrikcn, aber das Plus ist spiitcr hinzugekommen.
3) Cujacius folgt iibrigens fur die erstcn 8 Titel dcs ersten Buches dcr-
selben Titcleintheilung und zwar, wie er sagt, auf Grund altcr Handschriften.
4) Dahin gehort z. B. die Bemerkung in 1/1 § 5 : quod in masculis descendcn-
tibus novo jure usque in infinitum extcnditur, da noch die Summa dcs Ansclmus
de Orto die Beschrankung bis zum 7. Grade kennt. 5) Ich hahe dieser
Publikation die T ii b i n g e r Us. zu Grunde gelegt und bin desswegen angegriffen
II. Die Textentwicklung des Langobardisehen Lehnrechts.
Eine schwierige, aber fiir die Entstehungsgeschichte unserer
Rechtsquelle wichtige Frage ist die, ob die Obertische Recension
schon die Reihenfolge des Textes aufwies, welche die Vulgata zeigt.
In dieser Beziehung erheben sich nemlich folgende Bedenken : Alle
vier Handschriften enthalten die Capitula Ugonis nach 11/22, wah-
rend die diesen entsprechenden Titel 14 — 18 des ersten Buches
sich in drei Handschriften vollstandig, in der Tiibinger aber
wenigstens zum Theil (Tit. 17. 18) an der Stelle befinden, an welcher
sie die Vulgata hat. Ist die Annahme von Laspeyres richtig,
dass die Capitula Ugonis urspritnglich hinter 11/22 gestanden haben
und erst spater in das erste Buch geriickt sind ') , so wiirden un-
sere vier Handschriften in diesem Punkte sich vom urspriinglichen
Standpunkte bereits entfernt haben , und zwar die Berlineri
Bamberger und Pariser weiter als die Tiibinger, welche
wenigstens in der Fortlassung der Titel 14 bis 16 des ersten Buches
den alten Standpunkt aufrecht erhalten hiitte. Zur Entscheidung
dieser Frage ist der PariserCod. lat. 4615, auf den bisher nicht
cingegangen war, heranzuziehen. Der Pariser Cod. 4615 aus
dem zwblften Jahrhundert enthalt hinter der Lombarda einige
Fragmente der Libri fcudorum , nemlich die epistola Fulberti
(II/6) und die in Titel 14 — 26 des ersten Buches enthaltenen Stiicke,
die letzteren dabei in einer Gestalt, welche alterthiimlicher ist, als
worden. Allcin, wcr nur einigermassen vertraut mit dicser Materie ist, winl auf
mciner Seite stehcn. Fiir dic Tiibinger Ilandschrift spricht nicht nur dcrcn
Altcr, sondcrn auch der Umstand, dass die Berliner und 1'ariserIIs. ihr schr
nahc verwandt sind, wahrend dcr jiingstc der vier Codiccs, dcr Bamberger, sich
mehr der Vulgata n;ihert. Die Tiibingcr IIs. ncbst der Ber 1 i n c r und Par is e r
bcsitzt ferncr jcnc alterthumliihen Glosscn, welche zu den Lombardisten Fiihlung
zeigen, was der Bainbergcr IIs. aligclit. Die Tiibingcr, wic die Berlincr
H8., baben endlieh bcsondcrc Bczielmng zu Mailand. Dic Bamberger IIs. zu
Grunde legen , hiessc sovicl als die so sichcrc iiltcre Recension cinfach aufgebcn.
Dass an cinzelncn Stellen dic Bambcrgcr Ils. dcn Yorzug vcrdient, babc ich
nie gcleugnet und in meinem Text sclbst bczeugt. Weitcre Sehliissc, insbcsondcre
durch Construction willkiirlichcr Stammbaunie — ein neuer Sport — zu zichcn,
verbictct mir dic Vorsicbt. Bei eincr Quelle, wie dicscr , in der das crstc Buch
langsam durch Ancinanderrciliung klcincr Traktate entstandcn ist, liegt die Sache
anders, als bci Capitularicn. Das solltc cin Kritiker nicht ausscr Augcn lassen.
1) Ich haltc an dicser Annahmc aucli fest. Allerdings ist zuzugeben, dass
die Fassung dcr Capitula 1'gonis nacli 11/22 nicht altcrthiimlicher ist, als die Fas-
sung der Titel 14 bis 18 dcs ersten Buches. Das Wort feudum, das in 1/14 Ul
1/18 niclit auftritt, tritt dort auf, das Wort senior, das in 1/14 — 18 auftritt,
felilt dort (es wird immer nur vom dominus gesprochen). Dicse Momente sind
aber nicht entschcidend , weil wir den urspriinglichcn Wortlaut nicht erhalten
haben mogen.
56
II. Die Tcxtentwicldung des Langobardischen Lebnrechts.
die uns in allen sonstigen Handscbriften iiberlieferte ') und welche
auch dem Ardizo hochst wahrscheinlich bekannt war 2).
Nun ist die Reibenfolge, in der uns vom Pariser Cod. 4615
die Titel 14 bis 26 iiberliefert werden, eine von der Vulgata erheb-
lich abweichende. Voran steben Titel 19 bis 24 als ein Stttck.
Hierauf folgen obne Rubrik die Titel 15 und 16, alsdaun nochmals
unrubriciert das Pr. von Titel 22, hierauf Titel 14 mit der Ueber-
schrift: Qualiter usus beneficii tenendus sit, darnach Titel 17 und
18 als ein Stiick uuter von spiiterer Hand am Rande angefiigter
Rubrik, sodann Titel 25 mit der Randrubrik : Qualiter alienationes
militum evacuari debent, schliesslich damit zusammenhiingend das
Pr. von Titel 26 , womit das Fragment endet. Was also den Ca-
pitula Ugonis entspricht, ist im Pariser Cod. 4615 zwar enthal-
ten, und auch als in das erste Buch gehorig gedacht, da es mit
Titel 19 bis 26 zusammensteht, aber es wird nicht in d e r Reihen-
folge und an der Stelle vorgebracht, wo wir es in der Vulgata
finden. Vielmehr stehen die den Capitula Ugonis entsprechenden
Stiicke zwischen Titel 24 und 25 , und auch unter ibnen herrscht
eine von der Vulgata abweicbende Ordnung, insofern die Titel 15
und 16 vor dem Titel 14 stehen , durch welchen sie von Titel 17
und 18 getrennt sind. Vielleicht fallt hierdurch ein Licht auf den
Umstand, dass die Tiibinger Handscbrift im ersten Buche zwar
die Titel 17 und 18, dagegen nicht die Titel 14—16 bringt. Sieht
nemlich der Pariser Cod. 4615 die Titel 17 und 18 als ein inner-
halb der Capitula Ugonis enger zusammengeborendes Stiick an, so
wiiide es erkliirlich sein, wenn die Tttbinger Handschrift diese
1) Dics gilt vornchmlicli von den Titcln 14 — 24. Insbesondere ist darauf hin-
zuweiscn, dass der Cod. 1'aris. 4015 bier nie das Wort feudum gebraucht, son-
dern immcr nur Ton heneticium spricht. Da nun fcudura in Titcl 1 bercits auf-
tritt, ja schon in dcm sg. Commcntar dcs Ariprand, so scheinen diese Stiickc
bis in dcn Anfang des 12. Jahrh. hinaufzurcic^en. Tritt ja Ugo auch 1112 zu
1'avia als judex auf. Oben S. 47, Note 2. 2) Vcrgl. uber die Lex QaiconqiM
Laspeyres S. 17'Jff., Eichhorn II 2(!(), Anschutz in der Krit. Uebcrschau
III p. 310 ff. Von einem wirklichen Gesetz kann offenbar keinc Kede scin, lioch-
stens von dcr Ueberarhcitung cines solchcn. Schon Pillina wusste damit nichts.
aiizufangcn. Laspeyrcs S. 292 N. 135. Eine Zeit lang hattc ich, wie Cujacius
u. a. an Lotliar 111. gcdacht, zumal cinc gute Handschrift statt dcs Papstes Eu-
genius Innocentius nennt. Allein es ist wohl das Bestc, cincn Aufsatz darin zu
erblicken, dcr auf das in dcr Lombarda gefundcne Lchnsgesetz Konrads zuruck-
gelit, mit dem Vieles wortlich iibereinstimmt. Bereits Ariprandus hat dieses
Lchnsgcsctz Konrads bearbeitet, wie es iiberbaupt als dcr Ausgang dcr Keudisten-
litcratur anzuscben ist. Die „constitutio ante januam beati Petri-' ist wohl gleich-
falls aus dcr Lombarda hcrubergenommen, wie scbon Dieck bemerkt hat.
II. Die Tcxtontwicklung des Ijangobardischen Lchnrechts.
57
beiden Titel bereits in das erste Bucb aufgenommen, die iibrigen
reprobiert hat. Es scbeint sich eben die Aufnahme der Capitula
Ugonis in das erste Buch schrittweise und mit einer gewissen Un-
sicherheit, wohin man sie setzen sollte, vollzogen zu haben. Man
nahm, wofiirTiib. Beweis ware, erst ein grosseres Stiick (Tit. 17.
18), dann auch alle iibrigcn auf, diese aber, wie Paris 4615 leh-
ren wiirde, in einer gewissen Unordnung und an einer anderen
Stelle , als in der Vulgata , nemlich zwischen Titel 24 und 25 , bis
man sich schliesslich entschloss, alle Stiicke nach Titel 13 *) unter-
zubringen und sie in kleinere rubricierte Abschnitte im Sinne der
Vulgata zu theilen. Aus alter Gewohnheit liess man vielfach da-
neben nach 11/22 die Capitula Ugonis stehen, bis man einsah, dass
sie da iiberflussig seien und sie fortliess.
Ist diese Hypothese richtig, so wiirde sich von hier aus ein
Einblick in das Werden des ersten Buches, das uns in den Feuda
so geschlossen entgegentritt , ergeben. Es scheinen darnach die
Titel 14 — 18, welche nacb dem Bamberger Codex D II 5 zu schlies-
sen, als eine selbstandige Compilatio auch sonst umliefen, spater in
das erste Buch gerathen zu sein, als die Titel 19 — 24, und zwar
wiederum die Titel 17. 18 friiher als die Titel 14. 15. 16. Wenn man
den Umstand, dass das Fragmcnt des Pariser Cod. 4615 nur bis
zuin Pr. von Titel 26 reicbt, urgieren will, so wiirde die Aufnahme
der Titel 14 — 18 sich in der Zeit vollzogen haben, in der das erste
Buch nur bis zum Pr. von Titel 26 reichte. Ich sehe aber hier-
von als von einer, zur Zeit jedenfalls aussichtslosen, Hypothese ab.
Aus dem Vorgetragenen ergiebt sich, dass fiir die Obertische
Rccension die Capitula Ugonis als noch nicht zum ersten Buche
gehorig anzusehen sind. Dieses umfasste also nur die Titel 1 — 13
und 19 — 28 unserer Ausgaben. Von allen diesen Stiicken waren
nur die jetzigen Titel 1 — 8 in vier Titcl getheilt , die den Titeln
1. 5. 7. 8 der heutigen Ausgaben entsprechen. Das Uebrige reihte
sich nnrubriciert an, eine Erschcinung, die wir fiir die Ardizoni-
sclic Recension mit Bezug auf die Titel 28 — 49 des zweiten Buches
ebenfalls beobachten werden. Das zweite Buch umfasste die Titel
1 — 24 mit Ausnabme des Titels 6 und des Pr. von Titel 7, ferner
"die Capitula Ugonis nach Titel 22. Da eine Scheidung in Biicher
dieser Recension fremd war, so bildeten die Consuetudines feudo-
rum eine Sammlung der verschiedensten Bestandtheile, unter denen
sich nur die ersten 8 Titel unserer Ausgaben durch die 4 Rubri-
1) Dies wohl wegen des Sihlusssatzes von Titel 13, der sich bereits in der
T u b. Handscbrift iindet und dcr die beste Ankniipfung bot.
58 n. Die Textentwicklung des Langobardiscben Lehnrechts.
ken iiber Tit. 1. 5. 7. 8 und der erste Brief des Obertus ') durch
eine eigene Eubrik abboben 2).
Das Ausseben der Rcchtsquclle in dieser Recension war dem-
nach ein wenig gcfiilligcs. Die auf Grund der Handschriften ge-
wonnenen Resultate stiinmen aber mit den Bericbten der Summisten
und den inneren Kriterien auf das Beste iiberein.
§ 5.
Ueber die Ardizonische Recensiou sind wir ungleich hesser
unterrichtet als iiber die Obertische. Steben nns doch hier ausser
einer grossen Anzahl Handscbriften die Angaben der mittelalter-
lichen Summisten, vor Allen des Ardizo und des Alvarottus,
zu Gebote. Alles ergiinzt und fiigt sich hier so trefflich in ein-
ander, dass von Zweifcln nicht gut mehr die Rede sein kann.
Vor AUem ergiebt der Handschriftenhefund ganz klar, dass es
ein Stadium gab , in dem die Libri feudorum mit dem einundfunf-
zigsten Titel des zweiten Bucbes abschlossen. Nicht als ob auch
nur eine Handscbrift hier den Text wirklich schlossc, aber er-
heblich mehr als ein Dutzend Handschriften zeigen nach 11/51 ein
so eigenthiimliches Aussehen , dass auch ohne Ardizos Summa
die Thatsache , dass hier die Feuda auf hiirten , feststchen wiirde.
Die in Betracht kommenden Handschriften sind aber folgende :
1. Der von G eb au e r benutzte Miin chen er Cod. lat. 23559 ').
Auf LI/51 folgt 11/52, dann II/6 und II/7 pr., hierauf 11/53. 54, 11/58,
die Auth. Habita, 11/55. 56. 57, womit die Handschrift schliesst.
2. Der St. Galler Codcx Nr. 744«). Auf 11/51 folgen 11/53.
54. 55, dann IT/6, 11/58, 11/52 Theil I , das Lehnsgesetz Konrads,
zwci capitula extraordinaria 8), 11/56. 57, 11/52 Theil II. III.
3. Der Metzer Codcx Nr. 64 6). Die Reihenfolge ist die
gleiche wie im voraufgehenden.
4. Der Miinsterer Codex Nr. 1024 7). Auf 11/51 folgt 11/58
pr., dann LT/53. 54.55. 56, bieranf II/6, alsdann nochmals und zwar
vollstiindig 11/58, nochmals II/6, 11/52 Theil I, das Lehnsgesetz
Konrads, die zwei capitula extraordinaria des St. Galler Codex 744;
1) Wie weit dieser erstc Bricf reiclite, ob bis Titel 8 (Paetz, Eicbborn)
odcr bis Titcl 11 (excl. 6, 7 pr., 10 Dieck, Weymann) odcr bis Titcl 22 (La-
speyres, Stobbe, Pertile, Schriider) ist nicbt gcnauer festzustellen,
docb diirfte letztere Ansicht den Vorzug verdienen. 2) Meine Edition der
compilatio antiqua zeigt also dieses Stadium nicht mehr rcin. Sie sollte aber nur
den Befund der iiltesten Hs. wiedergeben, die es ja summtlich nicht mehr rein
wiederspiegeln. 3) Oben S. 11 Nr. 33. 4) Oben S. 14 Nr. 43. 5) Bei
D i e c k S. 295 N. 17 sowie in meiner Edition zu capp. extr. 28, 29. 6) Oben
S. 9 Nr. 26. 7) Oben S. 12 Nr. 36.
II. Die Tcxtentwicklung des Langobardischen Lehnrcclits.
59
11/57, das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus) und nach dem Schluss-
vermerk : 'Expliciunt constitutiones Friderici', 11/52 ganz.
5. Der Codex 334 von Avignon1). Die Reihenfolge ist :
11/51, 11/52, II/6. 7pr., 11/53. 54, 11/58, die Auth. Habita, 11/55.
50. 57, das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus).
6. Der Pariser Codex 4567»). Auf 11/51 folgt 11/58, dann
11/52, das Lehnsgesetz Konrads und die heiden capitula extraordi-
naria des St. Galler Codex, 11/53. 54. 55. 56, die Auth. Habita,
das Gesetz Friedrichs II. (Ad decus), 11/57, die Constitutio Auximana.
7. Die von Dieck und Laspeyres benutzte Hallische
Handschrift Y e 24 3). Auf 11/51 folgen 11/53. 54. 55. 56, dann II/6,
11/58, nochmals 11/6, darauf 11/52 Tbeil I, das Lehnsgesetz Konrads
und die beiden capitula extraordinaria des St. Galler Codex , das
Gesetz Friedricbs II. (Ad decus), eudlich II/7.
8. Der von G e b a u e r benutzte Miinchener Codex lat.
3509 4). Auf 11/51 folgt 11/58 pr., dann 11/53. 54. 55. 56, hierauf
II/6, alsdann nochmals und zwar vollstandig 11/58, nocbmals II/6,
LI/52 Theil I , das Lehnsgesetz Konrads und die beiden capitula
extraordinaria des St. Galler Codcx.
9. Der Bamberger Codex P. II/4 (C. 38) 5). Die Reihenfolge
ist : II 51 , H/53. 54. 55. 56, H/6, II 58 , zwei sonst unbekannte
Zusiitze. Ganz fehlen also 11/52, 11/57.
10. Der Codex 368 der Stadtbibliotbek von Angers6). Es
folgen auf 11/51 11/53. 54. 55. 56, dann II/6, die Auth. Habita,
11/52 Theil I , das Lehnsgesetz Konrads und die beiden capitula
extraoidinaria des St. Galler Codex. Es fehlen demmach nicht
bloss 11/52 Theil II. III, sondern auch 11/57. 58.
11. Der Codex 565 der Stadtbibliothek von Tours7). Auf
11/51 folgen 11/53. 54 pr., dann II 58, H/6, 11/52 Theil I, das Lehns-
gcsetz Konrads, durch den Schlussvermcrk : 'Expliciunt feudi con-
suetudines' von dem Vorkergehenden getrennt: 11/55, die Auth.
Hubita, 11/56, endlich auf einer anderen Seite das Gesetz Fried-
richs II. (Ad decus).
12. Der Pariser Codex lat. 4676, welcher seinera alteren
Tbeile nach zur Obertischen Recension gehorte 8). Auf 11/51 folgen
11/58, LT/6. 7 pr., der Tractat des Anselinus, das Lehnsgesctz Kon-
rads, 11/52 Theil 1, 11,53. Von letzterem Titel ist aber nur die
Rubrik erhalten, weil die Handschrift hier abbricht.
1) Oben S. 19 Nr. 59.
4) Oben S. 10 Xr. 32.
7) Oben S. 28 Nr. 93.
2) Obcn S. 23 Nr. 79.
5) Oben S. 1 Nr. 2.
8) Oben S. 24 Nr. 83.
3) Oben S. G Nr. 17.
6) Oben S. 18 Nr. 57.
GO
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
13. Die von Gebauer benutzte Rhedigersche Hand-
schrift l). Sie hat die Reihenfolge der Vulgata, doch fehlt ihr 11/52.
14. Der Wi ener Codex der Kaiserl. Hofbibliothek Nr. 2263.
II 52 fehlt an der gewohnliehen Stelle, tritt dagegen untcr den
Kaisergesetzen des Anhanges auf, denen sich II/6, trotzdem es im
Text gestanden hatte, ebenfalls anschliesst z).
15. Der Romische Cod. Palat. lat- 766. Auf n/51 folgt
11/58 pr., dann 11/53— 11/56, n/6, 11/58, 11/57, dann Gesetz Fried-
richs II. (Ad decus), worauf nochmals II/6, II/7 pr.3).
16. Der Wiirzburger Codex Ms. j. f. 3 *). Er hat die
Reihenfolge der Vulgata, nur steht 11/58 zwischen 11/54 und 11/55.
Es ist zuniichst auch dem blodesten Auge klar, dass eine durch
so viele Handschriften — und es ist zweifellos, dass es deren noch
mehr giebt 5) — vertretene Abweichung von der Vulgata nicht auf
einem blossen Zufalle beruhen kann. Umsoweniger, als alle diese
Handschriften gerade zu den besseren gehoren, als sie sammtlich
die gewohnlichen Vulgathandschriften iiberragen, ja als von einigen
geradezu zu sagen ist, dass sie erstclassig sind. Wie der in seinem
iilteren Theile noch in die Obertische Recension zu setzende Cod.
P a r. 4676 in seinem jiingeren Theile hierher zu ziehen ist , so
sind die Hallische, Miinsterer, Bamberger Handschrift,
sowie die Codices von Tours und Angers nach den drei Oberti-
schen die alterthiimlichsten der bisher eingesehenen, wie ja keiner
dieser fiinf Codices mit Bestandtheilen des corpus juris civilis auf-
tritt, alle vielmehr mit Summen Uber die Feuda oder mit kirchen-
rechtlicheu Stiicken. Auch die iibrigen Codices sind meist altcr,
als die Vulgathandschriften , was sich in dem Fehlen von II/6. 7
pr., in dem Aufweisen der Capitula Ugonis, in Eigenthiimlichkeiten
der Rubrikation und in anderen Momenten aussert, auf die noch
zu kommen sein wird.
Liegt in dem Gesagten bereits, dass die obigen Abweichungen
Rcste einer alteren Reccnsion wiederspiegeln diirften , so wird es
zuniichst geboten sein, auf die Abweichungen genaucr einzugehen.
Da ergiebt sich nun , dass es sich fast iiberall nicht um blosse
Afcnderungen der Reihenfolge handelt. Denn nur einer der obigen
1) Oben S. 4 Nr. 10. 2) Oben S. 17 Nr. 55. 3) Oben S. 32 Nr. 107.
4) Oben S. 13 Nr. 39. 5) So hat auch Mincuccius einen hierhcr ge-
horigen Codex benutzt, nach den manchen alterthiimlichen Lcsarten, die er auf-
weist, zu schliessen (II/8 c. 6, 111/12 c. 4, 111/13 c. 16, IV/17 c. 11, V/13 c. 3).
Ferner gehort sicher der Cod. Rom. Chig. E VII 211 (oben S. 32 Nr. 111) hier-
her, iiber den ich aber Zuverlassiges nicht ermitteln konntc, wie es scheint auch
die M a d r i d e r IIs. (oben S. 34 Nr. 119).
II. Die Tcxtcntwicklung dcs Langobardischen Lehnrechts.
til
Codices, der Wiirzburger (Nr. 10), beschriinkt sich darauf, le-
diglich die Reihenfolge der Titel zu iindern , ohne materiell von
der Vulgata abzuweichen und gerade dieser zeigt auch sonst den
Vulgattypus fast vijllig ausgepragt. Die iibrigen weisen dagegen
materiell ein Plus oder ein Minus oder sowohl ein Plus als ein
Minus gegeniiber der Vulgata auf. Gruppieren wir sie dement-
sprechend, so weiseu ein Plus die ersten sechs, ein Plus und ein
Minus die folgenden sechs, nur ein Minus der dreizehnte, vierzehnte1)
und funfzehnte Codex auf. Das Minus, welchcs sich vorfindet,
ist nicht iiberall das gleiche. Jedoch herrscht insoweit Ueberein-
stimmung , als iiberall, wo einMinus bemerkbarist,
der zweite und dritte Theil von Tit. 52 fehlen. Am
characteristischsten ist der Befund im Miinsterer Codex (Nr. 4).
Nachdem dieser an , vom Standpunkte der Vulgata aus falscher
Stelle, immerhin aber doch unter den Feuda 11/52 Theil I gebracht
hat, lasst er nach dem Gesetz Friedrichs II (Ad decus) und dem
Schlussvermerk nochmals 11/52, dann aber vollstandig, folgen.
Offenbar hat die Handschrift zwei Vorlagen benutzt. In der einen
feblten 11/52 Theil II. III , in der anderen waren sie vorhanden.
Bei Durcbsicht der letzteren zur Controle der ersteren wurde dies
entdeckt und der ganze Titel 52 anhangsweise zugegeben, obwohl
Tbeil I bereits vorher niedergeschrieben war. Es ergiebt sich
hieraus der sichere Schluss, dass 11/52 Theil II. III
viel spater in den Text der Feuda aufgenommen ist,
als 11/52 Theil I, obwohl auch letzteres Stiick noch der Ardizo-
nischen Recension abging *). — Nachst 11/52 Theilll. III
wird am haufigsten 11/57 vermisst. Dieser Titel fehlt in
allen Handschriften , welche ein Minus aufweisen , mit Ausnahme
der Rhedigerschen, der Romischen nnd der Wiener, in
einer ferneren (Nr. 6) findet er sich erst nach dem Gesetze Fried-
richs II. (Ad decus), also offenbar hinter den Feuda. Auch von
ihm ist also mit Sicherheit anzunehmen, dass er erst
sehr spiit in das Lehn r e c h t s buch hineingelangt ist.
— Mit Bezug auf die sonst fehlenden Stiicke ergiebt sich nicht
die gleiche Uebereinstimmung. LI/52 Theil I fehlt in nur 4 Hand-
schriften, der Bamberger (9), der Rhedigerschen (13), der
Wiener (14) und der Romischen (15), 11/58 in nur einer,
der von Angers (Nr. 10), 11/54 § 1 gleichfalls in nur einer, der
1) Denn Titel 52 tritt in diesem zwar nachher, aber offenbar ausserhalb der
Feuda auf. 2) Ilierdurch bestatigt sich, was Laspeyres auf anderem
Wege gefunden hat, 1. c. S. 218—220.
69
II. Die Textentwicklung des Langohardischen Lehnrechts.
von Tours (Nr. 11). 11/55 und 11/56 sind in einer Handschrift,
der von Tours, wenigstens als Extravaganten gedacht.
Wie man sieht, sind nur 11/53 imd 11/54 pr. , welche ja auch
urspriinglich ein Stiick gebihlet liaben1), iiberall vertreten. Mit
einer anGewissheit g r e n z e n d e n W a h r s c h e i n 1 i c h k e i t
lasst sich von hier aus sagen, dass dieses Landfrie-
densgesetz zu den zeitlich ersten Bestandtheilen
gehbrte, welche 11/51 angehangt worden sind. Darauf
weist auch die Reihenfolge der Titel in obigen Handschriften hin,
da in mehr als der Halfte aller obigen Handschriften 11/53 auf
11/51 folgt.
Nur 11/58 ist wohl schon frulier dem Rechtsbuche angehangt
worden. Zwar fehlt dieser Titel der Handschrift von Angers,
aber in den Pariser Codd. 4567 und 4676 folgt 11/58 unmittel-
bar auf 11/51 und in dem Miinchener Codex 3509, dem Rbmi-
schen sowie dem M u ns t e r er Codex wird wenigstens das Prin-
cipiuni von 11/58 an 11/51 gereiht, worauf allerdings der Schreiber,
als ob er einen Irrthum begangen hatte , zu 11/53 iibergeht , um,
nachdem er bis 11/56 fortgefahren ist, II/6 und 11/58 vollstandig
zu bringen. Auch innere Griinde machen die Annahme geboten,
dass dem bis 11/51 reichenden und so in sich geschlossenen Liber
ein derartiger Titel angehangt wurde , wahrend es unwahrschein-
lich ist, dass dies geschah, nachdem bereits ein Anhang in dem
Landfriedensgesetz (11/53, 54 pr.) vorhanden war.
Das Landfriedensgesetz Friedrichs (11/53, 54 pr.) ist dann selbst
bald dnrch den Zusatz in 11/54 §§ 1, 2 vermehrt und es ist 11/55,
spiiter 11/56 angeschlossen worden. Stufcnweise liisst sich dies
in den obigen Handschriften verfolgen. Wiihrend die Handschrift
von Tours noch 11/53, 54 pr. als ein Stiick von den anderen ab-
grenzt, habcn dcr Miinchener Codex 23559 und der Codex von
Avignon 11/54 abgerundet , im St. Galler und Metzer sind
die Titel 53 bis 55, im Halleschen, Bamberger, Rbmischen
und Miinsterer die Titel 53 bis 56 in der Ordnung der Vulgata
aneinandergereiht. Hierzu trat dann Theil I von Titel 52 , der
sich dementsprcchend in den meisten obigen Codices erst nach
den auf 11/53 folgenden Stiicken findet , spiiter 11/57 , schliesslich
Thcil II, III von Titel 52. Waren so alle Stiicke der Vulgata
gewonnen, so riickte der Titel: De notis feudorum, dessen Stellung
mit dem allmahlichen Anschwellen der Zusatze immer unsicherer
geworden war — tritt er ja doch in den obigen Codices an den
1) Siehe M. G. Leges 4°. Sectio IV Tom. I p. 245.
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lchnrcchts.
63
verschiedensten Stellen auf — an den Sehluss des Rechtsbucbes,
womit die Ordnung der Vulgata erreicht war.
Haben die bisherigen Ausfiihrungeu die in den einzelnen Hand-
schriften fehlenden Stucke in das Auge gefasst , so sind auf
der anderen Seite die Uberschiissigen Stiicke zu betrachten.
Die Entwicklung der Feuda von der ObertiscLen zur Accursischen
Recension ist nicbt bloss in der Richtung der Vervollstiindigung
des Rechtsbuches gegangen, sondern es haben sich iu der ZwiscLen-
zeit Stiicke aggrcgiert , die nicLt dauernd Laften blieben , sondern
wieder abgestossen wurden. AucL in dieser HinsicLt gewaLren
die obigen HandscLriften ein treues Spiegelbild. ZaLlreicLe Hand-
scLriften weisen, wie wir bemerkten, ein Plus gegeniiber der Vul-
gata auf. Und zwar ergiebt sicb aucL Lier, dass gewisse iiber-
scLiissige Stiicke in sehr vielen, gewisse in nur einzelnen Hand-
scbriften Linzutreten. Sehr hiiufig finden wir das Lehnsgesetz
Konrads. Es tritt in nicht weniger als zehn vou den sechzeLn
Codices auf , fast stets nebst den beiden capitula extraordinaria.
Mchrfach aucL findet sich die Auth. Habita und das Gesetz Fried-
ricbs II. (Ad decus) , vereiuzelt nocL andere Stiicke , sei es ein
ReicLsgesetz wie die Constitutio Auximana , sei es eine Abhand-
lung, wie die des Anselmus de Orto. Alle diese Stiicke sind der
Vulgata ganz freind. Daneben finden sich andererseits aber auch
nacL 11/51 in dem grosseren Theile der obigen Codices ') Bestand-
theile, die die Vulgata auch aufweist, nur an anderer Stelle, wah-
rend sie den obigcn Codices an jener anderen Stclle feblen*). Es
sind dic epistola Fulberti und die nova forma fidelitatis , also
LT/6 und LI/7 pr. der Vulgata. II/6 tritt in fast allen obigen
Coilices und zwar regelmiissig nach den auf 11/53 folgenden Stiicken
auf. Es ist offenbar schonziemlich friih in dieFeuda
gerathen, wie ja auch der Cod. Pa r is 4615 bcicits die epistola
Fulberti zusammen mit den Fragmenten des ersten Buches bringt.
11/7 findct sich seltener, nur in fiinf Codices (Nr. 1, 5, 7, 12, 15)
und auch hier zweimal (7, 15) cbaracteristischer Weise von 11/6
1) Nicht in allen , so nicht im Pariser 4567 (Nr. G) , Wiirzburger
(Nr. 10), Hhedigersc hen (Nr. 13), wo diese Stucke vielmchr am gcwohnlichen
1'latze stehen. Im Wiener Cod. (Nr. 14) steht 11/G zwar an richtiger Stelle,
tritt dann aber nachtriiglich im Anhang nochmals auf. 2) In einzelnen Hand-
schriftcn liegt das Verhaltniss mit Bezug auf diese so wie mit Bezug auf dio
Cajiitula Ugonis. Beide Ilecensionen, die alte und die neue, werden gegeben, so
im Metzer (Nr. 3) und St. Galler (Nr. 2) Codex, wo II/G am Ende auftritt
und im Texte dcmentsprechend auf II/5 11/7 § 1 folgt, nach II/7 § 1 dann aber
wieder II/G und II/7 pr. eiugeschaltet sind. Aehnlich in der Handschrift von
Augers (Nr. 10).
6-i II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnreclits.
getrennt und als Extravagaute kenntlich gemacbt. 11/7 ist also
erheblich spater in dic Feuda aufgenommen worden1).
— Nach dem Obigen sind von den iiberschiissigen Stiicken
das Lehnsgesetz Konrads und die epistola Fulberti am friibesten
den Feuda angefiigt worden, was sich bci beiden aus ihrem Alter,
bei dem Lehnsgesetze Konrads ausserdem aus dessen Wichtigkeit
und dem Umstande, dass es in der Lombarda vorgefunden wurde,
sehr gut erklart. Beide hatten ein verschiedenes Schicksal. Das
Lehnsgesetz Konrads wurde nachtraglich wieder entfernt, die epi-
stola Fulberti dagegen an eine fruhere Stelle der Feuda versetzt.
Ebenso steht es mit den anderen uberschussigen Stiicken.
Wahrend von den angefiigten Iteichsgesetzen die Auth. Habita
und die Constitutio Auximana wieder ausgestossen wurden , ist
das Gesetz Friedrichs 11. (Ad decus) im Laufe der Zeiten ganz
am Schlusse der Feuda beibehalten worden -') und wiihrend z. B.
der Tractat des Anselmus ganz entfernt wurde, hat man die nova
forma fidclitatis an eine friihcre Stelle versetzt und die auf das
Lehnsgesetz Konrads folgenden Stiicke wenigstens als capitnla
extraordinaria in der Summenlitteratur bewahrt.
Als bisber gewonnenes Resultat konnen wir also betrachten,
dass von allen Stiicken , die die Vulgata beibehalten hat , friihe-
stens einerseits 11/58 und 11/53, 54 pr., andererseits 11/6 an 11/51
angereiht worden sind. Nachtraglich baben sich hintereinander
an 11/54 pr. angegliedert 11/54 §§ 1, 2, 11/55, 11/56, 11/52 Theil I,
11/57, H/52 Theil II, III — an 11/6, 11/7 pr. und das Gesetz
Friedrichs II. (Ad decus). Die sonstigen Stiicke, insbesondere das
Lehnsgesetz Konrads, sind wieder abgestossen worden.
Mit anderen Wortcn : 11/51 bildete in einem Stadium,
das uns keine Handscbrift mehr in seiner lteinheit
darstellt, das Ende des Rechtsbuches.
Nunmehr gewinnt Ardizos Summa erst den eigentlichen Hin-
tergrund, nunmehr werden die Angaben des Johannes Blanchus,
Alvarottus, Ferrarius Montanus erst gehorig gewahrleistet. Ar-
dizo schliesst bekanntlich den Text der Feuda mit 11/51 und bringt
dann vier Abschnitte : 'De capitulis extraordinariis hujus doctri-
nae feudorum'. 'De feudis et beneficiis constitutiones imperiales'.
'De forma et sacramento fidelitatis'. 'De pace tenenda'. Zu dem
ersten Abschnitte wird ausser capitula extraordinaria , von deneu
sich in obigen Handschriften Stiicke nicht finden, der Titel 58 ge-
rechnet , also derjenige , welcher nach unserer Annahme zeitlich
1) Die Schwurformel von II/7 nimmt Bezug auf das Lehnsgesetz Friedrichs.
2) Siehe unten § 6.
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lchnrechts.
65
am friiliesten dem Titel 51 angesetzt worden ist. In den zweiten
Abschnitt werden fast alle sonstigen Stiicke gebracht , die wir
oben hinter 11/51 bemerkt haben , nemlich 11/52, 54, 55, 57, das
Lehnsgesetz Konrads, die beiden capitula extraordinaria, ausser-
dem andere Gesetze, Decretalen u. dgl. m. Unter den dritten
Abschnitt zieht Ardizo neben Stellen des Decrets und der Decre-
talen II/6 und II/7 pr. , unter dcn vicrten 11/53 und 11/27. Alle
Stiicke , welche in der Vulgata nach 11/51 auftreten , stehen also
bei Ardizo ausserbalb der Feuda l). Ebenso stehen bei ihm auch
II/6 und II/7 pr. ausscrhalb des Textes der Feuda. Offenbar
hatten endlich die Handschriften, welche Ardizo vor Augen hatte,
das Lehnsgesetz Konrads mit den beiden capitula extraordinaria,
ausserdem aber noch zahlreiche andere Bestandtheile, welche unsere
Handschriften nicht kennen , angcreiht. Was aber auffallig ist,
auch 11/27 steht bei Ardizo ausserhalb der Feuda *). In letzter
Hinsicht nehmen alle obigen Handschriften den Standpunkt der
Vulgata ein. Der Cod. Paris 4676 lasst zwar 11/27 aus, aber
da er die Rubrik von 11/27 iiber 11/28 setzt8), so scheint hier
nur ein Versehen des Schreibers vorzuliegen. Dass 11/27 einmal
ausserhalb der Feuda gestanden hat, ist moglich, aber seine jetzige
Stellung erkliirt sich schon geniigend dadurch, dass die Angliede-
rung von 11/25 bis 11/51 erst in die zweite Halfte des zwolften
Jahrhunderts fiillt4). Blanchus stcht direkt auf dem Boden nn-
serer Handschriften *). Auf 11/51 folgt ihra H/53— 11/55 (56?), II/6,
11/58, 11/52 und, wie er bemerkt, in vielen Handschriften das
Lehnsgesetz Konrads und das Gesetz Friedrichs 11. (Ad dccus).
Bl anchus liisst dabei mit 11/58 den Liber feudorum schliessen und
11/52 , sowie die beiden Kaisergesetze als Extravagantcn folgen.
11/27 steht bei ihm an der Vulgatstelle. Auf eineni ithnlichen Staud-
punkte steht F e r r a r i u s M o n t a n u s 6). Bei Alvarottus7) ist
im Ganzen die Vulgatgestaltung vorhanden. Nur von LI/52 Theil II,
III bemcrkt er , dass einige Handschriften diese Titel fortlassen.
Betrachten wir nun die Gestaltung dieser Ardizonisclien bis
11/51 reichenden Recension auf Grund der obigen Handschriften
und mit Zuhilfenahme der Summisten !
1) Nur II/5G erwiihnt er nicht besonders, wahrschcinlich wcil er ilin zu 11/55
rcchnete. 2) Vergl. jedocli oben S. 45 N. 1. 2. 3) Vergl. dazu oben S. 53 N.2.
4) Man kann die Stellung von 11/27 in doppelter Weisc erklaren, entweder daraus,
dass es Anhangsel dcr um 11/25. 2G vcrmehrten Obertischen Recension bildete,
zu der die altcra compilatio feudorum (11/28— 4'.)) trat — odcr daraus, dass es
den Anfang der altera compilatio bildete. Im letzteren Falle wurde sich das oben
S. 53 N. 2 Gesagte erklaren. 5) Laspey res S. 84. 85. 6) Laspey-
res S. 412. 7) Laspeyres S. 114 fif.
5
66 H- r>ie Textentwicklung des Langobardischen Lchnrechts.
Zunachst hat sich in einem Theilc der Handschriften die
Scheidung in zwei Biicher vollzogen. Zwar sind es von
den obigen Codices nur fiinf (3, 4, 7, 11, 15), welche eine Buch-
eintheilung aufweisen , darunter aber drei sehr werthvolle. Da
auch Ardizo von der Buchtheilung ausgeht, so wird man kein Be-
denken hegcn diirfen , das Aufkommen derselben in diese Periode
zu verlegen.
Das erste Buch ist inhaltlich abgerundet. Alle Titel, welche
die Vulgata bietet, treten uns auch in deren Reihenfolge entgc-
gen. Insbesondere sind die Capitula Ugonis nach derjenigen Stelle,
welche den Titeln 14 bis 18 der heutigen Ausgaben entspricht,
nicht bloss hiniibergeriickt , sondern haben auch die veranderto
Fassung erhalten, sind freilich andrerseits in dem grosseren Theile
der Handschriften (2-4, 7 — 10, 12, 15 der ob. Cod.) daneben noch
an der alten Stelle behalten worden. In einer werthvollen Hand-
schrift, der von Miinster, konnen wir den Hergang der Heriiber-
nahme deutlich verfolgen. Wahrend nemlich sonst iiberall def
Titel 14 des ersten Buches am Schlusse eine erheblich kiirzere
Fassung aufweist, als das entsprechende Stiick der Capitula Ugo-
nis, ist im Miinsterer Codex die Ugonische Fassung wortlich
iibernommen worden ').
Im zweitenBuche fehlen 11/6 und II/7 pr. an der Vul-
gatstelle. Wie der weitaus grossere Theil der obigen Handschrif-
ten beide dort auslasst, so weisen Ardizo, dessen Anhiinger und
die Glosse darauf liin. Das Landfriedensgesetz Barbarossas (11/27),
das bci Ardizo im Texte fehlt, ist dagegen in den Handschriften
am richtigen Platze, wie iiberhaupt inhaltlich bis Tit. 51 alle Stiicke
der Vulgata in deren Reihenfolge sich finden 2).
Von grosser Wichtigkeit ist auch hier dic Frage der Titcl-
rubricierung.
Die bis LI/24 reichende Obertische Keeension war durch nur
5 Titelrubriken vertreten. Anders steht es mit der Ardizonisctoen
Recension.
Betrachten wir zunachst die obigen Handschriften , so finden
wir, dass ein Theil dcrselben bereits die complete TitelrubricierOng
der Vulgata hat, rxui dass die Rubriken stellcnweise alterthUmlicher
1) Ganz dasselbc ist der Fall bei dcm Codex, deu Cujacius zur Textlicr-
stellung dieses Titels verwendet bat , wobei er sicli in der Note riihmt, dass cr
besonders diescm Titel die alte Forni wiedcrgegcben babe. Aucb Mincuccius
bat einen derartigen Codcx bcnutzt. (II Titel 8 cap. 6.) 2) Kur in Kleinig-
kcitcn weichen einige IIss. ab. So bringen die St. Galler und Metzer Hand-
schrift 11/45. 46 vor 11/48. 44.
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lchnrechts.
67
lauten, I 9 z. B. statt der Rubrik : Qui successores teneantur, die
Rubrik : Quid juris sit si aliquis de alieno feudo fuerit investitus,
1/14 statt der Rubrik : De feudo marchie ducatus et comitatus, die
Rubrik : Qualiter usus beneficii sit retinendus , 1/15 statt der Ru-
brik: An maritus succedat uxori in beneficio, die Rubrik : De fe-
mina babente feudum besitzt. Wenn wir die Grlossen und Summen
vergleichen , so finden wir haufig auch auf diese abweichenden
Rubriken hingewiesen , sie dabei aber meist verworfen. Andre
Codices beschriinken sich indessen nicht auf blosse Abweichungen
in der Wortgestaltung der Rubriken. Sie ziehen vielmehr wieder-
holt einzelne Titel der Vulgata zu einem Titel zusaramen, so
dass die Zahl der Titclrubriken bei ihnen im Ganzen eine gerin-
gere ist, als in der Vulgata. Im ersten Buche findet sich diese
Erscheinung vornehmlich bei den Titeln 21—23 der beutigen Aus-
gaben, indem bald alle drei, bald je zwei von ihnen, die sich auf
cinander folgen, zu einem Titel verbunden sind. Im zweiten Buche
hiingt hiiufig Titel 4 mit Titel 3, stets, wo Titel 6 und 7 pr. feh-
len, Titel 7 § 1 mit Titel 5 zusammen oder es wird gar von
Titel 5 bis Titel 9 ohne Unterbrechung fortgefahren. Dann wie-
der hangen Titel 29 und 28, 51 und 50 zusammen. Recht unre-
gelmassig ist die Rubrikation in den vierziger Titeln, indem hau-
fig mehrere, mehrmals viele Titel unter einer Rubrik vereinigt
sind. Bei mehreren Handschriften lasst sich nach der Tinte des
Schreibers eine altere und jiingere Rubrikation unterscheidcn, von
denen jene weniger Rubriken besass, als diese, die sich zudem in
der Fassung von der Vulgatrubrikatiou abhoben. Eine spiitere
Hand hat sodaun die Rubrikation der Vulgata hiniibergeschrieben.
Vornehmlich bei dem Halleschen Codex tritt dieses von Las-
peyres1) und Dieck") bcscbriebene Verfahren zu Tage, aber
auch in einer Miinchener Handschrift3). Weisen schon diese
Momente auf eine in Fluss befindliche Entvvicklung hin , so giebt
es unter den obigen Handschriften geradezu solche , welche iihn-
lich , wie die der Obertischen Recension , itberhaupt keine oder
verhaltnissmassig wenige Rubriken aufweisen. Es gehoren hier-
hin der Bamberger Codex P. II 4, der Munchencr 3509 und
der Pariser 4676.
In dem Bamberger Codex P. II 4 sind die Libri feudorum
unrubriciert, die einzelnen Abschnitte sind aber durch grosse Ini-
tialen kenntlich gemacht. Solcher Abschnitte finden sich im ersten
1) S. 44G. 447 nicht ganz correct. 2) Dieck im Rhcin. Museum VI.
3) Cod. lat. 23559, wo in der iiltercn Rubrikation nur 18 Titel des ersten, C Titel
des zweiten Uuches vertreten sind.
5*
G8
II. Dic Textentwicklung des Langobardiscben Lehnreclits.
Buche elf, im zweiten, soweit es sicb um die Titel 1 — 51 handelt,
nur sechs. In dem Miinchener Codex 3509 zeigt das erste
Buch achtzehn , das zweite bis Titel 51 nur sechzehn von den
llubriken dcr Vulgata. Im Pariser Cod. 4676 kommen ja nur
die Stiicke von 11/28 bis 11/51 in Betracht '). Hier aber existiert
nur e i n e Rubrik , iiber 11/50. Denn dic iiber 11/28 gesetzte ge-
hort ja, wie wir bemerkten, zu 11/27").
Unter diesen Rubriken bez. Titelzeichcn sind nun iiberall die
der Obertischen Recension, (also iiber 1/1, 1/5, 1/7, 1/8, II/l) ver-
treten. Was die hinzugekommenen bctrifft, so ist das erste Buch
vom zweitcn zu scheiden. Fiir das erste Buch kommen vor allen
die Titel 14, 15, 25 der heutigen Ausgaben in Betracht. Ueber
Titel 14 wies bereits dcr Pariser Cod. lat. 4676 die Rubrik :
Qualiter usus beneficii sit retinendus auf, wahrend in dcmHalli-
s c h e n und dem Miinchener Cod. 23559 hier allerdings urspriing-
lich die Rubrik fehlte. Titel 15 ist in allen Handschriiten , mit
Ausnahme des Pariser Cod. 4676, durch cine Rubrik, und zwar
meist die alterthiimlichcre : De femina habente beneficium (feuduni),
vertreten. Ebenso ist Titel 25 in allen Codices, auch im Pari-
ser 4676, wo die Rubrik nur irrthiimlich iiber den § 1 gesetzt
ist, rubriciert bez. als bcsonderer Titel gekennzeichnet. Halten wir
nun im Auge, dass bereits dcr Cod. Paris. lat. 4615 iiber Titel
14 und 25 Rubrikcn aufwies, so werdeu wir als die erstrubricier-
tcn Titel dcr Ardizonischen Recension die Titel 14 und 25 anzu-
sehen haben. Dass Titel 15 neben Titcl 14 rubricicrt wurde, be-
ruht wohl darauf , dass bei der Versetzung der Capitula Ugonis
in das erste Buch Titel 15 bald vor bald nach Titel 14 stand3),
wcshalb man im ersteren Falle Titel 15 rubricierte. Folgt man
dieser Annahme , so ist im ersten Buche der Fortschritt von dcr
Oberti.schen Reccnsion zuniichst dnrcfa Hinzufiignng von 2 Rubri-
ken (uber Tit. 14 bcz. 15 und Tit. 25) erfolgt. Die eine Rubrik
hob die heriibcrgenommenen Capitula Ugonis als selbstiindigen
Abschnitt von dem vorhergehenden ab , die andere schied die sg.
Lex quicunque vom Folgcndcn. An diese sechs Rubriken des
ersten Buches schloss sich dann als die niicbste die von Tit. 10
an. Bereits der Pariser Cod. 4676 kennt sie und der griissere
Theil unserer Handschriften weist sie auf. Damit ist das Ardi-
zonische Stadium der sieben Abschnitte des ersten Buches erreicht.
Ardizos Sicbentiteltheilung stimmt mit dem Obigen bis auf
1) Ueber die Stiicke bis 11/24 siehe oben § 4. 2) Oben S. 25.
3) Siebe das oben iibcr den Cod. Paris. lat. 4615 Bcmcrkte (§4).
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lelinrechts.
69
dcn einen Pnnkt iiberein , dass bei ihm niclit Titel 25 , sondern
Titel 24 als der siebcnte Titel erscheint , offenbar aber vcrdient
angesichts des Pariser Cod. 4615 Titcl 25 den Vorzng, zumal
die Rubrik des Ardizo auf Titel 24 gar nicht passt.
TJeber die wciterc Entwicklung dcr Rubrikation des erstcu
Buches lasst sich nur theilweise Sicheres sagen. Es sind jeden-
falls die Titel 9, 17, 19, 26 zuniichst rubriciert worden. Die Titel
9 und 17 werden in mchrcrcn Handschriftcn mit der Einleitung:
Hic potest esse titulus versehen , eine Einleitung, die jedenfalls
aus der Zeit v o r der Vulgata herstammt. Auch lauten ihre
Rubriken in einzelncn Handschriften abweiehend , was immer ein
Zeichen grosserer Alterthumlichkeit ist. Das Letztere gilt aueh
fiir Titel 26. Titel 19 endlich hob sich dnrch seine Bcscliaffcnheit
wohl schon friili von den vorhergehenden Bcstandtheilen ab. Zu
diesen traten dann die iibrigen Titelrubriken , welche sich in der
Vulgata finden , am friihesten die Rubriken zu Titel 12, 13, 27.
Die Glosse und die Notizen des Alvarottus lassen diesen Ent-
wicklungsgang crkcnnen , gegen wclchcn die Handschriften minde-
stens nicht sprechcn.
Langsamcr entwickeltc sich die Rubrikation des zweiten
Buches. Wie hier der Pariser Cod. 4676 nur durch sieben
Rubriken (von dencn sechs zudcm auf dcn der Obertischen Recen-
sion zugehorigen Theil entfallen) vertrcten ist, so hat der Bam-
berger Codex P II/4 nur sechs und der Miinchener 23559
urspriinglich auch nur 6 Rubriken. Dabei ist iibereinstimmend in
allen drei Handschriften nur der crsto Titel als solcher kenntlich
gcmacht, in zweien wenigstens auch der dreiundzwanzigste und
der fiinfundzwanzigste Titel. Die iibrigen Titclrubriken sind nur
in je einer Handschrift vertretcn.
Offenbar waren also die Titel 23 und 25 nach
Titel 1 dic zucrst rubricierten, was mit Ardizos Rubri-
kation durchaus vcreinhar ist und dcr Ent.stehungsgeschichte der
Rechtsquelle nur entsprechen wiirde ').
Ziehen wir die andercn Handschriften diescr Recension heran,
so springen 2 Rubriken ins Auge, die von Titel 11 und von Titel
50. Bei Titel 11 haben mehrere werthvolle Handschriften *) die
Rubrik : Secundus titulus de successione fratrum vel de gradibus
1) Bei Titcl 23 lasscn ja auch dicjenigen Summcn und Handschriften, welchc
an dcr Thcilung in 3 Biichern festhalten, das dritte Buch beginncn. Cujacius
lasst mit Titel 23 das dritte, mit Titel 25 das vierte Buch hcginnen. 2) Die
Handschriftcn von Tours, Halle, Munster.
70
II. Die Textentwicklung des Langobardischcn Lehnrechts.
snccedendi in feudo , so dass sie sich offenbar diesen Titel als
den zweiten des zweiten Bucbes dacbten. Aucb der P a r i s e r
Cod. 4676 stebt auf dem gleicben Standpunkte. Zwar rubriciert
er nicht Titel 11, sondern Titel 10, aber seine Rubrik: De suc-
cessione feudi qualiter filii succedant et consentanei et qualiter
feudum revertitur ad dominum, trifft offenbar nicbt auf Titel 10,
sondern auf Titel 11 zu. Titel 50 andererseits ist bereits im
Pariser Cod. 4676, sodann auch in den meisten Handschriften
rubriciert.
Von hier aus ergabe sicb , dass das zweite Bucb zur Zeit
unserer Recension in mindestens 5 Abschnitte zerfiel , von dencn
der erste Tit. 1 bis Tit. 10 (excl. II/6, 7 pr.) , der zweite Tit. 11
bis Tit. 22, der dritte den zweiten Obertischen Brief , der vierte
Tit. 25 bis Tit. 49, der funfte endlich Tit. 50 und 51 umfasste.
Der zweite Abschnitt beginnt bei Ardizo freilich erst mit Titel
12, es leuchtet aber sofort ein , dass die Handschriften hier den
Vorzug vor A r d i z o verdienen.
Von diesen fiinf Abscbnitten nun bat der erste sehr bald eine
Theilung erfahren, insofern Tit. 5—10 sich als selbstiindige Unter-
abtheilung absonderte. Schon der Pariser Codex 4676 hat iiber
Tit. 5 die Kubrik : Qualiter sacramentum debet fieri ct jurari, und
bei Ardizo sowobl als hei Blanchus beginnt mit Tit. 5 ein
neuer Abschnitt. Der zweite (Tit. 12—22) und der dritte (Tit.
23, 24) Abscbnitt haben sich liingere Zeit in dem alten Umfang
erhalten , wie die Berichte der Summisten lehren. Dagegen ist
der vierte Abschnitt (Tit. 25—49) einer Umiinderung dadurch
unterzogen worden, dass dasLandfriedensgesetz Barbarossas (Tit. 27)
als solcbes kenntlich gemacht wurde. Die Folge davon war eine
Vermehrung der Bubriken um zwei. Das Landfriedensgesetz
erhielt seine Rubrik : De pace tcnenda '), und der darauf folgende
Tit. 28 wurde als nicht zu ibm gehiirig durch die Worte : Hic
iinitur Lez , deinde consuctudines regni incipiunt, von ihm abge-
grcnzt !). Dieses Stadium liisst der Codex 565 von Tours deut-
lich crkennen.
Damit ist der Standpunkt gewonnen , den Ardizos Summa
einnimmt , nur dass in dicser das Landfriedensgesetz Friedrichs
1) So lautet die reberschrift in den besscren Handscbriften. Der Zusatz :
et ejus violatoribus ist sputeren Ursprungs. Cujacius fiibrt aus cinem alten
Mscr. die Rubrik : De treuga ct pacc an, die ich bishcr aber nicbt entdcckt habe.
Viellcicht aus Ardizo. 1'arnia 1227 hat: De pace et treugua tenenda et com-
ponenda, cbenso Paris 4C77. 2) Was Dieck S. 130- 135 iiber das Wort
lex sagt, ist viel zu gesucht.
II. Die Tc-Ntentwicklung des Langobardi&chen Lehnrechts.
71
ausserhalb des Textes steht1). Die Fortentwicklung von diesen
acht Titeln bis zur Vulgata mag hier kurz berichtct werden.
An langsten scheiuen sich in ihrer Ungetrcnnthnit die letzten
Abschnitte erhalten zu haben , also die Stiicke vom Titel 28 ab.
Dagegen sind die Bestandtheile der Obertischen Rccension durch
das Hinzutreten neuer Rubriken stiirker zerkliiftet worden. Alva-
rottus nennt im Einklang mit manchen Handschriften Tit. 26 des
2. Buches bereits als selbstiindigen Titel der alten llubrikation,
die Bamberger Handschrift P. 11,4 und der Miinchener
Godex 3509 sondern Titel 12 des zweiten Buches von Titel 11 ab,
wiihrend sie von Titel 12 bis Titel 22 iucl. keine Rubrik bez.
Titelzeichnung anerkennen. Der sonst so altcrthiimliche P a r i s e r
Cod. 4676 hat Titel 19 des zweiten Buches sonderbarer Weise
eine Rubrik gegeben. Vor allem aber zeigt sich die Zerkliiftung
am stiirksten in den ersten 10 Titeln des zweiten Buches.
Die Zersetzung der letzten Absclinitte von Tit. 28 ab scheint
erst das Werk des 13. Jahrhunderts zu sein. Wic bei Ardizo
die Titel 28 bis 49 als ein Sttick (consuetudines regni) auftreten,
so zeigen nocli die B a m b e r g e r Handschrift P. II, 4 und der
P a r i s e r Codex 4676 ein zusammenhangendes Sttick. Auch dcr
Munchener Codex 3509 und der Codex 565 von Tours, desgl.
der Cod. Chig. E. VLI, 211 kennen nur Rubriken iiber wenigen
Titeln. Die tibrigcn Handschriften unserer Recension bieten mehr
oder minder die Vulgateintheilung.
Fassen wir zusammen, was wir bisher tiber die Ardizonische
Recension ermittelt haben, so ergiebt sich Folgendes :
Die entwickelte Ardizonische Recension der Libri feudorum
reichte bis Titel 51 des zweiten Buches der hcutigen Ausgaben
unter Auslassung von II/6, 7 pr.
Das Rechtsbuch war, hiiufig wenigstens, in zwei Biicher getheilt.
Das erste Buch, welches inhaltlich die Vollstiindigkeit der
Vulgata erreicht hat, zerfallt in sieben rubricicrte Titel, welche
den Titeln 1, 5, 7, 8, 10, 14 (15), 25 der heutigen Ausgaben ent-
sprechen.
Das zweite Buch, welches die Capitula Ugonis zwischen Tit.
22. und 23 bewahrt hat, zerfallt in 8 rubricierte Titel, welche den
1) Siehe oben S. 45 N. 1.2; wie ich mit Laspeyres S. 2C4 glaubc, ist Ar-
d i z o hierin eigenmachtig vorgegangen. Da er am Schlusse dcr um 11/25 und
11/2G vermehrten Obertischen Recension 11/27 vorfand, so hat er dieses zu den
Anhangseln dcr anderen compilatio heriibergezogen. Keine Ilandsc.hrift und kein
Suminist folgt Ardizo hierin.
72
II. Die Texteutwicklung des Langobardischcn Lehnrechts.
Titeln 1, 5, 11, 23, 25, 27, 28, 50 der beutigen Ausgaben ent-
sprecben.
Dariiber hinaus baben wir die allmahlicbe Entwicklung bis
zur Vulgata bereits wahrgenommen. In beiden Biicbern, indem
wir sahen , wie sich die Titelrubriken vermebrten, im zweiten
Bucbe ausserdem, indem wir bemerkten, wie eine Reibe von Titeln
sich an den einundfiinfzigsten anreihte, welche die Vulgata frei-
lich nur zum Tbeil acccptierte.
Bevor wir uns nun zu der ausgebildeten dritten Recension,
der Vulgatrecension , wenden , sei noch der Textgestaltung der
Ardizonischen Recension im Einzelnen gedacht.
Die priignante Fassung der Obertiscben Recension und die
Alterthumlichkeit der Wendungen hat sich die Ardizonischc Re-
cension gegeniiber der Vulgata an manchen Stellen bewabrt
Nnr bat sie viele von denjenigen Glossemen aus dem Text getilgt,
welche den Anscbluss unscres Recbtsbuchcs an die Lombarda be-
kunden*), und hat sie stellenweise wobl scbon den Text der
Obertiscben Recension completiert3) oder gar jiingere Glosseme
bineingeflickt 4). In den hinzukommenden Titeln 25 — 51 ist der
Text der Ardizonischen Handschriften in mehreren Titeln reicb-
baltiger, als der Text dcr Vulgata. Es zeigt sich der unfertige
Character dieses Stadiums darin, dass spiiter abgestossene Stiicke
uns mebrfach begegnen , so am Schlusse von Tit. 24 ein Stiick,
1) Ob cs zwcckmassig sein wird, fiir 1/1 — 11/24 eincn selbstiindigen Ardizo-
niscbcn Text zu bietcn, ist freilich recht fraglich, da bercits die altcsten Ils.
in der Mittc zwischcn bciden stehen. 2) Fast alle die von Laspeyres
S. 443 und 420—428 aus dcr Tflb. Ilandschrift angefiihrtcn Zusiitze fohlen dcn
obigcn Handscliriftcn , sowcit ich sie eingesehcn liabc , (natiirlich niit Ausnahme
dcs 1'ariser Cod. 4C76). Nur die Bamberger Ilandschrift P II 4 hat Ein-
zelncs crhaltcn. 3) Schon in Ilandscliriften der Ardizonischen Becension
tindcn sioli z. 1!. in [/19 pr. ausser 1'avia, Cremona, Mailand, Mantua, Verona,
1'arma, Lucca, Pisa, Sipontum nocli angcfiihrt: Treviso, Padua, Viccnza. Spiitcre
Handschriften fiigen nocli Modcna und Heggio liinzu. Andreas de Isernia
ncniit noch Pistoja und Florenz. 4) So bat die Ilallcsclie llandschrift
solchc Glossen an mehrercn Stellcn dcs Textes, iueist abfalligc Bemerkungen iiber
andere Meinungen (so 1/5 § 7 in curtc domini sui quod vulgo de camcra dicitur,
11/28 § 3 in fine: quod milii non plaoet, ebcnda § 2 in fine: Quidam vero aliter
et malc dicunt, II/3G Z. 2: Quidam dicunt scd pauoi, 11/44 § 1 : vidctur tamcn
Bulgaro non si aut proprio etc). Aehnlioh die Miinsterer, St. Galler 744,
Metzer 64, Bamberger P II 4. der von Mincuccius benutzte Codcx.
Es entspricht dies .ja auoli dem Auftretcn andorer Lehnssohoffen , wie Stcpha-
nus (11/51), Martinus, die in Handsohriftcn dcr Ardizonisohen Rccension he-
reits begegnen.
II. Die Textentwicklung dcs Laugobardisclicn Lclinrcchts.
73
welches den Inhalt der §§8 — 12 in kiirzerer Gestaltung nochmals
wiedergiebt '), in Tit. 28 und Tit. 34 Stiicke, die auf das Mailiin-
der Stadtrecht zuriickzugehen scbeinen*). In einzelnen Stiicken
liegt das Verhaltniss iihnlich , wie bei den Capitula Ugonis. So
zeigen die St. G-aller und Metzer Handschrift zwischen § 16
und § 17 des Titels 26 einen grosseren Abschnitt , der aus Be-
standtheilen der Titel 28, 30, 33 § 4, 34 § 2, 45 besteht, jedoch
eine andere Form besitzt, wahrend sich die entsprechenden Titel
daneben finden ').
Fiir das allmalichc Anwachsen der Libri feudorum sind der-
artige Erscheinungen nicht zu unterschatzen.
§ 6.
Alle anderen bisher eingesehenen Handschriften reprasentieren
den Typus der Vulgatrecension, viele rein, ein Theil noch mit
Erinnerungen an die Ardizonische oder gar Obertische Recension
durchsetzt, sei es, dass die Capitula Ugonis zwischen Titel 22 und
23 des zweiten Buches beibehalten sind4), sei es, dass das Lehns-
gesetz Konrads oder einige capitula extraordinaria oder andere
Stiicke dem Rechtsbuche ein- oder angefiigt sind5), sei es, dass
die Zahl •) oder Fassung ') der Rubriken an den alteren Typus an-
klingt.
Der weitaus grossere Theil der Vulgathandschriften findet
1) Siebe Laspeyres S. 429 (Eine quaestio und solutio). In dcr Bambcrger
H. P. II/4 stebt diescs Stiick an Stelle der 8 — 12. 2) Siebe unten Anbanp.
Das unter >'r. I abgcdrucktc Btftck findet sicb aucb bci MincucciusIII Tit. 12
cap. 4 in unsinniger Lesart. 3) Dicsc Thatsacbc liisst vielleicht den Scbluss
zu, dass 11/20 urspriinglich nur bis § 1C gereicbt liat. Denn aucli in der Bam-
bcrgcr Handscbrift P. 11/4 und im Cod. Chig. E VII reicht dieser Titel nur
soweit. 4) So in Paris 4428, 4439, 154 19, 16905, Metz 65, Tours
640, Gcittingen, Angers 324, Wien 226 2, 205 8, Leipzigl098, Lucca
:i'2.r>, Mailand 534. In Venedig CXIX ist wenigstens ein kleines Stiick stehen
gebliebcn. 5) So ist in der Hamburger Handschrift, wclche die Reihen-
folge dcr Vulgata hat, das Lehngcsctz Konrads zwiscben Tit. 52 und 53 gefiigt.
In M c t z 65 folgen auf Tit. 58 dic Autb. Hahita, das Lchnsgesetz Konrads und
die bcidcn capitula extraordinaria. In Miinchen 8006 stebt zwischen Titel
54 und 60 die Constitutio Auximana. Im Codex S. Marci olim Dollconii
reiht sich an dic Libri feudorum der Tractat des Anselmus an. Aucb II F. 6, 7
pr. sind in Vulgathandschriftcn hin und wieder an andcrcr Stelle, z. B. in V e n e-
dig XVIII folgt II/7 pr. auf II/9 und II/6 auf H/24. 6) So weist der Pa-
riser Codex 44 2 8 in dem Stiick von 11/28 bis H/49 nur 3 Titclrubrikcn auf.
7) Die alteren Rubriken von 1/9. 17,11/11 u. a. bcgcgnen auch in Vulgathand-
schriften, baufig mit den neuercn Rubriken durch ein vel verbunden.
74
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
sieh mit Theilen des corpus juris civilis zusammen. Zieben wir
die dem 15. Jahrh. angehorigen , ganz werthlosen Handschriften
ab , so bleiben von allen eingesehenen Vulgathandschriften nur
wenige iibrig , bei dcnen dies niclit zutrifft '). Wenn demnach al-
lerdings der Umstand, dass die Feuda mit Theilen des corpus juris
civilis zusximmenstehen, noch nicht gegen den Werth einer Hand-
schrift entscheidet, so wird umgekehrt der TJmstand, dass sie iso-
liert oder mit andereu Stiicken verbunden sind, eine starke Pra-
sumtion fiir dcn Werth einer Handschrift erwecken diirfen.
Die Drucke2) zcigen uns die Libri feudorum gewohnlich in 2
Biichern, von denen das erste 28, das zweite 58 Titel hat. Haufig
ist das Gesetz Friedrichs II (Ad decus) miteinbegriffen. Die ein-
zelnen Rubriken haben meist das Aussehen der modernen 0 s e n-
brueggen schen Edition. Es fragt sich zuntichst, ob wir hier
ein wirklich treues Abbild der Vulgathandschriften besitzen. Diese
Frage ist zu verneinen :
1. Zunachst lasst sich nicht sagen, dass die Buch-Eintheilung
dem Standpunkte der Vulgata unbedingt entspricht. Es giebt
Handschriften, welche eine Eintheilung in Biicher iiberhaupt nicht,
solche, welche die Theilung in 2 Biicher, endlich ganz vereinzelt3)
auch solche, welchc die von Isernia, Alvarottus, Jason u. A.
vertretene Theilung in 3 Biicher kennen, jasogar eine Hs. (Lucca
325), welche eine Schcidung in 5 Biicher aufweist. Die Zahl der-
jenigen Vulgathandschriften , welche eine Eintheilung in Biicher
iiberhaupt nicht aufweiscn , ist jedenfalls nicht geringer als die
Zahl derjenigen, welche eine Zweitheilung von Biichern gewahren4).
Auch das lasst sich nicht behaupten , dass sich die Buchtheilung
bei den jiingsten Handschriften am ehesten finde. Wie sie Hand-
schriften des fiinfzehnten Jahrhunderts abgeht, so tritt sie in
solchen des dreizehnten Jahrhunderts auf. Wiihrend aJso in der
Snmmenlitteratur der Streit sich darnm dreht, ob die Zwei- oder
1) Der Pariser Cod. 46 75, die Handschrift zu Siena J IV 10, der
Cod. Vat. lat. 3980 und dcr Wioner 20 5 8, in denen unscr Rcchtsbuch mit
mehreren summae feudorum oder andcrcn Stiicken zusammensteht , der Vene-
zianische des Dolleoni , in dcm es mit dem Tractat des Anselminus und
Kaisergesetzen steht , cine Metzer und eine Karlsruher Handschrift, in dcr
es sich allein befindet. 2) Zucrst, soweit ich sehe, die Mailiinder Ausgabe
von 1482. 3) Eine Breslauer Handschrift (II F 3a) aus dem 15. Jahrh.,
ferncr der Stockholmer Codex E 31. 1. Nr. 2, der Londoner Codex Bri-
tish Museum Reg. 10 K III, der zu Cambridge, Universitiitsbibl. D 1/12, der.RO-
mische Cod. Palat. 770. 4) Aur.h die Ed. I kennt cine Buchtbcilung nicht,
wohl aber die Mainzcr Ausgabe von 1477 und die Bascler von 1478.
II. Die Textentwicklung der Langobardischcn Lehnrechts.
76
Dreitheilung die bessere sei, handelt es sich nach dem Stande der
Handschriften darum, ob iiberhaupt die Eintheilung in Biicher der
Vulgata entspricht *). Ich miichte indessen auf diesen Punkt nicht
allzuviel Gewicht legen. Es ist klar, dass eine Bueheintheilung
das Werk jiingerer Zeiten ist. Wahrend die vier Handschriften
der Obertischen und der grossere Theil der Handschriften Ardizo-
nischer Recension ') von der Buchtheilung nichts wissen , gehen
A r d i z o und die Glosse sicher von der Zweitheilung aus. Die
Briefe des Obertus grenzen sich von dem Vorhergehenden ja auch
so scharf ab , dass die Theilung in 2 Biicher sich schon friih von
selbst darbieten musste. Als jiingeren Urspungs ist demnach die
Theilung in 2 Biicher anzusehen , als der Glosse zu Grunde lie-
gend andcrerseits auch dem Vulgattext zuzuweisen.
2. Das erste Buch der Vulgathandschriften besitzt nicht
28, sondern nur 26 Titel. Der bei Weitem grossere Theil von
Handschriften vercinigt Titel 11 mit Titel 10, alle eingesehenen
Handschriften mit Ausnahme nur weniger 3) vereinigen Titel 28
mit Titel 27. Die Ed. I, die Mainzer Ausgabe von 1477 und die
Baseler Ausgabe von 1478 kennen ebenfalls nur 26 Titel , wie ja
auch Alvarottus und Iscrnia die Rubriken von Tit. 11
und 28 nieht anerkennen, Jacobus de Belvisio und Baldus
wenigstens die von Tit. 11, die Glosse wenigstens die von Tit. 28
nicht approbieren.
3. Das zweite Buch besitzt in den meisten Texten4) nur
57 Titel, da Titel 53 und 54 zu einem Titel verschmolzen sind.
Auch hier geben die Ed. I, die Mainzer Ausg. von 1477 und die
Baseler von 1478 den Vulgattext wieder, wie auch hier Alvarot-
tus und Isernia eine selbstiindige Rubrik verwerfen.
4. In den meisten Vulgathandschriften, wie in dcr Ed. I und
der Mainzer Ausgabe von 1477 ist das Gesetz Friedrichs II. (Ad
decus) ausserlich in den Tcxt des Rechtshuches mithineingezogen
und der Schlussvermerk erst hinter dasselbe gesetzt. Da indessen
die Glosse in denselben Handschriften stets bei Titel 58 schliesst,
1) Eine iiltere Dissertation von Seubcrt (pracs. Hoffmann) Tiibingcn 1754
handelt iiber dicse Frage, freilicb mit ungcniigendem Quellenmaterial.
2) Siebe oben § 5. 3) Der Bremenser Handschrift Nr. 132, wo die
Kubrik aber lautet: De feudo Mcdiolanensium, ferncr Vatic. 3980. 4) Dass
11/54 erst durch die Drucke seine Rubrik erbalten habe , wie Jason Mayno
meint, ist allerdings unrichtig. Die Rubrik ist bcreits in (wenn auch wenigen)
Ilandschriften vertreten z. B. der zu Cambridgc, Universitiitsbibl. D I'12, der
zu London, British Mus. Rejr. 10 E. III. Ja sopar in Hs. dcr Ardizonischen
Recension lindet sie sich, so im Roni. Cod. Palat. 7CG.
76
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnrechts.
so ist diesem Umstande keine Bedeutung beizumessen. Einige
Summisten des Mittelalters (Alvarottus, Andreas de Iser-
nia) haben sicli jedoeh dadurch verleiten lassen, das Gesetz Fried-
richa II. als Bestandtheil des Vulgattextes aufzufassen.
5. Die 26 Rubriken des ersten und die 57 llubriken des
zweiten Buches entsprechen nicht vollig den Rubriken des Osen-
briiggenschen Textes, wie der Abdruck unten lehrt').
Der Text der Vulgata weicht in Bezug auf einzelne Worte
nicht nur, sondern auf ganze Siitze von dem Texte, wie ihn die
modernen Ausgaben bieten, erheblich ab. Man gewahrt, wenn man
z. B. den 0 senbriiggen schen Text mit dem Handschriftenbe-
funde vergleieht , das ihm Handschriften zu Grunde liegen , die
haufig nur eine Minoritat repriisentieren, mitunter geradezu isoliert
stehen. Was in der 0 sen b r iig ge n schen Ausgabe in die Note
geriickt ist , gehort in vielen Fiillen in den Text, was im Texte
steht, in die Note. Dabei liefert von denjenigen Handschriften,
welche Osenbriiggen benutzt hat , die Rhedigersche und
Hamburger, von den Drucken die Editio 1 in ungemein vielen
Fiillen den Vulgattext , aber auch Lesarten der T ii b i n g e r er-
weisen sich hiiufig als einfache Vulgatlesarten. Insbesondere wer-
den aus der Vulgata zahlreiche Glosseme verschwinden , die die
jetzigen Editionen in den Text aufgenommen haben , wahrend sie
zum Theil als solche schon Laspeyres kenntlich gemacht hat.
§ 7.
Mit dem Gesagten ist erschopft , was iiber die Textentwicke-
lung der Libri feudorum zu sagen war. Zum guten Theile ist
damit auch erschopft, was iiber die Entstehung der Reehtsquelle
gewissenhafter Weise gesagt werden kann. Soweit wir nicht im
Texte die Fragen , welche die Entstehung des langobardischen
Lehnrechts betreffen, niiterortert haben, haben wir iu den Anmer-
kungen unserer Meinung Raum gegeben. Immerhin scheint es am
Platze zu sein , zum Schlusse auf den Ausgangspunkt unseres
Rechtsbuches hinzuweisen.
1) Vergleicht man mit ihm die Rubrikation des Isernia und Alvarottus,
so wird man finden, dass er mit ihr fast vollig iibereinstimmt , wiihrend Baldus
mehr, aber aurh nicht im Sinne der 0 s e nbr iigg cn sclicn Edition, abweicht und
Belvisio sich Osenbriiggen niihert. Die Glosse, soweit sich aus ihr ctwas
crkennen liisst , steht offcnbar dcr obigcn Kubrikation niiher, als den moderncn
Ausgaben. Die Ed. I, die Mainzcr Ausg. von 1477 und die liaseler von 1478
stimmen cndlich niit ihr fast vollig uberein.
II. Die Textentwicklung des Langobardischen Lehnreclits. 77
Den Ausgangspunkt des Langobardisclien Lebn-
recbtes bildet offenbar dasLehnsgesetz Konrads
voni Jabre 103 7. Den gewaltigen Eindruck , den es auf die
Zeitgenossen macbte, spiegelt unser Rechtsbuch in allen seiuen
Tbeilen nocb wieder. Wie der crste Titel des ersten Bucbes
gleicb an den Rbmerzug Konrads erinnert , so lauten nocb zwei
Titel aus Ardizoniscber Zeit : De lege Conradi und De capitulis
Conradi (11/34, 40), von denen der letztere aber nicbt ein Konra-
discbes, sondern ein Friderioianisches Gesetz zu meinen scbeint ').
Eine Parapbrase des Konradischen Lebnsgesetzes sind die Titel 19
bis 24 des ersten Buches, welcbe irrthiimlich den Lotbar angeben,
ja auch die Capitula Ugonis beschaftigen sich zum Theil mit Ge-
genstiinden des Konradischen Lebnsgesetzes *). Das ganze erste
Buch wird voll verstandlieh, wenn man das Lebnsgesetz Konrads
in den Mittelpunkt stellt. Nicht als ob nicbt das Lebnrecht in-
zwiscben eine reichere, materielle und processuale Ausbildung er-
fabren batte3). Dass dies der Eall ist, lebrt eine nur oberfiaeh-
licbe Vergleicbung des ersten Buches mit dem Gesetze Konrads.
Aber um jenes Gesetz bat sich offenbar die Feudistenlitteratur
scbon frfih gerankt. Die Veranlassung war zuniicbst eine ausser-
liche. Der Liber Papiensis *) und die Lombarda *) nahmen das
Gesetz auf. Die an sie ankniipfende Litteratur commentierte so-
mit auch das Lehnsgesetz Konrads. Wie uns untriigliche Beispiele
liierfiir in dem sg. Lombarda-Commentare dcs Ariprandus Titulus
Dd beneficiis et terris tributariis und in der daran anschliessenden
siimmula de fcudis et beneficiis secundum dominum Alipranduin
vorliegen 5), so konnen wir aucb die sg. Lex quicunque des A r d i z o
1) Dies hat sclion Cujacius, I' actz und Dieck bemcrkt , Laspcyres
bckiimpft. Dcr 1'ariser Codex 407 C, der iiltestc von den in Betracht kom-
menden, liat dcn Namen Conradus nicht. (Die von mir urspriinglich angenom-
mene Lesart 'Fredcricus' in Mon, Gcrm. 4°. Lcg. Scctio IV Tom. I p. 809 ist
freilich aucli nicht sicher , da nur cin 'fe' ini Cod. steht, was besser auf 'fecit'
zu bc/iehen i.st.) Wclchcn Sinn sollte cs auch habcn, dass Konrad etwas bc-
stimmtc 'sicut et antiquitus consuctudo fuit scd non Mediolani'? Von cinem
solchen Gescf.zc Konrads wissen wir auch nichts. Dagegen stimmt dcr Inhalt
von 11/10 pr. — § 2 mit dem Inhaltc des Lehnsgesetzes Friederirhs (11/55) iiber-
cin. Vor allcm entspricht das Verbot jeglicher Veriiusserungen (omncs
alienationcs) durchaus nur der Uesetzgebung Friedcrichs, nicht dcr Konrads.
Die Rubrik : De capitulis Conradi stanmit aus dcm 13. Jahrh. Siehe oben § 5.
2) Dies gilt vor allem von dem 2., 7. und 8. Absatz (bei Kriegel p. 873,
874). Auch dem sg. Commentar des Ariprand cntspricht Manches in den Capi-
tula Ugonis. 3) So durch das Aufkommcn dcr minimi valvasores, durch die
Weiberlehen, durch die Erweiterung des Erbrechts in der Seitenlinie u. a. m.
4) M. G. Leges foL IV 583, 635. 5) Anschutz S. 194—196.
78 II. I>ie Textentwicklung des Langobardisehcn Lchnrechts.
und die Capitula Ugonis als Erzcugnisse gleicber Art betrachten.
Aus solcben Erzeugnissen ist das erste Buch entstanden , indem
sich langsam Stuck an Stiick ansetzte , zunachst Titel 1—6 als
ein Traktat, sodann Titel 7—13 als ein zweiter Traktat, die sg.
Lex Quicnnque (Titel 19—24) als ein dritter, dem sich Titel 25—
28 als Appendix anreibten. Zwiscben den zweiten und dritten
Traktat wurden dann spater die Capitula Ugonis geschoben ').
Dabei ist in den iilteren Bestandtbeilen des erstcn Bucbcs , zu
welchen ich die ersten 6 Titel und die Lex quicimquc (Titel 19—
24) ziible, wie es scbeint der Einfluss von Pavia der maassge-
bende1). Aus Pavia scheinen auch die Capitula Ugonis zu stam-
men3). In den jiingeren Bestandtheilen (Tit. 7—13 und 25—28)
tritt der Einfluss von Mailand *) mehr und mehr hervor, in zweiter
Linie auch von Piacenza und Cremona. Vom romischen Recbte
ist dieses erste Buch nur ausserlich gestreift5).
1) Dic nahercn Griir.de fiir diese Einthcilung, die mir angemcsscncr erschcint,
als die von Laspeyres, wonach 1/1-1/8 den Kern des ersten Buches hilden, habe
ich in der Praefatio zu mcincr Ausgabe der Consuetudincs gegeben. Dass Titel
1—6 zusammengehoren, ergiebt sich mit Sicherheit daraus, dass Titcl 6 zu Titcl 5
gclmrt und dicsen abschlicsst , wahrcnd wieder Titel 5 auf das Vorangehcnde
weist. Die Sprache ist auch von Titel 7 ab eine andere und cs wcrdcn diesclhen
Materien aufs Xcue abgehandelt. — Dass derartige Traktate fiir sich isoliert
herumlicfen, dafiir haben wir nicht nur am Cod. Bamberg. D II 5 und Cod. Paris.
4615, sondern auch am Cod. Palat. 772 einen Bewcis, welcher die untcn ahge-
drucktc Summula cnthalt. 2) Es ist nicht Zufall, dass in 1/19 Pavia vor
Mailand in den besten Handschriften genannt wird. Uebcr die alte Rcchtsschule
von Pavia handclt vorziiglich Merkel, die Geschichte des Langobardenrechts
und ncuestens Eitting, die Anfiinge der Rechtsschule zu Bologna 1888 S. 40 ff.
Derselbe, dic Institutionenglosscn des Gualcausus 1891 S. 35 ff., 50 ff. Vergl. auch
Conrat, Gesch. der Quellen und Literatur dcs rOm. llechts im fruheren Mittcl-
altcr I 393 ff. Ansclmus de Orto nennt in scincm Tractatus umgckehrt Mailand
vor Pavia. 3) Da Ugo de Gambolado 1112 judex zu Pavia war. Sichc
oben S. 47 N. 2. Ebenso leistet 1202 cin Sigcnbaldus de Gambolao fiir dic Stadt
Pavia an dic Gcmeinde Vercelli dcn Ericdcnscid (Mon. hist. patr. Chart. Tom I
Nr. 737), tritt 1255 ein dominus Calvus dc Gambolato als vicarius capituli Pa-
piensis auf (1. c. Tom. II Nr. 1915). Ein Mussus dc Gambolato tritt in dem Erie-
den zwischcn Pavia, Novaria, Mailand und Vercclli nuf. (Mon. hist. patr. Legcs
niunicipales Tom. II p. 743). 4) Die auf Mailand bezuglicbe Stelle in 1/1
§ 6 ist bekanntlich spiiteres Glossem. Auch 1/13 § 1 ist wohl noch Glossem.
Dagegcn sind die Bezugnahmcn auf Mailand, Piacenza und Cremona in 1/26 § 1,
1/27 und 1/28 jedenfalls dcm Tcxte von vornhcrcin iinmancnt gewesen.
5) 1/1 § 4 braucht nicht auf liekanutschaft mit dem rOmischen Rechte schlicssen
zu lasscn, denn die Tochter warcn schon nach langobardischem Rechte erbbercch-
tigt, wcnngleich sic schlechter als dic SOhnc hchandclt wurdcn, und in jener Stelle
handclt es sich, wie mit Recht die Glosse bcmerkt, um das Erhrecht uberhaupt.
1/1 § 5 ist auch nicht bcweisend, da die Commentatoren der Lombarda vom Erb-
II. Dfe Textentwleklnng des Langobardischen Lehnrcchts.
70
Mit dem zweitcn Buche, den Obcrtischcn Briefen, iibernimmt
Mailand die Fiihrung vollkommen und behalt sie bis zum
Schlusse '). Das Gesetz , welches die erstcn 24 Titel des zweiten
Buches beherrscht , ist das Lehnsgesetz Lothars von 113 6.
Wiederholt wird auf diese Lex oder Constitutio nova Bezug ge-
nommen (Tit. 3, 9, 24 § 12) , charakteristischer Weise auch hier
noch in Ankniipfung an die Lombarda-Handschriften , von denen
ein Theil sie aufgenommen hatte-). Des Lehnsgesetzes Konrads
wird daneben seltener gedacht (9 § 4,16). Neben dem Lehnsge-
setze Lothars wird die Praxis der curia Mediolanensis beriicksich-
tigt. Das romische Recht wird ausgiebig benutzt.
In den Ardizonischen Zusatzen (Tit 25 — 51) tritt von den Kai-
sern Friedrich in den Vordergrund. Zwar die Titel 25 und 26
behandeln lediglich das Grewohnheitsrecht, insbesondere der Mai-
liinder Curie, wie denn fiir den Titel 26 und die Titel 33 und 34
der Liber consuetudinum Mediolani von Werth ists). Aber von
Titel 28 ab tritt der Einfluss der Fridericianischen Gesetzgebung
zu Tage. Wie 11/^8 § 4 mit 11/55 § 6 zusammenhiingt, so nimmt
LI/33 § 3 auf die Fridericianische Gesetzgebung Bezug, enthiilt
11/39 § 1 einen Satz aus dem Lehnsgesetz Friederichs, setzt 11/44
den durch 11/55 geschaffenen Rechtszustand voraus uud behandelt
offenbar 11/40 dieses letztere Lehnsgesetz. Auch 11/54 § 2 ist
wohl nichts anderes, als ein aus 11/55 § 3 entnommenes Stiick4).
Wenn daneben noch die Lex Conradi in 11/34 s) herangezogen wird,
rcclit his zum 7. Gradc sprechen. Am ehestcn sind die letztcn Titcl (2C— 28) zu
rarwendcil, doch auch hicr ist dcr Inhalt wcscntlich lombardisch. Nichts kann
jedenfails das Wesen des ersten Huches wenigcr trefien, als dcr Satz von Eich-
horn, es cnthalte einen „Aufsatz iibcr das Lelinrccht und dcsscn Ahweich-
ungcn vom rumischcn Recht", den Spiiterc immer wieder nachge-
sprochen habcn. 1) Uebcr das Verhaltniss des libcr feudorum zu dem Sta-
tutarrecht Norditalicns fclilt es bisher an cincr Untcrsuchung. Ausscr dem Mai-
lander Stadtrecht kommt vornehmlich das von Pisa in Iietra<-ht. 2) Mon.
Germ. Leg. fol. IV. p. 639. 8) Jedcnfalls von griisserem Wcrthc als fiir dic-
jenigen Stiicke, dic aus den Ucuda abgeschrichen sind. Ich will es dahingestcllt
sein lasscn, ob nicht fiir 11/34 und 11,1'.' das Mailander Kcchtsbuch gcradczu das
Vorbild war. 4) Wahrend 11/54 § 1 ein spateres Einscbicbscl ist. Ich gche
also noch weiter, als Dicck, der wenigstcns 11/54 §2 als ein selbstandiges Stiick
zu rettcn sucht (S. 172), wahrcnd Laspeyres (S. 222. 223) bcide fiir cchte Stiicke
halt. Mir scheint, von den capitula extraordinaria des Ardizo einstweilcn abgc-
sehen, in den Ecuda von Kaisergesetzen nichts enthaltcn zu sein, wortiber wir
nicht sonst unterrichtet sind. 5) Dass auch dieser Titel eine 1'araphrasc dcs
Gesetzes von Eriedrich sei, nimmt Dieck jedenfalls mit Unrecht an.
80
II. Dic Textentwieklung des Langobardischcn Lelinreclits.
so geschieht dies nur, um hcrvorzuheben, dass sie in Mailand un-
praktisch sei, und wenn das Gesetz Lothars genannt wird (11/38),
so hat dies seinen Grund darin , dass Friedrich es ausdriicklich
bestatigte und neu erweiterte.
So sind es die drei Kaiser : Konrad II. , Lothar III. und
Friedrich Barbarossa, zu denen die Feudisten aufblickten. Jeder
von ihnen driickt einem Theile unseres llecktsbuches sein Gepriige
auf. Konrad macht ein Lehnrecht und eine Litteratur des Lehn-
rechts durch sein Gesetz moglich. Lothar stellt durch sein Ver-
ausserungsverbot den Treubegriff im Lehn auch nach der sachen-
rechtlichen Seite fest und Friedrich baut die Satze seiner Vor-
giinger durch sein Lehnsgesetz (11/55) aus, wie er das Staatsrecht
des Feudalstaates durch seine Landfriedens-Gesetze (11/27, 53) in
das Lehnrechtsbuch hineingelangen liisst (vergl. 11/28, 11/40). Aus
den drei Gesetzen dieser drei Kaiser und aus der Praxis der Mai-
liinder Curie hat die Jurisprudenz von Pavia und Mailand die
Consuetudines feudorum geschaffen ').
1) Mit dicscr Auffassung trete ich in entschiedenen Gegcnsatz zu der von
Laspeyres S. 841 — 343 entwickcltcn , wonach 'die Kntstchung dcr cinzelncn
tompilationcn, aus welchen unscr Hechtshuch hcrvorgegangen ist, nur unter dcm
Eintiussc dcs Gewohnhcitsrechtes gestanden hat'. Gegen solche Auffassung spricht
sihon dic Gcsehichte der loinhardischcn Juristenschulc , dcrcn Fortsetzer eben die
Keudisten sind. Schupfer, Manualc 2 cd. p, 451, 452 steht mciner Auffassung
naher.
III.
Consuetudines feudorum.
Textus compilationis antiquae et recensionis
vulgatae.
Accedunt capitula extraordinaria.
III. Consuetudines feudorum.
•i
Antiqua Tit. 1 c. 1. 2.
Vulgata Lib. 1, Tit. 1.
de FEUDIS.
L QUIBUS MODIS FEUDUM
ADQUIRITUR ET RETINE-
TUR.
1. Quia de feudis tractaturi
sumus, videamus primum, quifeu-
dum dare possuut. Arcbiepisco-
pus, episcopus, abbas, abbatissa,
praepositus, si antiquitus eorum
fuit consuetudo, feudum dare pos-
sunt. Marcbio, comes '), qui pro-
prie regis capitiinei dicuntur.
Sunt et alii, qui ab istis feudum
accipiunt, qui proprie regis val-
vassores dicuntur, sed bodie ca-
pitanei appellantur ; qui et ipsi
feuda dare possunt. Ipsi vero,
qui ab eis accipiunt, minores val-
vassores dicuntur.
2. Quia vidimus de per-
INCIPIUNT CONSUETU-
DINES FEUDORUM
ET PRIMO «
L DE HIS, QUI FEUDUM
DARE POSSUNT ET QUAL-J-
TER ACQUIRATUR ET RE-
TINEATUR.
Quia de feudis tractaturi sumus, io
videamus primo, qui feudum dare
possunt. Feudum autem dare
possunt arcbiepiscopus, episcopus,
abbas, abbatissa, praepositus, si
antiquitus fuerit consuetudo eo-ii
rum, feudum dare. Marcbio, co-
mes, qui proprie regni vel regis
capitanei dicuntur, similiter feu-
dum dare possunt. Suut et alii,
qui ab istis feuda accipiunt, qui 2.1
proprie regis vel rcgni valvaso-
res dicuntur, sed bodie capitanei
appellantur, qui et ipsi feuda dare
possunt. lpsi vero, qui ab eis
accipiunt, minores valvasores di- 25
cuntur.
§ 1. Et quia vidimus de per-
1) Lex Conradi statuit 'ut nullus miles episcoporum, abbatum, abbatissarum
aut marcbionum vcl comitum vel omnium qui beneticium de nostris publicis bonis
aut de ecdesiarum praediis nunc tcnent .... beneticium pcrdat'. sc
6*
84
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. 1 c. 2.
sonis, videamus, qualia priushabu-
erunt initia. Antiquissimo enim
tempore sic erat in dominorum po-
5 testate connexum, ut, quando vel-
lent, possent auferre. Postea
vero eo vcntum est, ut usque ad
vitam fidelis produceretur. Sed
cum hoc jure successorio ad fi-
lolios non pertineret, sic progres-
sum est, ut ad filios deveniret,
in quem scilicet dominus hoc
vellet confirmare beneficium. Quod
hodie ita stabilitum est, ut ad
« omnes aequaliter pertineat. Cum
vero Conradus proficisceretur Ro-
mam, petitum est a fidelibus,
qui in ejus erant servitio, ut lege
ab eo promulgata hoc etiam ad
2onepotes ex filio producere digna-
retur et, ut frater fratri sine le-
gitimo herede defuncto in bene-
ficio, quod vel eorum patris fuit,
succedat1). Si autem unus ex
25 fratribus a domino feudum acce-
perit , eo defuncto sine legitimo
herede, frater ejus in feudum non
succedit z). Quod etsi communi-
ter acceperint, unus alteri non
so succedit, nisi hoc nominatim dic-
tum sit, scilicet ut uno defuncto
sine legitimo herede alter succe-
dat3), herede vero relicto frater
removebitur.
Vulgata Lib. I, Tit. 1.
sonis, videamus, qualia prius ha-
buerunt initia. Antiquissimo enim
tempore sic erat in dominorum
potestate connexum , ut, quando
vellent, possent auferre rem in
feudum a se datam. Postea vero
eo ventum est, ut per annum tan-
tum firmitatem haberent, deinde
statutum est, ut usque ad vitam
fidelis produceretur. Sed cum
hoc jure successionis ad filios non
pertineret, sic progressum est, ut
ad filios deveniret, in quem sci-
licet dominus hoc vellet benefi-
cium confirmare. Quod hodie ita
stabilitum est, ut ad omnes aequa-
liter pertineat. Cum vero Con-
radus Romam proficisceretur, pe-
titum est a fidelibus, qui in ejus
erant servitio, ut et lege ab eo
promulgata hoc etiam ad nepotes
ex filio producere dignaretur et,
ut frater fratri sine legitimo he-
rede defuncto in beneficium, quod
eorum patris fuit, succedat. Sin
autem unus ex fratribus a do-
mino feudnm acceperit, eo de-
functo sine legitimo herede, fra-
ter ei in feudum non succedat.
Quod etsi communiter acceperint,
unus alteri non succedet, nisi hoc
nominatim dictum sit, scilicet ut
uno defuncto sine legitimo herede
alter succedat, herede vero re-
licto frater removebitur.
35 1) Cfr. legem Conradi. 2) Secundum legem Conradi quae dicit: 'bene-
ficium quod patris sui fuit liabeat'. 8) Cfr. Arijirandi comment. Tit. de be-
neficiis: 'Si duo sunt filii, uno sine filio decedente succedit alter. Aliud si ipsi
siniul quaesissent ; tunc enim sibi invicem non succederent, nisi id nominatim dic-
tum sit , cum investirentur' (Anschiitz p. 196). Vide infra tit. IV c. 1, tit. VI
40 c. 3. 9. Constitutum usus Pisanae civitatis (Bonaxni II p. 957).
III. CoDSuetudines feudorum.
85
Antiqua Tit. I c. 2. 3. 4.
Hoc autem notaudum est, quod,
licet filiae ut masculi patribus
succedant legibus, a successione
feudi removentur, quia ') neque
faidam levare vel pugnam facere
possunt, et earum filii, nisi spe-
cialiter dictum sit, ut ad eas per-
tineat 2).
3. Hoc autem sciendum est,
quod beneficium hoc ad venientes
ex latere ultra fratres patrueles
non progreditur per successionem
secundum usum ab antiquis sa-
pientibus constitutum '), licet mo-
derno tempore usque ad septinmm
genuculum 4) sit usurpatum. Jure
novo usque in infinitum exten-
ditur.
4. Notandum est autem, quod
illud beneficium, quod a regis ca-
pitaneis atque regis valvassoribus
aliis praestatur , proprie jure
feudi censetur, illud veio, quod
a minoribus in alios transfertur,
non jure feudi judicatur 5) ; sed
quando voluerint, recte auferre
queunt, nisi Romam cum illis in
exercitu perrexerint, quo casu in
jure feudi transit , vel si ali-
quid propter feudum accepe-
VuJgata Lib. I, Tit. 1.
§ 2. Hoc autem notandum est,
quod, licet filiae ut masculi pa-
tribus succedant legibus, a suc-
cessione tamen feudi removentur, 6
similiter et earum filii, nisi spe-
cialiter dictum fuerit, ut ad eas
pertineat.
§ 3. Hoc quoque sciendum est, 10
quod beneficium ad venientes ex
latere ultra fratres patrueles non
progreditur successione secundum
usum ab antiquis sapientibus con-
stitutum, licet moderno temporcu
usque ad septimum gradum sit
usurpatum, quod in masculis dc-
scendentibus novo jure usque in
infinitum extenditur.
§4. Notandum est autem, quodao
illud beneficium, quod a regis ca-
pitancis atque regis valvasoribus
aliis impenditur, proprie jure feudi
censetur, illud vero, quod a mi-
noribus in alios transfertur, nonas
jure feudi judicatur (aliter in cu-
ria Mediolanensi observatur) ;
sed quando voluerint, recte au-
ferre queunt, nisi Romam in ex-
ercitu cum illis perrexerint vel so
aliquid propter feudum accepe-
1) Cfr. Liulprandi leges l. 13: 'quia filiae ejus eo, quod femineo scxu csse
provatur non, possunt faidam ipsam levare', Lombarda vulg. I Tit. 9 l. 18, Ari-
prandi commcnt. Tit. de beneficiis (Anschiitz p. 195). 2) Cfr. Constitutum usus
Pisanae ciritatis (Bonaini II p. 957). 3) t. «. usque ad quartum gradum 35
computationis romanae cfr. infra tit. IV c. 1, tit. VI c. 8. Antiquos sapientes esse
sapientes Papiae, Mediolani etc, de quibus tit. VI c. 7 loquilur, verisimilc cst.
4) t. e. usque ad finem 'parentillae'. Cfr. Ed. lioth 153: 'Omnis parcntilla
usquc in scptimum geniculum numeretur'. 5) Lex Conradi discernit dua sola
genera vahassorum, majores valvassores et minores. Majores valvassores sunt 40
omnes 'qui lieiie-nYitim de nostris (i. e. regis) publicis bonis aut de aecclesiarum
prediis tenent', minores valvassores sunt milites eorum. De aliis personis lex non
loquitw.
m. Consuetudines feudorum.
86
Antiqua Tit. I c. 4. 5.
rit, tunc nisi restituto pretio au-
ferrenon possunt1). § 1. Item illud,
quod datur nomine gastaldiae2)
5 vel guardiae 3) et pro mercede ali-
cujus rei, transacto anno potest
auferri jure et pretio pro eo dato
non restituto, nisi ad certum tcm-
pus fuerit datum 2). Si vero ga-
lostaldii aliquid nomine proprii
feudi possederint, non valebnnt
propterea possessionem sibi de-
fendere, nisi potuerunt per pares
curtis vel breve testatum probare,
15 se, antequam gastaldii essent vel
postquam desierunt esse, investi-
turam accepisse.
20
2S
5. Si vcro archiepiscopus, cpi-
scopus, abbatissa investituram
ejus feudi , quod alius detineat,
eo tenore alicui dederit, ut post
aoojus decessum, qui possidet, ba-
beat , et ante decesserit quam
ille, qui feudum possidet, succes-
sores non coguntur eam investi-
turam facere vel confirmare,
35 etiamsi pares curtis adsint
Vulgata Lib. I, Tit. 1. 2. 3.
rint ; tunc enim nisi restituto
pretio auferre non possunt.
II. DE FEUDO GUARDIAE
VEL GASTALDIAE.
Item illud, quod datur nomine
gastaldiae vel guardiae et pro
mercede alicnjus rei, transacto
anno potest jure auferri etiam
pretio pro eo dato non restituto,
nisi ad certum tempus fuerit
datum. § 1. Si vero gastaldi
aliquid nomine proprii feudi pos-
sident, non valebunt propterea
possessionem sibi defendere, nisi
per pares curtis potuerint vel
breve testatum probare, se, ante-
quam gastaldi essent vel, post-
quam desierint esse, investitnram
accepisse.
m. QUI SUCCESSORES
TENEANTUR.
Si vero arcbiepiscopus, episco-
pus , abbas, abbatissa investitu-
ram ejus feudi , quod alius deti-
neat, eo tcnore alicni dederit, ut
post decessum ejus, qui possidet,
liabeat, et ante decesserit quam
ille, qni feudum possidet, succes-
sores eorum non cognntur eam
investituram facere vel confir-
mare, etiamsi pares curtis adsint
1) Cfr. infra tit. III, tit. VI c. 4, tit. IX c. 4. 2) Cfr. librum consuct.
Mediolani Itubr. 20 in fine. De gastahliis hujus tenqwris vide Mon. German.
Leg. FoJ. IV p. 671 et ihi citatos, praeterea Pertile o c. I p. 297, M. Ilandloike
'I>ie lombardischen Stiidte unter der Herrsiliaft der Hischofe' 1883 p. 42.
3) = custodia. Cfr. Mon. Germ. hist. 4*. Leg. Sectio IV Tom. I p. 380:
Et si ita, ut predictum cst, imperator vel filius eius castrum in custodia sua rc-
tinerc noluerit, Astcnsibus commendare habet in guardia ...
III. Consuetudines feudorum.
87
Anfiqua Tit. 1 c. 5. 6.
testes vel breve inde testatum sit,
nisi ille, qui investituram accepit,
nomine ejus feudi missus in pos-
sessionem sit. Sed si ille, qui
feudum possidet, prius decesserit
quam ille, qui investituram fecit,
jure cogitur eam ratam habere *).
6. Laici vero iisdem modis,
quibus supra diximus, aliis si in-
vestituram dederunt, beredes eo-
rum, si rationibus claruerit, om-
nimodo eam adimplere coguntur.
Vulgata Lib. I, Tit. 3. 4.
testes vel breve testatum inde
sit, nisi ille, qui investituram
acceperit, nomine eju3 feudi in
possessionem missus sit eo con- 5
sentiente, qui detinet. Sed si ille,
qui feudum possidet, prius de-
cesserit quam ille, qui investitu-
ram fecit, jure cogitur eam ratam
babere. io
§ 1. Laici vero iisdem modis
omnibus, quibus supra dixiraus,
si aliis investituram dederint,
heredes eorum, si rationibus cla-
ruerit, omnimodo eam adimplereis
compelluntur.
§ 1. Si autem controversia in-
ter dominum et fidelem de inves-
titura feudi fuerit, quid juris sit,
videamus. Si investitura facta
fuerit coram paribus curtis aut
cum brevi testato 2) , recte eum
dominus cogitur mittere in feudi
possessionem. Si vero fuerit in
possessione, et mota ei fuerit con-
troversia a domino, ei datur de-
fensio propter possessionem. Si
autem non fuerit in possessione
ncc supradictis modis potuerit
probare, tunc illius erit defensio,
qui dicitur fecisse investituram *).
IV. DE CONTROVERSIA
INVESTITURAE.
Si autem controversia inter do- 20
minum et fidelem de feudi inves-
titura fuerit, quid juris sit, vi-
deamus. Si investitura facta fu-
erit coram paribus curiae aut in
brevi testato, recte eum, qui in- ts
vestitus est, cogitur dominus mit-
tere in feudi possessionem. Si
vero fuerit in possessione, et raota
ei fuerit controversia a domino,
ei defensio detur propter posses- so
sionem. Si autem non fuerit in
possessione nec supradictis modis
poterit probare, tunc illius erit
defensio, qui investituram dici-
tur fecisse. 35
1) Cfr. infru tit. IV c. 2, tit. VII c 2 et constitutum usus Pisanae cin-
tatis (Bonaini, II p. 959). Vide ad hoc caput: Albrecht 'Die Gewere' p. 287,
Er. ab Horn 'De investitura evcntuali et exspectativa feudali' p. 45 sq.
2) Cfr. II. Brunner 'Zur Rechtsgeschichte der romischen und gcrmanischen Ur-
kunde' 1880 p. 284. 3) Cfr. infra tit. V c. 1, tit. VI c. 13, tit. VII c. 3*0
et Heusler 'Die Gewere' p. 224. Cfr. quoque Constitutum usus Pisanae civitatis
(Bonaini II p. 95 9J.
ss
III. Consuetudines feudorum.
Antiqna Tit. I c. 6.
§ 2. Si vero feudum aliquis
habuerit , de quo nulla contro-
versia est, et dixerit, se investi-
5 turam alterius feudi accepisse ab
eodem domino, nec in possessione
fuerit nec praedictis rationibus
potuerit probare , licet domini
esset defensio , ex ordine tamen,
loquia aliunde vasallus cst, remit-
titur domino ex aequitate defensio.
§ 3. Cum autem quis dixerit,
per successionem feudum ad se
pertinere, asserendo id esse pa-
lstcrnum, si fuerit iu possessione
medietatis vel alterius partis vel
cambium proprietatis nomine il-
lius feudi habuerit vel aliis jus-
tis rationibus illud esse pater-
2onum probare potuerit, jure obti-
nebit ').
§ 4. Item si aliquis possederit
castrum, quod dixerit se pro fcudo
tenere, et econverso dominus per
25guardiam dixerit se ei dedisse,
domini est probatio, et si potue-
rit probare, tunc ille, qui tenct,
debet domino restituere vel pro-
bare per pares curtis vel breve
sotestatum, postquam in guardiam
suscepisset, se a domino pro feudo
investituram accepisse ; domino
vero in probatione deficiente tunc
illius erit defensio, qui possidet2).
85
§ 5. Similiter si aliquis pos-
sederit castrum aut aliam rem,
et dominus se pro pignore dixe-
rit ei dedisse, e contrario ille
Vulgata Lib. J, Tit. 4.
§ 1. Si vero feudum aliquis
habuerit, de quo nulla controver-
sia est, et dixerit, se investitu-
ram alterius feudi accepisse ab
eodem domino, nec in possessione
fuerit nec praedictis rationibus
probare potuerit, licet domini
esset defensio, ex ordine tamen,
quia aliunde vasallus est, remit-
titur domino ex aequitate defensio.
§ 2. Cum autem quis dixerit,
feudum ad se per successionem
pertinere , asserendo illud esse
paternum, si fuerit in possessione
mcdietatis vel alicujus partis vel
cambium proprietatis nomine il-
lius feudi habuerit vel aliis jus-
tis rationibus illud esse pater-
num probare potuerit, jure ob-
tinebit.
§ 3. Item si vasallus possede-
rit castrum, quod dixerit se pro
feudo tenere, et econtra dominus
per guardiam dixerit se ei dedisse,
domini est probatio, et si poterit
probare, tunc ille, qui tenet, de-
bet domino restituere vel pro-
bare per pares curtis vel per
breve testatum , postquam in
guardiam suscepisset, se a domino
pro feudo investituram accepisse ;
domino vero in probatione defi-
ciente tunc illius erit defensio,
qui possidet.
§ 4. Similiter si aliquis pos-
sederit castrum vel aliam rem,
et dominus dixerit, se pro pig-
nore ei dedisse, e contrario ille
1) Cfr. infra tit. V c. 2, tit. IX c. 17, Constitutum usus Pisanae civitatis (Bo-
naini II p. 964. 965). 2) Cfr, Heusler op. cit. f. 236. 237.
III. Consuetudines feudorum.
89
Antiqua Tit. 1 c. 6. 7.
dixerit, se accepisse pro feudo,
si dominus potuerit probare, quod
ei pro pignore dedisset, tunc
ille, qui tenet, domino restituet
vel probet supradicto modo, se a
domino, postquam pro pignore
accepit, feudi nomine accepisse,
et si dominus non potuerit pro-
bare, se nomine pignoris dedisse,
erit defensio illius, qui possidet.
7. Si quis de manso uno
feudi nomine investituram acce-
pit et dixit , quod omne incre-
mentum pertineat ad eum pcr
investituram , si dominus reser-
vaverit sibi aliquid in ipsa curte,
tunc oportebit fidelem incrementi
investituram per pares curtis vel
breve testatum probare. Sed
si dominus in ipsa curte ni-
bil sibi retinucrit, tunc incre-
mentum jure feudi fidelis retine-
bit1). Si vero fidelis in posses-
sione incrementi fuerit, uon opor-
tebit investituram probare, sed
jurare.
§ 1. Rursus si aliquis accepit
investituram feudi 'cnm omni in-
cremento quod ei evenerit', et ei
aliquid accreverit vivente eo, a
quo accepit , ipsius erit ; et si
ille, qui investituram fecit, sine
berede decesserit et feudum re-
versum fuerit ad eum, a quo te-
nuerit, vel ad alium , quidquid
post mortem ejus , qui dederit,
accreverit, ad eum pertinebit, ad
quem regressum fuerit.
Vulgata Lib. I, Tit. 4.
dixerit se suscepisse pro feudo, si
potuerit dominus probare , quod
ei pro pignore dedisset, tunc
ille, qui tenet, domino restituet 5
vel probet supradicto modo, se,
postquam a domino pro pignore
accepit, feudi nomine accepisse,
et si dominus non potuerit pro-
bare, se nomine pignoris dedisse, w
erit defensio illius, qui possidet.
§ 5. Si quis de manso uno
feudi nomine investituram acce-
perit et dixerit, quod omne in-
crementum pertineat ad eum per is
investituram , si dominus reser-
vaverit sibi aliquid in ipsa curte,
tunc oportebit fidelem incrementi
investituram per pares curtis vel
per breve testatum probare. 20
Sed si dominus in ipsa curte
nibil sibi retinuit, tunc omne in-
crementum jure feudi fidelis ob-
tinebit. Si vero fidelis in pos-
sessione incrementi fuerit , non
oportebit eum investituram pro-
bare, sed jurare.
§ 6. Rursus si aliquis acce-
perit investituram feudi 'cum
omni incremento quod ei obve- »0
niret', et aliquid accreverit vi-
vente eo, a quo acceperit, ipsius
erit; et si ille, qui investituram
fecit, sine herede decesserit et
feudum reversum fuerit ad enm, 35
a quo ipse tenuerit, vel ad alium,
quidquid post mortem ejus , qui
dedit, accreverit, ad eum perti-
nebit, ad quem regressum fuerit.
1) Cfr. constitututn usits Pisanae civitaiis (Bonaini II p. 959).
4.1
90
111. Consuetudines feudorum.
Anliqua Tit. 11.
II. QUALITER FEUDUM
AMITTATUR1).
Quia supra dictum est, quibus
s modis feudum adquiritur et reti-
netur , nunc videamus , qualiter
amittatur. Si enim praelium cam-
pestre habuerit et vasallus eum
morantem in ipso praelio dimi-
wserit non mortuum, non ad mor-
tem vulneratum. feudum amittere
debet. § 1. Item si fidelis
dominum cucurbitaverit *) vel
id facere laboraverit vel si cum
15 filia aut cum nepte ex filio aut
cum sorore domini concubue-
rit, jure feudum amittere cen-
setur. Similiter si dominum
assalierit vel castrum domini
2» sciens , dominum vel dominam
ibi esse. Item si suum fratrem
occiderit vel nepotem, id est fi-
Hum fratris, aut si libellario no-
mine amplius medietate feudi de-
25 derit aut pro pignore plus me-
dietate obligaverit, ita ut trans-
actum3) permittat, vel dolo hoc
egerit, feudi amissione mulctabi-
tur.
30
Vulgata Lib. I, Tit. 5.
V. QUIBUS MODIS FEUDUM
AMITTATUR.
Quia supra dictum est, quibus
modis feudum acquiratur et re-
tineatur, nunc videamus, qualiter
amittatur. Si enim dominus prae-
lium campestre habuerit et va-
sallus eum morantem in ipso prae-
Ho dimiserit non mortuum , non
ad mortem vulneratum , feudum
amittere debet. § 1. Item si
fidelis cucurbitaverit dominum,
id est cum uxore ejus concu-
buerit vel concnmbere se exer-
cuerit, vel si cum filia aut
cum nepte ex filio aut cum
nupta filio aut cum sorore do-
mini concubuerit — haec ita ob-
tinent, si in domo domini maneat
— jure feudum amittere cense-
tur. § 2. Similiter si dominum
assalierit vel castrum domini
sciens, dominum vel dominam ibi
esse. § 3. Item si fratrem suum
occiderit vel nepotem, id est fi-
Hum fratris. § 4. Aut si libella-
rio nomine amplius medietate de-
derit aut pro pignore plus me-
dietate obligaverit, ita ut trans-
actum permittat, vel dolo hoc
fecerit, feudi amissione mulctabi-
tur. § 5. His omnibus casibus
feudum ad dominum revertitur.
35 1) Cfr. ad hunc Htulum constitutum usus Pisanae civitatis (Bonaini II p. 967.
968). 2) Verbum invenitur in libro Papiensi, Kxpos. ad Rothar. 213 (M. G. L.
Fol. IV p. 348). Verbum 'cucurbitas' legitur in stimma Rofredi Beneventani de
pugna. Cfr. ad hoc verbum Ducange, Glossarium s. h. v. 8) id est obnoxia-
tionem (legem commissoriamj. I)e verbo transactare seu trasactare vide Indicem
40 verborum ad leges Langobardorum (M. G.L. lol. IV p. 678) et Brunner in 'Zeitsehrift
fiir Handelsrecht' tom. XXII p. 545; Ptriile , o. c. IV p. 541, 542, R. Schroe-
der, Lehrb. der deutschen Rechtsg. 2 ed. p. 282. Cfr. uifra tit. VII c. 6.
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tib. II.
§ 2. Rursus si fidelis minus
medietate libellario nomine de-
derit et sine berede decesserit,
et feudum ad dominum redierit
vel, postquam ad libellarium de-
derit vel pignori obligaverit, do-
mino rcfutavit, tunc ille, qui ab
eo accepit, nullo jure se adver-
sus dominum tueri poterit ').
§ 3. Praeterea si ille, ad quem
feudum per successionem obve-
nire debet, consenserit eos inves-
tire , ad quos secundum morem
rectum non pertinet, nullo modo
ad illud repetendum regressum
babet. § 4. Item si fuerint duo
fratres et unus investituram feudi
acceperit, si postea cum fratre
diviserit et ille, qui feudi partem
accepit, et postea plus medietate
vendiderit et sine legitimo berede
decesserit, feudnm ad dominum
revertatur. § 5. Item si quis feu-
dum in curte babuerit domini
sui , non poterit ipsuin fcudum
in aliqua partc libcllario nomine
alicui sine consensu domini dare
vel pignori obligare. Similiter
si extra curtem detinuerit et do-
minus districtum babuerit vel
alitiin bonorem , et si alienaverit
sine domini voluntate, jure ad
dominum revertatur.
91
Vulgata Lib. I, Tit. 5.
§ 6. Rursus si fidelis minus me-
dietate libellario nomine dederit
et sine berede decesserit, et feu-
duin ad dominum redierit vel, 5
postquam ad libellum dederit vel
pignori obligaverit, domino refu-
taverit , tunc ille , qui ab eo ac-
ceperit , nullo jure adversus do-
minum se tueri poterit. § 7. Prae- 10
terea si ille , ad quem feudum
per successionem jure obvenire
debet, consenserit eos investire,
ad quos secundum morem et rec-
tum ordinem non pertinet, nullois
modo ad eum repetendum re-
gressum babet. § 8. Item si fue-
rint duo fratres et unus investi-
turam feudi acceperit, si postea
feudum cum fratre diviserit et2o
ille, qui partem accepit , postea
plus medietate vendiderit et sine
berede legitimo decesserit, feu-
dum ad dominum revertitur. § 9.
Item si quis feudum babuerit inas
curte domini sui, non poterit ip-
sum feudum in aliqua parte li-
bellario nomine alicui sine con-
sensu domini sui dare vel pig-
nori obligare. Similiter si extra3o
curtem detinuerit ct doininus di-
strictum babuerit vel alium bo-
norem, et si alienaverit sine do-
mini voluntate, jure ad dominum
revertitur. 35
1) Cfr. infra tit. VI c. 6.
Laspeyres op. cit. p. 158. 159.
2) Cfr. dc constitutione 1'apae Urbani II
92
III. Consuctudines feudorum.
Antiqua Tit. II, III.
5 § 6. Item si episcopus vel abbas
vel abbatissa vel dominus plebis
feudum de rebus ecclesiarum, quae
ei subjectae sunt et tituli vocantur,
dederit, nullum babet vigorem
losecundum boc, quod constitutum
est a Papa Urbano in sancta sy-
nodo *) , hoc est illud, quod post
ejus decretum datum fuerit; quod
autem ante datum fuerat , firmi-
15 ter permanere debet '). § 7. Idem
juris est, si praepositus vel alia
ecclesiastica persona , quae anti-
quitus non sit solita feudnm dare,
scilicet ut, quod dederit, non sit
sostabile de jure. § 8. Quin etiam
si quis feudum eo tenore acce-
perit, ut ejus descendentes, mas-
culi et feminae , ipsum babere
possint , relicto masculo ulterius
w feminae non admittantur. § 9.
Mutus feudum retinere non po-
test, sed si feudum magnum fue-
rit, quo ei ablato se exhibere non
valeat , tantum ei relinqui debet,
sounde possit se retinere *). § 10.
Et bis omnibus casibus feudum
amittitur et ad dominum rever-
titur.
HL QTJAE SIT NATURA
FEUDI.
Natura feudi haec est, ut si
Vulgata Lib. 1, Tit. 6, 7.
VI. EPISCOPUM VEL ABBA-
TEM VEL ABBATISSAM
FEUDUM DARE NON POSSE.
Item si episcopus vel abbas
vel abbatissa vel dominus plebis
feudum dederit de rebus eccle-
siarum , quae eis subjectae sunt
et tituli vocantur, nullum habet
vigorem secundum hoc, quod con-
stitutum est a Papa Urbano in
sancta synodo, hoc est illud, quod
post ejus decretum datum fuerit ;
quod autem ante datum fuerit,
firmiter permanere debet. § 1<
Idem juris est, si praepositus
vel alia ecclesiasticapersona, quae
antiquitus non sit solita in feu-
dum dare, scilicet ut, quod dede-
rit, de jure non valeat. § 2. Quin
etiam si quis eo tenore feudum
acceperit , ut ejus descendentes,
masculi et feminae, illud habere
possint , relicto masculo ulterius
feminae non admittuntur. § 3.
Mutus feudum retinere non po-
test, scilicet qui nullo modo lo-
quitur, sed si feudum fuerit mag-
num , quo ei ablato se exhibere
non valeat, tantum ei relinqui
debet, unde possit se retinere.
§ 4. Et his omnibus casibus feu-
dum amittitur et ad dominum
revertitur.
VH. DE NATURA FEUDI.
Natura feudi haec est, ut si
1) Vide quoque librum consuetud. Mediolan. Bubr. 27: Ab Archiepiscopo
vero vel Abbate bodie novum feudum dari non potest sive concedi, quia sacra-
40 mento sint astricti ne illud faciant , vetus autem feudum investire permissum
est eis. 2) Cfr. ad §9: 0. F. Gierke, de debitis feudalibus 1860 p. 23sqq.
III. Consuetudine9 feudorum.
98
Antiqua Tit. III, IV c. 1.
princeps investierit capitaneos
suos de aliquo feudo, non potest
eos devestire *) sine culpa, id est
marchiones et comites et ipsos,
qui appellantur proprie capita-
nei *). Idem est , si investitura
facta sit a capitaneis et majori-
bus valvassoribus, qui improprie
hodie appellantnr capitanei. Si
vero fuerit facta a minoribus vel
minimis valvassoribus, aliud est.
Tunc enim possunt devestiri non
habita ratione culpae, nisi fece-
rint hostem Romae — tunc enim
idem est in minimis quod in ma-
joribus valvassoribus — vel nisi
emerunt — tunc enim pretium
restituendum est secundum anti-
quum et rationabilem ttsum').
Moderni autem non ita subtiliter
cernentes dicunt, idem observan-
dum in minimis quod in majori-
bus valvassoribus*).
Vulgata Lib. I, Tit. 7. 8.
princeps investierit capitaneos
suos de aliquo feudo, non potest
eos disvestire sine culpa, id est
marchiones et comites et ipsos, &
qui proprie hodie appellantur ca-
pitanei. § 1. Idem est, si inves-
titura sit facta a capitaneis et
majoribus valvasoribus , qui im-
proprie hodie appcllantur capi- 10
tanei. Si vero facta fuerit a mi-
noribus vel minimis valvasori-
bus, aliud est. Tunc enim pos-
sunt disvestiri non habita ratione
culpae, nisi fecerint hostem Ro- 15
mae — tunc enim idem est in
minimis quod in majoribus val-
vasoribus — vel nisi emerint —
tunc enim pretium restituendum
est secundum antiquum et ratio- 20
nabilem usum. Moderni autem
non ita subtiliter cernentes di-
cunt, idem observandum in mini-
mis quod dictum est in majoribus.
IV. DE FEUDI SUCCES-
SIONE.
1. Sequitur igitur de feudi
successione videre. Si quis ita-
que decesserit filiis et filiabus
superstitibus , succedant tantum
filii aequaliter vel nepotes ex fi-
lio in locum sui patris nulla or-
dinatione defuncti in feudo ma-
VHI. DE SUCCESSIONE 25
FEUDI.
Sequitur de successione feudi
videre. Si quis igitur deces-
serit filiis et filiabus supersti-
tibus , succedunt tantum filii M
aequaliter vel nepotea ex filio
in loco sui patris nulla ordi-
natione defuncti in feudo ma-
1) Cfr. legem Conradi: 'nemo injuste disvestire eos audeat'. 2) Cfr. supra
titulum I c. 1. 8) Cfr. supra titulum I c. 4. 4) Jlic titulus distin- 35
guit tria genera vasallorum a) capitaneos et majores vahassores, b) minores val-
vassores, c) minimos valvassores. Re concordat auctor cum auctore tituli primi et
facit solam mentionem opinionis 'Modernorum' qui dicunt , minimorum quoque
valvassorum feudum verum esse.
94
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit, IV c. 1. 2.
nente '). Hoc quoque observatur,
ut si frater meus alienaverit par-
tein suam feudi vel fecerit inve-
5 stire filiam suam, si moriatur
sine herede masculo, nihilominus
revertitur ad me. Et olim ob-
servabatur usque ad quartum
gradum tantum secundum quos-
io dam *), hoc ideo quia postea non
vocatur feudum paternum. Alii
vero dicunt usque ad septimum
gradum. Filia vero non succe-
dit in feudum , nisi investitura
ufuerit in patre 'ut filiae et filii
succedant in feudum' — tunc enim
succedit filiis non exstantibus —
vel nisi investitae fuerint. Hoc
de feudo paterno. In alio vero
20 feudo, quod habet initium tantum
a fratribus , non succedit unus
alteri sive in una investitura sive
duabus investituris fuerit , nisi
expressim fuerit dictum, ut alter
25 alteri succedat 8).
Vulgata Lib. I, Tit. 8. 9.
nente vel valente. §l.Hocquoque
observatur, ut si frater meus alie-
naverit partem suam feudi vel fece-
ritiuvestirifiliam suam, si moria-
tur sine herede masculo, nihilomi-
nus revertitur ad me. Et olim ob-
servabatur usque ad quartum gra-
dum tautum secundum quosdam,
hoc ideo quia postea non vocatur
feudum paternum. Alii autem di-
cunt usque ad septimum gradum.
Filia vero non succedit in feudo,
nisi investitura fuerit facta in
patre, 'ut filii et filiae succedant
in feudum' — tunc enim succe-
dit filiis non exstantibus — vel
nisi investitae fuerint de feudo
paterno. In alio vero feudo, quod
habuit initium tautum a fratri-
bus, non succedit unus alteri sive
in una investitura sive in dua-
bus investituris , nisi hoc fuerit
dictum expressim, ut alter alteri
succedat.
2. Si quis investitus fuerit de
so alieno feudo 'post mortem ejus'
vel si quis investitus fuerit sub
conditione aliqua vel tempore, de
quo nullus erat investitus, sive
praemoriatur tenens feudum sive
35 investitus, et investitor et heres
IX. HIC POTEST ESSE TI-
TULUS, QUI SUCCESSORES
TENEANTUR,
Si quis investitus fuerit de
alieno feudo 'post mortem ejus'
vel si fuerit investitus sub con-
ditione aliqua vel tempore , de
quo nullus erat investitus , sive
praemoriatur tenens feudum sive
investitor sive investitus , inves-
1) Cfr. supra titulum I c. 2; Constitutum usus Pitanae civitatis (Bonaini
II p. 958) : Si aliquis habens feudum in ultima voluntate sua plus uni , i|uam
alteri tiliorum de feudo dare voluerit, talis datio nirhil valeat, sed fratres in feudo
equales sint, tamquam si nichil indc dixisset. 2) Cfr. sxqrra titulum I c. 3,
3) Cfr. supra tit. I c. 2, infra lit. VI c. 3. 9.
TII. Consuetudines feudorum.
95
Antiqua Tit. IV c. 2, V c. 1.
investitoris tenetur investito et
ejus lieredi veniente tempore vel
conditione '), licet alii dicant, si
moriatur investitus ante quam
tenens feudum vel ante conditio-
nem existentem vel tempus, he-
redes ejus non debebunt inves-
tiri *). Nam si quis fuerit in-
vestitus pure de alieno feudo,
non valet investitura. Hoc ita,
nisi investitura fuerit facta ab
aliqua persona ecclesiastica ; tunc
enim si praemoriatur investitor
ante quam tenens feudum vel
conditio vel tempus existat, non
obligatur successor illius3), et
hoc probatur per legem Lotharii
de precariis*).
Vulgata Lib. I, Tit. 9. 10.
titor et heredes investitoris te-
nentur investito et heredi ejus
veniente tempore vel conditione,
licet alii dicant, si moriatur in- 5
vestitus ante quam tenens feu-
dum vel ante conditionem exis-
tentem vel ante tempus, quod
heredes ejus non debeant inves-
tiri. Nam si quis fuerit inves- io
titus pure de alieno feudo , non
valet investitura. Hoc ita est,
nisi fuerit facta ab aliqua eccle-
siastica persona ; tunc enim si
moriatur investitor ante quam 15
feudum tenens vel conditio vel
tempus existat , non obligatur
successor illius, et hoc probatur
per legem Lotharii de precariis,
et hoc intelligendum est de va-20
sallis, qui feudi successionem non
habent.
V. DE CONTENTIONE
FEUDI.
1. Si fuerit contentio inter
dominum et fidelem de inves-
titura feudi, dirimatur per pa-
res curtis. Alii enim testes,
etsi idonei sint, non sunt ad-
mittendi , inopia tamen proba-
tionum per religionem clientuli
possessoris feudi cum 12 sacra-
mentalibus secundum quosdam.
Ceterum si dominus possidet,
X. DE CONTENTIONE INTER
DOMINUM ET VASALLUM
DE INVESTITURA FEUDI. %
Si fuerit contentio inter do-
minum et fidelem de investitura
feudi, per pares curiae dirimatur.
Alii enim testes, etsi idonei sunt,
tamen admittendi non sunt. Ino- 30
pia tamen probatiouum dirimatur
per religionem clientuli possesso-
ris feudi vel cum 12 sacramen-
talibus secundum quosdam. Ce-
terum si dominus possideat, etiam 35
1) Cfr. supra tit. I c.6. 5. 2) Cfr. Gerber, System (13 ed.) § U5 N.l,
Laspeyres p. 162, B. Schroeder, Lehrb. p. 395 n. 40. 3) Cfr. supra tit. I
c. 5, infra tit. VII c. 2, Albrecht p. 288, Gerber, System § 115 n. 3. 4) i. e.
Lotharii I lex Lombardae inserta. Vide Lomb. vulg. III tit. 10 l. 2.
96
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. V c. 1. 2.
per suum jusjurandum cum 12
sacramentalibus dirimatur *). Hoc
5 ita, nisi clientulus sit gastal-
dius vel actor domini ; tunc
enim tantum suae religioni sta-
tur , nisi habet 2) testes pares
idoneos. Nam aliquando multa
lobona auferuntur domino boc modo
et boc colligitur per legem, quae
est in titulo de adquisitione ac-
torum regis 3). Idem dicendum
est de guardia. § 1. Similiter si
uquis voluerit dicere de pignore
sibi dato se investitum esse, non
credatur suo juramento licet pos-
sideat, sed testibus idoneis pa-
ribus domus. Insuper sciendum
aoest, feudum guardiae et gastal-
diae quacunque bora vult auferri
posse, scilicet post annum, a do-
mino 4).
25
2. Si contentio fuerit inter me
et dominum de portione feudi
8ofratris mei defuncti dicendo pa-
ternum esse, ille vero minime,
tanquam habiturum meam partem,
sive possideo sive alienavi, dabi-
tur mihi jusjurandum, scilicet
85 patrem meum jure investitum
fuisse, licet non possideam por-
tionem fratris mei. Si vero
nullam partem habuero illius
feudi, nec mihi nec domino
1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1, infra
lo cet clientulus. 3) Lomb. vulg. II tit.
Vulrjata Lib. I, Tit. 10. 11
(12 ed. hod.).
per suum jusjurandum cum 12
sacramentalibus dirimatur. Hoc
ita, nisi clientulus sit gastaldus
vel actor domini ; tunc enim tan-
tum suae, id est domini, religioni
statur, nisi habeat testes pares
idoneos. Nam aliquando malig-
nando multa bona auferuntur do-
mino hoc modo et hoc colligitur
per legem, quae est in titulo de
acquisitione actorum regis inLom-
barda. Idem dicendum est de
guardia. § 1. (XI) Similiter si
quis voluerit dicere de pignore
sibi dato se investitum esse, non
credatur suo juramento, sed tes-
tibus idoneis paribus domus. In-
super sciendum est, feudum
guardiae et gastaldiae quacunque
hora vult auferri posse a domino,
scilicet post annum.
XI (XH). DE CONTENTIONE
INTER ME ET DOMINUM DE
PORTIONE FEUDI FRATRIS
MEI.
Si contentio fuerit inter me et
dominum de portione feudi fra-
tris mei defuncti dicendo pater-
num esse, ille vero minime, tan-
quam habuerim partem meam,
sive possideo sive alienavi, dabi-
tur mihi jusjurandum , scilicet
patrem meum jure investitum
fuisse , licet non possideam por-
tionem fratris mei. Si vero
nullam partem habuero illius
feudi, nec mihi nec domino
tit. VI c. 13, tit. VII c. 3. 2) scili-
17 l. 1. 4) Cfr. supra tit. I c. 4 § 1.
III. Consuetudines fcudorum.
1)7
Antiqua Tit. V c. 2. 3.
dabitur jusjurandum, nisi propter
supradictam rationem domino '),
non nt ego propter hoc aliud
meum feudum amittam.
3. Si clientulus voluerit par-
tem sui feudi alienare, id est
medium , sinc domini voluntate,
poterit hoc facere, ulterius pro-
gredi non potest secundum jus-
tum et verum usum, alioquin et
feudum amittit et non valebit,
quod factum est ■). Quod dictum
est alienare, intelligas de libello.
Mediolanenscs vero nobiliter ')
considerantcs dicunt, clientulum
etiam alienare posse totum sine
domini voluntate4). lnde po-
test praesumi , si clientulus fe-
cit libellum in perpetuum de
feudo suo alicui eeclesiae, non
valet , ideo scilicet , quia nun-
quain reversurum sit ad domi-
num , cum ecclesia non desinat
esse heres. Quoil obscrvaudum
est in privato ex natura perpe-
tui libclli5). Sed diversum ob-
servatur in ecclesia quam in
privato. Eeclesia , cultrix et
auctrix justitiae , uon patitur
Vulgata Lib. I, Tit. 11, 12
(12, 13 ed. hod.).
dabitur jusjurandum, nisi propter
supradictam rationem domino, non
ut ego propter hoc aliud mcum 5
feudum amittam.
XII (XIII). DE A.LIENATIONE
EEUDI.
Si clientulus voluerit partem
sui feudi alienare, id est medium, io
sine domini voluntate, poterit
hoc facere, ulterius progredi non
potest secundum justum et verum
usum , alioquin et feudum amit-
tit et non valebit, quod factum u
est. Quod dictum est alienare,
intelligas de libello. Huic con-
suetudini derogatuin est per le-
gem Lotbarii. Mediolanenses vcro
irrationabiliter considerantes di- 20
cunt , clientulum etiam alienare
posse totum et sine domini volun-
tate. Indc potest praesumi , si
clientulus fecerit libellum in per-
petuum de feudo suo alicui eccle- as
siae, non valet, ideo scilicet, quia
nuuquam reversurum esset ad
dominum, cum ecclesia non desi-
nat esse heres. Quod observan-
duin est in privato ex natura 30
perpetui libclli. Sed diversum
observatur in ecclesia quam in
privato. Ecclesia enim, cultrix
et auctrix justitiae, non patitur
1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1. 2) Cfr. supra tit. II § 1. 3) ita m
Codd. Tub., Bcrol. et l'aris. Uamb. : irrationabiliter. 4) Non concordarc lib-
rum consuet. Mediol. Rubr. 28 ait K. Wcymann , Yerglcicbung der lcbnsrccbt-
liclien Ca])itcl dcs Mailand. Stadtrecbts von 1210 mit deni libcr feudorum 1887
p. 12; re cera iste liber loquitur de venditione et intpignoratione feudi, non de
contiactu libcllario , cfr. ijtobbe , llaudbucb des dcutsclicn 1'rivatrecbts II § 123 4«
N. 7, § 124 N. 6. 5) Libcr consuet. Mediol. liubr. 17 'libellus .... intcr-
duin constituitur pcrpetuo aliquando ad tempus'.
98
III. Consuetudincs fcudorura.
Antiqua Tit. V c. 3, Tit. VI c. 1.
aliquid contra justitiam in se
fieri vel in altero , privatus
5 vero saepe obviat justitiae. Et
si clientulus fecit libellum vel
aliud de medietate feudi sine
domini voluntate, eo mortuo sine
herede masculo — quod verbum ita
10 iutelligendum est in feudo id est
sine masculo filio — revcrtitur
ieudum ad doniinum. Si vero cum
domini voluntate totum vel me-
dium alienaverit, stabilis pcrma-
i5 neat alienatio per libellum facta.
§ 1. In feudo coniitatus et mar-
chiae vel aliarum diguitatum non
est successio secundum rationa-
bilem usum , sed bodie usurpa-
20 tum ').
VI.
Vulgata Lib. I, Tit. 12, 13
(13, 14 cd. hod.).
contra justitiam aliquid fieri in
se vel in alterum, privatus vero
saepe obviat justitiae. Et si
clientulus fecerit libelltun vel
aliud de medietate feudi sine
domini voluntate, eo mortuo sine
legitimo herede masculo — quod
verbum ita intelligendum est in
fcudo id est sine filio masculo —
revertitur feudum ad dominum.
Si vero cum domini voluntate
totum vel mcdium alienaverit,
stabilis permaneat alienatio (frat-
ri vero vel nepoti alienatio per
libellum facta-) § 1. In feudo
comitatus vel marcbiae vel alia-
rum dignitatum non cst succcssio
secundum rationabilem usum, sed
bodie est usurpatum.
QUALITER USUS BENEFICII TENEN-
DUS (RETINENDUS) SIT.
25
Codd. 4. 80.
1. Qui de marcbia
vel ducatu vcl comi-
tatu vcl aliqua regali
so dignitate fucrit inves-
titus per beneficium
ab impcratore , illc
tantum babere debet;
beres non succedit
85 ullo modo , nisi ab
imperatore adquisie-
rit per investituram.
Codd. 1. 5. 83.
1. De marcbia vel
comitatu vel aliqua
rcgali dignitate si
quis investitus fuerit
per bencfieium ab im-
pcratorc, ille tantum
habere debet ; hercs
non succedit tamcn
ullo modo, nisi ab
imperatore adquisie-
ritper investituram').
XIII (XIV).
DE FEUDO MAR-
CHIAE , DUCATUS
ET COMITATUS.
De marchia vcl du-
catu vel comitatu vcl
aliqua regali digni-
tate si quis investi-
tus fucrit pcr bene-
iicium ab iinperatorc,
ille tantum debet ha-
bere ; beres enim non
succedit ullo modo,
nisi ab imperatorc per
investituram acquisi-
erit.
1) Vide infra tit. VI c. 1, tit. IX c. 1. Totus paragraphus }>ostea additus
40 esse videtur. 2) Glossa (non codices) addit : subaudi valet etiara sine domini
voluntatc, quod Mincuccius et Cujacius in teztu posucrunt. 3) = tit. IX c. 1.
III. Consuetudines fcudorum.
W
Antiqua Tit.
Codd. 4. 80.
2. Si capitanei vel
vavasores majores
vel minores investiti
fuerintdebeneficio, fi-
lii et nepotes ex parte
filiorum succedunt. Si
unus ex ipsis filiis vel
nepotibus sine des-
cendentibus masculini
sexus heredibus mor-
tuus fuerit, praedicti
fratres et nepotes per
invcstituram patris et
avi in beneficium suc-
cedunt ; et similiter
intelligendum est in
consobrinis.
3. Si duo fratres
investiti fuerint de be-
neficio et unus eorum
sine descendentibus
masculini scxus mor-
tuus fuerit, dominus
succedit non frater.
Quod si pactum fucrit
in investitura , qviod
frater succederet, per
pactum frater succe-
dit , non dominus.
Quod diximus de frat-
ribus , idem intelli-
gendum est de filiabus.
4. Si femina bene-
VI c. 2. 3. 4.
Codd. 1. 5. 83.
2. Si capitanei vel
valvassores majores
vel minores investiti
fuerint de beneficio,
filii vel nepotes ex
parte filiorum succe-
dunt. Si vero unus
ex his filiis vel nepo-
tibus sine descenden-
tibus masculini sexus
heredibus mortuus
fuerit, praedicti frat-
res vel nepotes per
investituram patris et
avi in beneficium suc-
cedunt ; et similiter
intelligendum est in
consobrinis ').
3. Si duo fratrcs
investiti fuerint de be-
neficio, si unus eorum
sine descendentibus
masculini sexus mor-
tuus fuerit , dominus
succcdit, non frater,
nisi pactum hoc con-
ciliet; sic et pcr pac-
tum filiae succedunt
4. Si femina mari-
Vidgata Lib. I, Tit. 13,
14. (14,15 ed.hod.).
§ 1. Si capitanei vel
valvasores majores
vel minores investiti 5
fuerint de beneficio,
filii vel nepotes ex
parte filiorum succe-
dunt. Si vero unus
ex his filiis vel nepo- 1»
tibus sine desccnden-
tibus masculini sexus
heredibus mortuus
fuerit, praedicti frat-
res et nepotes per u
investituram patris et
avi in beneficium suc-
cedunt; et similiter
intelligendum est in
consobrinis. 2°
§2. Si duo fratres
simul investiti fuerint
de bcneficio novo et
non de paterno, si unus
eorum sine desccnden- 2:»
tibus masculini sexus
mortuus fuerit, domi-
nus succedit, non fra-
ter, nisi pactum hoc
conciliet , sic ct pcr iq
pactum filiae succe-
dunt.
XIV (XV). AN MA-
RITUS SUCCEDAT
UXORI IN BENE-
FICIUM.
Si femina habens 4u
1) = tit. IX c. 2. Cfr. legem Conradi.
tit. I c. 2, tit. IV c. 1, infra c. 0.
2) Cfr. tit. IX c. 3 et supra
7*
100
III. Consuetudincs feudorum.
Antiqua T
Codd. 4. 80.
ficiuui habens mortua
faerit , nullo modo
•, maritus succedit in
beneficio, nisi specia-
liter iuvestitus fuerit
a domino. Et si ipsa
filios diiniserit, dicunt
u quidam, filios nou dc-
bcre ei succedere in
beneficio matris, nisi
specialiter iuvestiti
fuerint , quia secun-
U dum usum rcgui be-
neficiuru vocatur pa-
ternum , non mater-
num. Sed secundum
aequitatcm dioimus,
20 filios debere succe-
dere. Hoc dicimus dc
capitaneis et majori-
bus varvasoribus. l)e
minimis autem var-
2Svasoribus secundum
usum regni, sicut di-
cetur inferius, tencn-
dum est.
N
§1. Si minores var-
:r.vasores minimis tol-
lcre voluerint bencfi-
cium , hanc babeant
potestatem tollendi,
excepto si benefi-
40 cium non vendiderint.
Si vcro prctium de
. VI c. 4.
Codd. 1. 5. 83.
tum et beneficium ha-
bens moriatur, nullo
modo succedit mari-
tus in beneficium, nisi
specialiter investitus
fuerit. Et si ipsa fe-
mina filios dimiserit,
dicunt quidam , filios
nou dcbere succedere
in beneficinm matris,
nisi specialiter sit dic-
tum vel iuvestiti fue-
rint, quia usu regni
beneficium vooatnr
paternum, non mater-
uum. Sed secundum
aequitatem dicimus,
filios dcbere succe-
dere. Hoc dieimus
de capituncis et de
minoribus valvassori-
bus. De minimis au-
tem valvassoribus, id
est de his, qui tenent
beneficium a minori-
bus valvassoribus, sic
servetur :
§ 1. Si minores
valvassores minimis
tollere voluerint be-
neficium , liceat eis,
excepto si be-
neficium non ven-
diderint eis. Si ve-
ro pretium de
Vutgata Lib.l, Tit.l t,
15 (15, 16 ed. hod.).
beneficium moriatur,
nullo modo succedit
in beneficium maritus,
nisi specialiter inves-
titus fuerit. Et si
ipsa femina filios di-
miserit , dicunt qui-
dam, filios non dcbere
succedere in benefi-
ciuni matris, nisi spe-
cialitcr sit dictum vel
iuvestiti fuerint, quia
secunduin usum regni
benelicium vocatur pa-
ternum et non mater-
uum. Sed secundum
aequitatem dicamus,
filios debere succe-
dere. Hoc dicimus
de capitaneis et de
majoribus et minori-
bus valvasoribus. l)e
miniinis autem, id cst
dc his, qui bcneliciuin
tcnent a miuoribus
valvasoribus, sic ser-
vetur.
XV (XVI). DEEEU-
DIS DATIS MINI-
MIS VALVASOKI-
BUS.
Si minores val-
vasores beneficium
tollere voluerint mi-
nimis, liceat eis, ex-
cepto si beneficium
veudi derint eis.
Si vero pretium de
III. Consuetudines feudorum.
101
Antiqna Tit. VI c. 4. 5.
Codd. 4. 80.
bencficio acceperint,
aut pretium reddant
aut beneficium amit-
tant.
QUIBUS MODIS
AMITTANTUR
BENEFICIA.
5. Si capitanei vel
majorcs varvasores,
qui hoclie vocantur
capitanci licet iinprop-
rie , vel minores in
bello seniorem dimi-
serint, vel si creden-
tias, quas seniores illi
manifestaverint ct
celare praeceperint,
scienter ad illorum
damnum manifcstave-
rint *), vel si eos cu-
curbitaverint vel se-
niores scientes assa-
lierint, his praedictis
culpis vel aliis omni-
bus similibus contra
fidelitatem seniorum
commissis eos milites
bcneficio carere dici-
mus. Et si intentio
fuerit inter majores
valvasores et minores,
debere in judicio pa-
rium curtis diffiniri
vel ante missum im-
peratoris. Si vero
fuerit inter capitaneos
Codd. 1. 5. 38. 83.
beneficio acceperint,
tunc aut pretium red-
dant aut beneficium
dimittant1).
5. Capitanei vel
majorcs valvassores,
qui hodic appellantur
capitanci licetimprop-
rie, si seuiores in
bello dimiserint , si
credentiam ad eoruni
damnum manifestave-
rint, si seniorem ad-
ulteravcrint, si scien-
tes seniores assalic-
rint vel similes cul-
pas commiserint, be-
neficio carcre debent3).
§ 1. Si contentio
fuerit de beneficio
inter capitaneos , co-
ram imperatore diffi-
Vulgata I.ib. I, Tit. 15,
16,17(16,17, 18 ed.hod.)
bcncficio acccperint,
tunc aut prctium red-
daut aut beneficium l
dimittant.
XVI (XVII) QUIBUS
MODIS FEUDUM
AMITTATUR.
Si capitanei vel i"
majores valvasores,
qui liodie vocantur
capitanei , licet im-
proprie dicantur mi-
nores , seniores in 15
bello dimiserint, vel
si credentiam ad eo-
rum damnum scienter
manifestavcrint , si
valvasores seniornm 20
uxores adulteravc-
rint, si scienter se-
niores assalierint sive
similes culpas com-
miserint, beneficio ca-
rere debent.
XVII (XVIII) APUD
QUEM VEL QUOSso
CoNTROVEKSIA
FEUDI DEFINIRI
DEBEAT.
Si contentio fuerit H
de beneficio inter ca-
pitaneos, coram im-
peratore definiri de-
1) Cfr. infra tit. IX c. 4 ct supra tit. I c 4, tit. III. 2) Cfr. C<m-
stitutum usus risanae civitatis Tit. XLIV. 9) Cfr. infra tit. IX c. 5,*o
siqtra tit. II j>r. § 1.
102
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua TU. VI c. 5. 0. 7.
Codd. 4. 80.
Codd. 1.
38. 83.
de bcncficio, ante im- niri dcbct. Si vero
peratorem dilfiuiri dc- raerit contentio inter
bet.
QUALLTER ALIE-
io NATIONES MILI-
TUM EYACUARI
DEBENT.
6. Si aliquis de ca-
ij pitaneis vel minoribus
vcl majoribus varva-
soribns suum benefi-
cium in partem vel
in totum alienaverit,
20 ct ille vel bercs ejus
sine herede mortuus
fuerit, quia beneficium
seniori aperitur, quod
factum est, totum eva-
25cuari debet.
majores valvassores
et minores de benefi-
cio , judicio parium
diffiniatur ').
6. Si aliquis de ca-
pitaneis vel majoribus
vel minoribus valvas-
soribus suum bencfi-
cium sive totum sivc
partcm alienaverit, et
ipse vel heres ejns
sine herede decesse-
rit, quia beneficinm
senioribus apcritnr,
totum, qnod fecit, no-
tari debet, ut, si to-
tum alienavcrit feu-
dum, a domino revo-
cetur, si vero partcm
fraudulenter aliena-
verit, similiter revo-
cetur *).
Vulgata Lib. I, Tit. 17,
18 (18, 19 ed. hod.)
bet. Si vero conten-
tio fuerit inter mino-
res valvasores et ma-
jores de bcncficio, in
judicio parium defi-
niatur vcl per judi-
cem curtis. Si aliquis
de capitancis vel dc
majoribus valvasori-
bus vel de niinoribus
suum beneficium sivc
totum sivc partcm
alienaverit , ct ipse
vel heres ejus sine
lierede decesserit, quia
bcneficium senioribus
aperitur, totum quod
fecit, revocari debet.
7. Quicunque") igi- 7. Si quis ex mi-
tur ex militari ordine litum ordinc quidem
decedens interemptus de feudo investitus
fuerit, ut constitutum fucrit, ut constitutum
XVIII (XIX) CON-
STITUTIONES
FEUDALES DOMI-
NI LOTHARII IM-
PERATORIS.QUAS
ANTE JANUAM
BEATI PETRI IN
CIVITATE ROMA-
NA CONDIDIT
OBSERVANDAS.
Si quis ex militum
ordine decesserit, qui
de feudo investitus
fuerit, ut constitutum
40 1) Cfr. kgem Cvnradi. 2) Cfr. supra tit. II § 1 et xnfra tit. IX c. 5
in fine. 3) Cfr. ad cajrita sequentia Mon. Germ. Hist. 4" I.eg. Scctio IV
Tom. /jp. 660—683.
III. Consuetudines feudorum.
103
Antiqua
Cod. 80.
habcmus, observctur
de successione bene-
ficii et de culpis. Si
vivus inculpatus fuc-
rit de binc nominatis
culpis, ut habemus in-
sertum , observetur
per constitutioneni
doinini Lotbarii regis,
quae est constituta
tempore Eugenii Pa-
pae ante januam beati
Petri apostoli in ci-
vitate Roma per lau-
damentnm sapientium
Papiac atque Medio-
lani seuVeronae, quae
Bcrnardus vocatur,
atqueParmae seuLuc-
cae ac Pisarum atquc
Siponti seu ducum at-
que marcliionum , co-
mitum et capitaneo-
rum atque majorum
varvasorum.
nit. VI c. 7. 8.
Codd. 1. 5. 38. 83.
babemus, observetur
de bcneficio et succes-
sione et de culpis. Si
unus inculpatus dc his
nominatis culpis fue-
rit, ut habemus inser-
tum , observetur per
constitutioncm doniini
Lotharii iinpcratoris,
quam constituit tcm-
pore Eugenii Papae
ante januam beatiPet-
ri apostoli in civitate
Romana pcr lauda-
mcntum sapicntium
Papiac atque Medio-
lani seu Mantuae et
Vcronae, quac in Bcr-
nus vocatur, et Par-
mae seu Luccae et
Pisae et SipontiM,
marchionum atque du-
cum, capitaneorum at-
que majorum valvas-
sorum.
8. Si quis milcs
8. Si quis miles
VuJyata Lib.I, Tit. 18
(19 cd. hod.)
habemus, observetur
de beneficio ct succes-
sione et de culpis. Si *
unus inculpatus fuerit
una de his nominatis
culpis, ut habemus in-
scrtum , observetur
perconstitutionemdo- i<j
mini Lotharii impera-
toris, qnam constituit
tcmpore Eugcnii Pa-
pae antc jainiam beati
Pctri apostoli in ci- is
vitatc Komana per
laudamentum sapien-
tium Mcdiolani atquc
Papiae , Mantuae ct
Veronae, quaeBernusM
vocatur , et Parmae
seu Luccae et Pisac
ct Siponti et marchio-
nnm atque durum vcl
capitancorum atquei;,
majorum valvaso-
rum 2).
IMPERATOR LO-
THARIUS AUGUS-
TUSPAPAEETUNI-*,
VERSO POPULO.
§ 1. Si quis miles
1) Sipcmlum , urbs Apuliae. Cur haec urbs ciletur, quaeri potest. Cfr.
Muratori, f>cri[>tores V, 185. 2) Talem constitutionem datam esse haud
verisimile est. Ex sequentibus scnlentiis apparet , ad legem Conradi auctorenm
animum intendisse. Imperutor I.olharius I 'addidit quedam capitula ad limina
lieati petri de pontificibus', quae in librum Papienscm et in Lombardam (tulgatam
l.ib. III Tit. 11) inserta sunt. Codices Londiniensis et Florentinus libri Papien-
sis inscribunt his eapilulis 'Item capitula qtn doninus Lotliarius imperator ad li- m
mina bcati Pctri apostoli secus urbein romam tenipore douini cupenii summi pon-
tificis instituit' (M. 67. L. Fol. IV p. 545J. Inde auctor hujus textus hausisse
t idetur. Cfr. supra p. 50. N. 2 et Dieck l. c. p. 78 sqq.
104
III. Consuetudincs fcudorum.
Antiqua 1
Cod. 80.
mortuus fuerit sine
filio masculo et nepo-
5 tem reliquerit, de be-
neficio avi vice patris
succedat. Sed si bie
deest et fratrem re-
liquerit, de beneficio
wpatris ipse succedat;
et si filius fratris mor-
tuus fuerit, frater pat-
ris de beneficio avi
ipse succedat.
It. VI c. 8. 9.
Codd. 1. 5. 38. 83.
mortuus fuerit sine
filio masculo et nepo-
tem reliqnerit, de be-
neficio avi in patris
vicem succedit. Et
si bic dcest et frat-
rem rcliquerit, in be-
neficium patris ipse
succedat. Et filius
fratris si mortuus fue-
rit, frater patris in
beneficium avi defunc-
ti succedat').
I 'uhjata Lib. I, Tit. 18,
19 (19, 20, ed. hod.)
mortuus fuerit sine
filio masculo et nepo-
tem reliquerit, de be-
neficio avi in patris
vicem succedit. Et
si beredem et fratrcm
reliquerit, in benefi-
cium patris ipse suc-
cedat. Et si filius
fratris mortuus fue-
rit , frater patris in
beneficium avi defunc-
ti succedat.
20
9. Dcfuncti igitur
quicunque beneficium
acquisierit et si sine
filio mnsculo mortuus
fuerit et fratrem rc-
liquerit, frater non
succcdatfratri, sed ad
doininum revertatur,
aonisi ad investituram
a domino ordinatus
fuerit 'ut fratcr fratri
succedat, si sine filio
mortuus fuerit' vel de
.15 communibus bonis
emptum fuerit sciente
domino, si insimul ste-
terint vel in boste
9. Si quis aequi-
sierit beneficium et
sine filio mnsculo mor-
tuns fucrit et fratrem
reliquerit, non succe-
dat frater fratri, scd
dominus liabeat , nisi
per invcstituram a
dominoordinatum fuc-
rit 'ut frater succcdat
fratri, si mortuus fue-
rit sine liercde mas-
culo' vcl succedat fra-
ter fratri morienti
sine filio, si benefi-
cium dc communibus
rebus nomine utrius-
XIX (XX) DE BE-
NEFICIO FRATRIS
ET QUALITER
FRATER FRATRI
1N FEUDIJM SUC-
CEDAT.
Si quis acquisicrit
bcneficium et sine fi-
lio masculo mortuus
fuerit et fratrcm rc-
liquerit, frater non
succedat fratri , sed
dominus liabcat, nisi
pcr invcstituram a
dominoordinatuin fnc-
rit 'ut fratcr suocedat
fratri, si mortuusfue-
rit sine lierede mas-
culo' vel nisi de com-
munibus bonis fucrit
emptum utriusque no-
mine domino sciente,
si insimul steterint
1) Cfr. legew Co»radi et stq/ra tit. I c. 2, tit. VI C. 2.
III. Consuetudincs fcudorum.
105
Antiqua Tit.
Cod. 80.
regis adquisierint.
VI c. 9. 10. 11.
Codd. 1, 5, 38, 83.
que fuerit emptum
domino sciente, si in-
simul steterint vel in
hoste regis acquisic-
rint1).
10. Nos ita consti-
tuimus, ut nemo miles
sine convicta culpa
beneficium sunm amit-
tat, si his culpis con-
victus non fuerit, quas
milites usi sunt nomi-
narc, quando faciunt
fidelitatem dominis
suis, per laudamentum
parium sui, vel si ser-
vire noluerint.
11. Hoc pracoipi-
mus, si miles suum
bcneficium vendiderit
totum sine consensu
domini vel pro partc,
ut amittat decerni-
mns; vel si concuhue-
rit cum uxore domini
sui vivcnte domino,
10. Sancimus , ut
nemo miles sine cog-
nita culpa beneficium
amittat, si ex liis cul-
pis vel causis convic-
tus non fuerit, quas
milites usi sunt, vel
pcr landamcntum pa-
rium suorum, si de-
servire noluerint2).
11. Si quis milcs
beneficium suum ven-
diderit totum sine
jussu domini per prop-
rium, ut amittat de-
cernimus, vel si con-
cuhucrit cum uxore
domini sui domino vi-
vente, vel si in pugna
Vulgata Lib. I, Tit. 1.9,
20 (20, 21 ed. hod.)
vel in hoste regis ac-
quisierint ').
XX (XXI)
DE FEUDO SINE
CULPA NON AMIT- io
TENDO.
Sancimus, ut nemo
miles sine cognita
culpa beneficium suum
amittat, si ex his cul- 15
pis vel causis convic-
tus non fuerit, quas
milites usi sunt no-
minare, quando fide-
litatem faciunt domi- 20
nis suis, vel per lau-
damcntum parium suo-
rum, vel si dominis
suis deservire nolue-
rint. «
§ 1. Si quis mi-
les beneficium suum
vendidcrit totum sinc
jussu domini sui.prop-
rium bencficium ut 30
amittat decernimus,
dominus vero habeat,
vel si concubuerit cum
uxore domini sui do-
1) Cfr. supra tit. I c. 2, txt. IV, c. 1, tit. VI C. 3. Cfr. quoque Ed. Rothari 35
/. 1G7 et sutnmulam de feudis et beneficiis secundum dominum Alipravdum: 'Si
duo sunt fratres, uno sine filiis deredente surcedit alter, si feudum paternum est,
vel si ipsi simul quesivissent. Alias enim silu invicem non succedunt , nisi id
nominatim dictum fuerit, cum invcstiuntur' (Anschutz p. 195). 2) Cfr. hgem
Conradi: 'Statuimus ut nullus miles sine certa et convicta culpa suum l>c-40
neficium perdat nisi secundum judichun parium suorum'.
106 n
Antiqua
Cod. 80.
similiter amittatsuum
beneficium, vel si in
pugna dominum dimi-
serit et cum eo non
laboraverit, si potue-
rit.
10
12. Nemo miles ul-
15 tra annum et menscm
vadat , ut investitu-
ram sui bencficii non
petat a filio vel suc-
ccssore domini sui
post mortcm domini
sui vel post mortem
patris sui vel paren-
tum suorum , quilms
succcdere debet. Et
25 si non petierit , ut
supra est insertum,
damnetur, nisi per
mortalcm litem rc-
nianserint vcl per in-
30 famiam.
13. Si quis feccrit
investituram vcl cam-
T. Consuetudines feudorum
Tit. VI c. 11.
Codd. 1. 5. 38. 83
suum dominum dimi-
scrit et cum eo non la-
boraverit, si potuerit,
seu ultra annum et
mensem1) vadat, ut
investituram beneficii
sui a filio vel a suc-
cessore domini non
petat vel post mortem
domini sui vel patris
sui seu alterius, cni
succedere debet, nisi
justa causa interve-
nerit, quare non pe-
tierit, veluti capitales
inimicitiae vel infa-
mias) vel justa absen-
tia. Et si, ut supra
dictum est, non petie-
rit, damnetur3); vel si
fecerit investituram
vel cambium dominus
de beneficio sui mili-
tis sine illius consen-
su, cujus est benefi-
cium, pro infecto ha-
beatur 4).
Yidqata Lib. I, Tit. 20,
21 (21, 22 ed. hod.)
mino vivente , vel si
in pugna dominum
suum dimiserit et cum
eo non laboraverit, si
potuerit.
XXI (XXII)
QUO TEMPORE
MILES INVESTI-
TURAM PETEKE
DEBEAT.
Saneimus, ut nemo
miles ultra annum et
mensem vadat, ut in-
vestituram beneficii
sui a filio vel succes-
sorc domini sni non
petat, vel post mor-
tem domini sui vel
patris sui vel alterius,
cui succcdcre dcbet,
nisi justa causa intcr-
venerit, quare non pe-
tierit , veluti mortis
vel capitalis inimici-
tiae vel infantia vel
infamia vel etiam
justa absentia; et si,
ut supra dictum est,
nonpeticrit,damuetur.
§ 1. Si quis fecerit
investituram vel cam-
35 1) Spatium anni et mensis occurrit in constitulo usu.s l'isanac ciritatis (lio-
naini 11 p. 065 sqq.J. 2) sc. tlomini. Cfr. Glossam ordinariam ad hunc
locum. 'i) Cfr. Ariprandi, quos dicunt, conimcntarios (Anschutz p. 1G'J):
Set si pcr annum non servierit rontcinncns doniinum vcl post mortcm domini ab
cjus hercde , vel suo parcnte mortuo ab ipso domino investiri per annum tine
wjusta causa non postulavit, fcodum pcrdit. 4) Cfr. legem Conradi. Ita
quoque Conslitutum usus l'isanae civitatis (Uonaini II p. 903^.
III. Consuetudmes fcudoruni.
107
Antiqua Tit.
Cod. 80.
bium tle beneficio sui
militis sine illius ver-
bo, cujus est benefi-
cium, inutilis sit in-
vestitura.
14. Nemo miles
ejiciatur de posses-
sione sui beneficii
nisi convicta culpa,
quac sit laudata per
laudamentnm plu-
rium suorum , siout
supra diximus. Sed
si miles dixerit, quia
pares sui pro odio
inique judicassent,
miles in possessione
maneat per ebdoma-
das VI et ad nostram
veniat praesentiam
eum illis, qui lauda-
mentum atque judi-
cium fecerunt, et ante
nos definiemus.
VI c. 12, 13.
Codd. 1. 5. 38. 83.
12. Sancimus, ut
nemo miles ejiciatur
de possessione sui
beneficii nisi convicta
eulpa, quae sit lau-
data per judioium pa-
rium suorum, sicnt
supra diximns. Si
autem miles dixerit,
quod sui pares injuste
judicassent. miles in
possessione maneat
per VI cbdomndas et
ad nostram veniat
praesentiam cum illis,
qui laudamontum at-
que judicium fece-
runt, et ante nos dif-
finiemus.
15. Si miles fuerit
in possessione sui be-
neficii et dominns ne-
gaverit investitnram,
miles affirmet per jus-
jurandum, si potuerit,
quod suum sit bene-
ficium per investitu-
13. Si quis miles
in possessione sui be-
ncficii fuerit et domi-
nus investituram ne-
gaverit, miles affir-
met per jusjurandum,
si potuerit, qnod suum
sit beneficiura per in-
Vulgata Lib. I, Tit. 21.
22 (22.23 ed. hod.)
biura de beneficio sui
militis sine illius con-
sensu, cujus est be- 5
ficium, pro non facto
liabeatur.
§ 2. Sancimus, ut
ncmo miles ojicia-
tur de posscssione 10
sui beneficii nisi
convicta culpa, quae
sit laudata per ju-
dicium parinm suo-
rum, sicut supra dixi-15
mus. Si antem riixerit
miles , quod sui pa-
res inique judioas-
sent, miles in posses-
sione maneat per VI»
hebdomadas et ad
nostram veniat prae-
sentiam cum illis. qui
landamontum atque
judicium fecerunt, et25
ante nos diffiniemus.
XXII (XXIII) DE
CONTENTIONEIN-30
TER DOMINUM ET
VASALLUM DE
INVESTITURA.
Si quis miles in
possessione sni bene-35
ficii fuerit et dominus
investituram ncgave-
rit, miles affirmct per
jusjurandum , si po-
tuerit, quod suura sit 40
beneficium per inves-
108
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit.
Cod. 80.
ram domini sui. Et
si dominus possederit
5 et miles dixerit, quod
investitus sit a do-
mino, et dominus ne-
gaverit , adhibeantur
pares ipsius domini
10 et per illos veritas
inveniatur, et si pa-
res non fuerint, ve-
ritas inveniatur per
dominum, quia non
«est bonum, ut veritas
denegetur.
VI c. 13, 14.
Codd. 1. 5. 38. 83.
vestituram domini sui.
Et si dominus posse-
derit et miles sic di-
xerit, quod investitus.
fuerat a domino suo,
et dominus negaverit,
adliibeantur pares il-
lius, et per illos inve-
niatur veritas, et si
pares non fuerint, ve-
ritas inveniatur per
dominum , quia non
est bonum, ut veritas
negetur ').
20
16. Si quis sine
filio masculo mortuus
fuerit et filiam reli-
qucrit, non liabeat
beneficium, nisi a do-
mino redemerit; et si
dominus ei dare vo-
luerit propter servi-
tium et amorem pa-
so tris , non revocctur
filia ab ullis de pa-
rentibus suis ncque
damnetur.
14. Si quis sine
filio masculo mortuus
fuerit et reliquerit
filiam, non habeat be-
neficium patris , nisi
a domino redcmerit.
Si autem dominus ei
dare voluerit propter
servitium patris, non
revocetur ab aliquo
cx parentibus suis
neque damnetur.
Vulgnta Lib.I, Tit.22,
23 (23, 24 cd. hod.)
tituram domini sui.
Et si dominus posse-
dcrit et miles sic
dixerit, quod investi-
tus fuerit a domino
suo, et dominus nega-
verit, adhibeantur pa-
res illius, et per ipsos
veritas inveniatur; et
si pares non fuerint,
veritas inveniatur pcr
dominum , quia non
est bonum, ut veritas
dcnegetur.
L XXIII (XXIV)
QUEMADMODUM
FEUDUM AD FI-
LIAM PERTINEAT.
Si quis sine filio
masculo mortuus fue-
rit ct rcliquerit filiam,
filia non habcat be-
neficium patris , nisi
a domino redemcrit.
Si autem dominus ei
dare voluerit proptcr
servitium et amorcm
patris, non revocetur
ab ullo ex parcntibus
suis neque damnetur.
1) Cfr. supra iit. 1 c. 6 § 1, tit. V c. 1, infra tit. VII c. 3.
III. Consuetudincs feudorum.
109
Antiqua Tit. VII c. 1.2.
Cod. 80. Codd. 1. 5. 38. 83.
VII. QUIBUS MOUIS FEUUUM CON-
STITUI POTEST.
1. Scieudum est,
feudum sine investi-
tioue uullo modo con-
stitui posse, etianisi
doniiuo jubente aliquis
rei nossessionem feudi
nomine nanciscatur
et retiueat; licet ta-
men possessionem ta-
liter adempto , dum
vixerit , et eo quasi
ieudi nomiue retinere,
herede ejus nullo mo-
do hac in re succe-
dente sibi.
2. Si dominus, qui
investivit , forte sit
ciericus et contigerit,
ut aute moriatur quam
vasallus possessionem
feudi uanciscatur, exi-
nanitur ieudum. (^uod
generaliter in omui-
bus clericis, qui ieu-
dum dant , observa-
tur.
1. Sciendum est,
fcuduni siue investi-
tura constitui non
posse, etsi domino ju-
bente aiicujus rei quis
nomine feudi posses-
sionem nauciscatur ;
licet tanien posses-
sionem taliter adep-
tam, dum vixerit, rem
quasi ieudi noiuine
retinere.
2. Si dominus, qui
investivit, iorte sit
elericus et contigerit,
ut ante moriatur quam
vasallus possessionem
feudi lianciscatur, exi-
naniturfeudum. Quod
geueraJiter in oinui-
bus clericis, qui ieu-
dum daut, observa-
tur1).
Vulgata Lib. I, Tit. 24
(25 ed. hod.)
XXIV (XXV)
QUIBUS MOUIS
FEUOUM CONSTI- 5
TUI POTEST.
Sciendum est, feu-
dum sine investitura
nulio modo coustitui
posse, etsi domiuo ju- 10
bente quis alicujus rei
possessionem nomine
feudi nanciscatur et
teneat ; licet tameu
possessiouem taliter 15
adeptani, dum vixerit,
quasi ieudi noinine re-
tinere, heredes ejus iu
hoc jure nuilo modo
ei succedant. 20
§ 1. Si dominus,
qui investivit, forte
sit clericus et conti-
gerit, ut aute moria- 25
tur quam vasallus
possessiouem ieudi
nauciscatur , exinani-
tur leudum. Quod
generaliter in omni- 30
bus ciericis, qui feu-
dum dant, observa-
txir.
1 ) Cfr. supru tit. I c. 5, tit. IV c. 2.
110 HI. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. VII c. 3. Vulgata Lib. I, Tit, 25
Cod. 80. Codd. 1. 5. 38—42. (26 ed. hod.).
3. Si inter dominum
io et vasallum de invcs-
titione oriatur con-
tentio, domino scilicet
investitiouem se fe-
cisse negante, si tes-
i5 tibus rcs probari non
potest , possessoris
sacramento res deci-
datur. Idem et in eo-
rum succcssoribus ob-
20 servatur. Si vero
testes intcrfuerint et
cos vasallus ad tes-
timonium vocaverit,
eorum testimonio
20 cum sacramento cre-
datur. Testes vero-
sint pares ejus ct
ab eodem domi-
no feudum teneant.
30 Quodsi tempore in-
vestitionis abfuerint,
etiam extranei sunt
recipiendi. Quodsi
etiam vcritatem ce-
35lare voluerint amore
forte vel praemio vel
alia qualibet ex causa,
3. Si inter dominum
et vasallum de inves-
titione oriatur con-
tcntio, domino seilicet
iuvestitioncm negante
se fecisse, si testibus
res probari non po-
terit, possessoris sac-
cramento res decida-
tur, et in eorum suc-
cessoribus idem ob-
servatur. Si vero
testes interiuerint,
his cura sacramento
testimonium creda-
tnr '). Testes vcro
sint ci pares et ab
eodem domino feu-
dum tcneant. Qui
si teniporc investitio-
uis abfucrint, extra-
nei ctiam sunt reci-
piendi *). Qui etiam
si veritatem celarc
vohierint amore forte
vel praemio s) vel alia
qualibet ex causa,
XXV (XXVI).
SI DE LNVESTI-
TURA INTER DO-
MINUM ET VA-
SALLUM LIS ORI-
ATUR.
Si inter dominum
et vasallum de inves-
titione oriatur cou-
tentio, domino scilicet
investitionem se fe-
cisse ncgante, si tes-
tibus res probari non
poterit , possessoris
sacramento res deci-
datur. ldem et in
eorum successoribus
observatur. Si vero
testes intcrfuerint ct
eos vasallus ad tes-
timonio vocaverit,
eorum testimonio
cum sacramcnto cre-
datur. Testes vero
sint pares ejus et
qui ab eodem do-
mino feudum tene-
ant. Qui si tempore
invcstitionis abfue-
rint , etiam extranei
sunt recipieudi. Qui
etiam si veritatem ce-
lare voluerint amore
forte vel praemio vel
alia qualibetex causa,
1) Vide supra tit. I c. 6 § 1, tit. V c. 1, tit. VI c. 13, infra c. G.
2) Vide supra tit. V c. 1- 3) Cfr. infra tit. VIII c 3.
III. Consuetudincs feudorum.
111
Antiqua T
Cod. 80.
a comite vel a populo
jurare cogantur, quod
falsitatem ex ea con-
tradicentibus nec vera
se sciente tacebunt.
His cogeutibus eos
vasallus cum misso
domini ad imperato-
rem festinet eique
causam intimet, et
quod imperator inter
eos judicaverit, ob-
servetur. Si autem
se veuturum vel mis-
surum nuntium pro-
mittat vasallus , ex
quo promisit usque
ad annum quiete pos-
sideat. Si vero ad
regem non venerit
vel non miserit iutra
annum, domini sacra-
mento causa termi-
natur.
§ 1. Et si testcs
jam dicto sacrameuto
praestitose non inter-
fuisse dixerint, domi-
ni sacramento quaes-
tio terminetur. Haec
onmia etiam in cleri-
corum personis locum
habent, praeterquam
quod de personis tes-
tium dictum est. ln
clerioorum enim feudo
aequaliter recipiuntur
pares et extranei, hoc
ideo quia, cum clerici
qucndam de feudo in-
:. VII c. 3.
Codd. 1. 5. 38. 83.
a comite vel a populo
jurare compellantur,
quod ex ea causa fal-
sitatem non dicant
nec vera se sciente
tacebunt. His cnim
cogeutibus vasallus
cum misso domini ad
regem ire festinet, et
quod imperator judi-
caverit , observctur.
Si autem se venturum
vel nuntium missurum
promittat vasallus, ex
quo proiniserit usque
ad anuum quiete pos-
sideat. Si vero ad
regem non vcnerit vel
non miscrit infra an-
num , domini sacra-
mento causa finiatur.
§ 1. Et si testcs
jam dicto praestito sa-
crameutose non inter-
fuis.se dixerint, domi-
ni sacramento quaes-
tio terniinetur. Haec
oninia etiam in cleri-
corum personis locum
habcnt, praeter quod
de personis testium
dictum est. In cleri-
corum enim feudo ae-
qualiter recipiuntur
pares et extranei, idco
quia, cum clerici quos-
dam de feudo in-
Vulgata Lib. I, Tit. 25
(26 ed. hod.)
a comite vel a populo
jurare compellantar,
quod ex ea causa fal- 5
sitatem non dicant nec
vcra se scientibus ta-
cebunt. His enim non
cogentibus eos vasal-
lus cum misso domini 10
ad imperatorem ire
festinet, et quod im-
perator judicaverit,
observetur. Si autem
se venturum vel nun- 13
tium missurum vasal-
lus promittat, ex quo
promiserit usque ad
annum quiete possi-
deat. Si vero ad re- M
gem non venerit vel
non miserit infra an-
num , domini sacra-
mento causa finiatur.
25
§ 1. Et si testes
sacramento jam dicto
praestito se non inter-
fuisse dixerint, domi- 30
ni sacramento quaes-
tio terminetur. Haec
oinnia etiam in cleri-
corum personis locum
habent , praeterquam 35
quod de personis tes-
tium dictum est. In
clericorum enim feudo
aequaliter recipiuntur
pares et extranei, hoc 40
ideo quia, cum clerici
quosdam de feudo in-
112
III. Consuctudines fcudorum.
Antiqua Tit. VII c. 3. 4. 5.
Cod. 80.
Codd. 1. 5. 38. 83.
vestiverint, saepe ab- vestiverint, saepe ab-
sconse et sine pracsen- sconse ct sine prae-
, tia suorum confrat- scntia Buorum con-
rum facere student '). fratrum boc facere
studeut.
Vulgata Lib. I, Tit. 25
(26 ed. liod.).
vestiunt , saepe ab-
sconse et sine praesen-
tia suorum confrat-
rum facere studeut.
4. Si quis se vel patrem suum
ab aliquo vel patre ejus dcfuncto
io investitum fuisse contcndit , nisi
per duos parcs de domo ipsius
doniiui probaverit, quod intendit,
vel alios duos idoneos testes,
tunc sit in clectione domini, utrum
J5 velit jurare cum 12 sacramcnta-
libus, illum per feuduin vel pa-
trem ejus , si de boc quaeratur,
de ipso feudo investitum non
fuisse. Quod si jurare recusa-
2overit, actor juret cum 12 sacra-
mcntalibus, se vel patrem suum
investitum de ipso fcudo fuisse.
Quod si jurare noluerit, qui con-
venitur est absolvendus -). Se-
25 cundum cnim morem Mediolanen-
sium baec sacramenta sunt prac-
standa tam a filiis actoris vel
rei quam ab ipsis principalibus
personis.
30 5. Si aliquis in possessione
feudi sit, de quo dominus di-
cit eum investitum non fuisse,
tunc sine ulla testium pro-
batioue debet solus jurare , se
j5 vel patrem investitum fuis-
se '). Haec autcm ita sunt te
nenda, si pcr annum sciente do-
§ 2. Si quis se vel patrem
suum ab aliquo vel patre ejus
de feudo investitum fuisse con-
tcnderit, nisi pcr duos pares de
domo ipsius domini probaverit,
quod inteudit, vel alios duos ido-
neos testes, tunc in electione do-
mini est, utrum velit jurare cum
12 sacrameutalibus , illum , qui
feudum quaerit, per se vel pa-
trcm ejus, si dc boc quaeratur,
de ipso feudo investitum nou
fuisse. Quod si jurare noluerit,
actor juret cum 12 sacramenta-
libus, se vel patrem suum iuves-
titum fuisse. (^uod si jurare
noluerit, qui convenitur est ab-
solvendus. Secuudum enim mo-
rcm Mcdiolanensium baee sacra-
mcuta sunt praestanda tam a
filiifl actoris vel rei quam ab ips-
is principalibus personis.
§ 3. Si autem aliquis in pos-
sessione feudi sit, de quo domi-
nus dicit eum investitum non
fuisse, tunc sine ulla tcstium pro-
batione debet solus jurare , se
vel patrem suum fuisse investi-
tum. Haec autem sunt ita te-
nenda, si per unum annum do-
1) Cfr. cxempH gratia Constilutitm usus Pisanae ciritatis (Bonaini II p. 958).
2) Secundum rajulam juris romani: 'Aetore non nrobante qoi conveuitur . . . .
w obtinebit' /. i C. 2, 1. 3) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1, tit. V c. 1, tit. VI c. 13,
tit. VII c 3.
III. Consuetudines fcudoruni.
113
Antiqua Tit. Vll c. 5-8.
niino et non contradicente in
possessione feudi permanserit ;
alioquin justa ignorantia vel
parvi teinporis negligentia cum
iniqu&e possessionis perjurio do-
mino quandoquc damnum affert1).
6. Si quis obligaverit aliquam
rem pignori co pacto 'ut si sta-
tuto tempore pecunia soluta non
fuisset, erit creditoris et eam pro
fcudo habcat', potest debitor pe-
cuniam quandocunque solvcndo
pacto non obstante recuperare
pignus. Feudum enim non sub
praetextu pecuniae, sed amore et
honore domini est quaerendum.
7. Si quis investierit aliquem
de feudo sui militis, viri Placen-
tini asserunt prorsus, hanc inves-
tituram non aliter valere nisi
eo consentiente , cujus erat feu-
dum. Mediolanenses vero et Cre-
monenses nihil distare asseve-
rant, utrum eo consentiente an
ignorante, dummodo vivente eo
nulliun detrimentum de feudo suo
sibi contingat "). Hoc autem di-
cendum est de eo milite, qui feudi
successionem non habet.
8. Quidam obligavit quan-
dam terram suo militi, deinde
cum filius domini post longum
Vuhjata Lib. I, Tit. 25. 26
(26. 27. 28 cd. hod.).
mino sciente et non contradicente
in possessione feudi permanserit ;
alioquin justa ignorantia vel par- s
vi temporis ncgligentia cum ini-
quae possessionis perjurio quan-
doque domino in possessione dam-
num affert.
XXVI (XXVII, XXVIII). io
DE FEUDO DATO IN VICEM
LEGHS COMMISSORIAE.
Si quis ohligaverit aliquam rcm
pignori eo pacto 'ut si statuto .
tempore pecunia soluta non fu- is
isset, esset creditoris et cam pro
feudo liabeat' , potest debitor
quandocunque pecuniam solvendo
pacto non obstante pignus recu-
perare. Feudum enim non sub 20
praetextu pecuniae, sed amore
et honore domini acquirendum
est.
§ 1. Si quis investierit ali-
quem de feudo sui militis, viri»
Placcntini asserunt, hanc inves-
tituram non aliter valere nisi
eo consentiente , cujus erat fen-
dnm. Mediolanenses vero et
Cremonenses nihil distare asse- 3u
verant, utrum eo consentiente an
ignorante, dummodo eo vivente
nullum detrimentum de feudo suo
sihi contingat. Hoc autem di-
cendum est de eo milite , qui h
feudi successores non habet.
§ 2. Quidam obligaverat ter-
ram quandam suo militi , deinde
cum filius domini post longum
1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1. 2) Cfr. tibrum consuetud. Mediol. Rubr.27,i0
ubi verba: 'Ilacc vera sunt' etc. postea addita csse videntur.
8
111
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. VII c. 8 ; Tit. VIII c. 1.
tempns pecuniam ofFerendo pignus
liberare voluis.set, filius militis
5 contendebat, patrem suum a do-
mino suo defuncto de praedicto
pignore feudi investitionem acce-
pisse. Unde prudentes Mediola-
lHMises intcrrogati laudavcrunt,
io in electione filii militis esse, cum
12 jurare, patrem suum vel se
per investiturain praedictam ter-
ram tenuisse ita , ut per 30 an-
nos contestatio pignoris a parte
15 domiui adversus ipsum vel pat-
rem suum facta non fuisset ').
Si autem ipse jurare noluerit,
filius defuncti domini necesse ha-
bet, jurare cum 12, defunctum
2omilitem inde per feudum investi-
tum non fuisse. Quodsi ita ju-
rare recuset, investire ipsum fi-
lium militis debet de jam dicta
terra pro feudo.
25
VuJguta Lil. 1, Tit.26 (28 ed. hod.J,
Lib. 11, Tit. 1.
tempus pecuniam offerendo pig-
nus liburare voluisset, filius mi-
litis contendebat, patrcm suum
a domino suo defuncto de prae-
dicto pignore feudi investitionem
accepisse. Unde viri prudentes
Mcdiolanenses interrogati lauda-
verunt , in electione filii militis
esse , cum 12 sacramentalibus
jurarc, patrem suum a domino
suo post investituram defuncto
vel se per investituram praedic-
tam terram tenuisse ita, ut per
30 annos contestatio pignoris a
parte domini adversus ipsum vel
patrem suum facta non fuisset.
Si autem ipse jurare noluerit,
filius defuncti domini necesse ha-
bet, jurare cum 12 sacrainentali-
bus, defunctum militem inde per
feudum investitum non fuisse.
Quodsi ita jurare recuset, inves-
tire ipsum debet militis filium
de jam dicta terra per feudum.
EXPLICIT LIBER PRI-
MUS. INCIPIT SECUN-
DUS.
so VIU. 1N QUIBUS REBUS I. DE EEUDI COGNITIONE.
FEUDUM CONSISTERE
POSSIT.
1. Ubertus de Orto Auscimo Obertus dc Orto Anselmo
iilio suo dileeto saluteui. Cau- fllio suo sulutem. Causa-
S5sarum, quarum cognitio frequen- rum , quarum cognitio frequen-
ter nobis committitur, aliae diri- ter nobis committitur, aliae
muntur quidem jure Romano, quidem diriniuntur jure Romano,
aliae vero legibus Longobardo- aliae vero legibus Longobardo-
1) Cfr. Lomb. vulg. II tit. 35 1. 5, tit. 55 l. 5 et librum consuetud. Mediol.
40 ltnbr. 21, infra II, 2G § 5.
III. Consuetudines feudorum.
115
Antiqua Tit. VIII c. 1—3.
rum , aliae autem secundum re-
gionis consuetudinem *). Quae
quam secundum diversorum lo-
corum aut curiarum mores sint
divcrsa, ncc brcviter potest dici
nec hoc libello facile comprebendi,
usum tamen feudi, qui in nostris 2)
partibus obtinct, prout possibilc
est, exponerc tibi nccessarium
duxi. In judicio etenim, quod
de feudis agitur , illud legibus
nostris contrarium dici solet. Le-
gum autem Romanarum non est
vilis nuctoritas , sed non adco
vim suam extendunt , ut usum
vincant aut mores3). Strcnuus
nutem legisperitus, sicubi emer-
serit , quod consuetudine feudi
non sit comprebensum , nbsque
cnlumnia uti poterit lege scripta.
2. Sciendum est itaque , feu-
dum sive beneficium non nisi in
rebus soli aut solo coliaerentibus
aut his , quae inter immobilia
connumerantur — veluti cum de
camern 4) aut caneva 4) feudum
datur — posse consistere ac feu-
dum neminem adquircre nisi in-
vestitura aut successione.
Vulgata Lib. II, Tit. 1, 2.
rum, nline nutem secundum rcgni
consuetudinem. Quaequam sint va-
ria quamque secundum diversorum
locorum aut curiarum mores sint r.
diversa, nec breviter potest dici
nec hoc libello facile comprehendi,
usum tamen feudi, qui in nostris
partibus obtinct, prout possibilc
est, tibi exponere necessarium u
duxi. In judicio etenim, quo de
feudis agitur, illud legibus nostris
contrarium dici solet. Legum
autem Romanarum non est vilis
nuctoritas, sed non adeo vim suam u
extendunt, ut usum vincant aut
mores. Strenuus nutem jurispe-
ritus, sicubi cnsus emerserit, qui
consuetudine feudi non sit com-
prehensus , nbsque cnlumnia uti m
poterit lege scripta. § 1. Scien-
dum est itaque, feudum sive be-
neficium non nisi in rebus soli
aut solo cohaerentibii3 aut in his,
quae inter immobilia computan- m
tur — veluti cum de camera aut
de cancva feudum datur — possc
consistere ac feudum neminem
posse acquirere nisi investitura
aut successione. m
II. QUID SIT INVESTITURA.
3. Investitura propiie quidem Investiturn proprie quidem di-
dicitur possessio 5), nbusivo autem citur possessio , abusivo autem
1) Cfr. librum consuetud. Mediol. Hubr. 27 pr. et Campaynola , Liber juris
urbis Veronae cap. XL VII: I)e feudis judicabo secundum usum regni et regionis. 35
2) id tst in curia Mediolanensi. 3) Cfr. quae de hac sententia disserit
Cujacius in sua editione iibri feudorum. 4) Vide Du Cange, Glossarium v.
'Keudum canierae' ct 'canava', Hoeschius, Dissertatio de fcudis de eamcra et caneva
(Jenicheii, thesai:rus juris feudalis iom. 11 p. 4 sqq., Homeyer, System des Lehn-
rechts p. 284 ff.) , Franklin 'Kammer- und Kellcrlelien' (v. Hoitzendorff , Rechts- 40
lexikon 3. ed. s. h. v.J. ">) 'Gewere' 'saisine' traditio realis. Cfr. Heusler,
Die Gewere 1872 p. 291.
8*
116
III. Consuetudines fcudorum.
Antiqun Tit. VIII c. 3.
modo dieitur investitura, quando
liasta aut quodlibet eorporeiun
porrigitur a domino feudi, se in-
a vestiturani facero, dicente1). Quac
si quidem ab eo tiat, qui alios
liabet vasallos, saltem coram duo-
bus ex illis sollcmniter fieri de-
bet, alioquin , licet alii intersint
1« testes, investitura minime valet'-').
Si enim domino adbuc in posses-
sione constituto, an facta sit in-
vestitura, quaeratur, non debet
probari nisi per pares illius do-
i5 mus vel per publicum instrumen-
tum 3) a tribus vel a duobus pa-
ribus confirmatuin. Nam si in-
strumentum defecerit vel quia
factum non fuerit vel quia aniis-
2o sum sit, tunc, qui piobare deside-
rat, pares illius curiae, qui inter-
fuerunt, offerat. (4lu si denega-
verint corrupti forte odio vel
gratia seu praemio et dicant, se
zjuon interfuisse, cum investitura
fieret, vel non meminisse, domino
cogente tunc jurcnt tactis sacro-
sanctis scripturis, ut hujusmodi
rei veritatem nesciaut, et tunc
soactor aut alios pares producat
aut jurisjnrandi electio detni do-
mino, ut proinde jurct, investi-
turam factam non esse , aut sa-
cramentum vasallo referat, et ille
asaut juret aut adquiescat Quod-
si jurare pares recusaverint ali-
qua ex causa nec don.inus eos
Vuhjata Lib. II. Tit. 2.
modo dicitur investitura, quando
hasta vel aliud corporeum quod-
libet porrigitur a domino, se in-
vestituram facere, dicente. Quae
si (juidem ab eo fiat , qui alios
babet vasallos, saltem coram duo-
bus ex illis sollemniter fieri de-
bet, alioquin, licet alii inter.sint
testes, investitura minime valet,
nisi per breve testatum secun-
dum quosdam. Si eniiu domino
adhuc in possessione constituto,
an facta sit investitura, quaeratur,
non debct probari nisi per pares
illius domus vel per publicum in-
strumentum a tribus vel duobus
paribus coufirmatum. Nam si in-
strumentum defecerit vel quia fac-
tum non fuerit vel quia amissum
sit, tunc, qui probare desiderat,
pares illius curiae, qui interfue-
runt, offerat. Qui si denegave-
riut corrupti forte odio vel gra-
tia seu pretio et dicant, se non
interiuisse, cum iuvestitura fieret,
vel non reminisci, tunc domino
cogente jurent tactis sacrosanctis
scripturis, quod bujus rei verita-
tem ncsciant, et tunc actor aut alios
producat pares aut jurisjurandi
electio detur domino, ut proinde
juret, invebtiturain fuctam non
esse, aut sacramentum vasallo re-
ferat, et ille aut juret aut quies-
cat. Quodsi juraie parcs aliqua
ex causa recusant ncc dominus eos
1) Cfr. Ubrum consuctudinum Mcdiolani liubr. 27 'Investitura propric pos-
sessio dicitur abusivc tanicn diritur investitura (uiando asta vel septro vel re cor-
■lo porca doniinus vasalluni de aliijuo beneficio investit*. 2) Cfr. supra txt. I
c. 6 N. 1, tit. VI c. 13. 3) Cfr. supra tit. I c. 4 § 1, c. 5, c. 6 § 1, c. 7;
rox 'publitum instrumeiituur SX jurc romano deprompta est.
ITT. Oonsuetudines feudornm.
117
Antiqua Tit. VIII c. 3. 4.
jurare compellat, liccat vasallo
etiam per extraneos probare in-
vestituram ; testibus vero defi-
cientibus jurisjurandi electio de-
tur domino
4. Si vero vasallus possideat
vel si vasallus feudum canevae
vel camerae ex duabus seu tribus
quietis acceptionibus quasi possi-
deat, dominus autem feudum esse
negans rem suam petat et, quod
ex camera vel caneva bis vel ter
jam est solutum, deinceps solvere
rcnuat, tunc non est opus proba-
tione, scd possidenti dando elec-
tionem, quod aut juret, suum esse
feudum rectuin, aut domino jus-
jurandum roferat 2). Si autem in-
vestitura facta ab eo, qui vasal-
los non habebat , dicatnr, si per
quoslibet idoneos testes aut per
publicum instrumentum probari
poterit*), aut inopia probationnm
res decidatur per jnsjnrandnm.
§ 1. Praeterea si tenor ali-
quis praeter communem feudi
rationem investituram dicatur
intcrvenisse , vel si dicat fcu-
dum sub tali conditione de-
disse 'ut vasallus in festivis die-
bus vadat ad ecclesiam cum sua4)
uxore', omni facultate probandi
domino adcmpta liabeat vasal-
lus potestatem se defendendi
per sacramentum. § 2. Item si
vasallus pactum speciale contra
feudi consuetudinem allegat, ve-
Vulgata Lib. II, Tit. 2.
jurare compellat, liceat vasallo
etiara per extraneos probare in-
vestituram , testibus vero defi-
cientibns jnrisjurandi electio de- 5
tur domino. § 1. Si vero
vasallus quidem possideat vel
si feudum camerae aut cane-
vae in duabus seu tribus quietis
acceptionilms quasi possidcat, do- io
minns autem feudum esse negans
rem suam petat, vel, quod de ca-
mera vel de caneva bis vel ter,
sicut diximus, jam solutum est,
deinceps solvere renuat, tunc non is
est opus probatione, sed possi-
denti data electione aut juret,
suum esse feudum rectura , aut
domino referat jusjurandum. Si
autem investitura ab eo, qui va-to
sallos non habebat, dicatur facta,
per quoslibet idoneos testes seu
per publicum instrumentum pro-
bari potest, aut inopia probatio-
nis cmergente res decidatnr per-5
jusjurandum. § 2. Praeterea si
tenor aliquis praeter communem
fendi rationcm in investitura a
domino dicatur intervcnisse, vel
si dicatur feudum sub tali con-30
ditione dedisse 'ut vasallus in
festivis diebus vadat ad ecclesiam
cum uxore sua' omni facultate
probandi domino ademta liabeat
vasallus potestatem se defendcndi 35
per sacramentum. § 3. Item si
vasallus pactum speciale contra
feudi consuetudinem allegat, ve-
1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 1, tit. VI c. 13, tit. VII c. 3. 2) Cfr. supra
tit. I c. 6 §§ 4, 5, tit. V c. 1, tit. VI c. 13, tit. VII c. 3. 3) suppl. probetur. 40
4) scilicet domini.
118
III. Consuetudincs feudorura.
Antiqua Tit. VIII c. 4. 5.
luti de filiarum successione, li-
ceat ei tenorem, si potest, inves-
titurae probare. Quodsi in pro-
sbatione defecerit vel cessaverit,
concedatur domino boc negare
jurejurando praestito.
10
5. Invcstitura autem de ve-
tcri beneficio fit aut de novo.
Quae de veteri fit , etiam a mi-
nore ficri potest. Sive autem a
lamajore sivc a minorc fiat, non de
omni possessione vasalli , sed de
jnsta tantum facta intelligitur,
nisi nominatim aliud dicatur.
Novi vero feudi investitura non
20 ab alio recte fit, nisi ab eo, qui
legitime suorum bonorum admi-
nistrationcm babet1). Qui enim
qualibet ratione aliquid de suis
rebus impeditur alienare, is nec
«per fcudum poterit investituram
facerc. Scd etiam res, cujus alie-
natio probibetur, nec pro benefi-
cio dari conceditur, nisi in casu
ut ecce si quis ex agnatis tuis
M rem, quac a communi parcnte
per suceessioncm ad eum perve-
nerit, alicnare volucrit, non per-
mittitur ei etiam secundum an-
tiquam consuetudincm alii eam
35venderc nisi tibi vel alii proxi-
miori pro aequali pretio accipere
volenti 2) ; per feudum tamen cui-
libet dari potest, nisi fiat in frau-
Vulgata Lib. II, Tit. 2. 3.
luti de filiarum successione, li-
ceat ei tenorem, si potest, sicut in-
vestituram probare. Quodsi in pro-
batione defccerit vel cessaverit,
concedatur domino boc denegare
jurejurando praestito.
III. PER QUOS FIAT INVES-
TITURA ET PER QUOS
RECIPIATUR.
Invcstitura antem aut de ve-
teri beneficio fit aut de novo.
Quae de veteri fit, etiam a mi-
nore potest fieri. Sivc autem a
minorc sive a majore fiat, non
de omni possessione vasalli, sed
de justa tantum facta intclligi-
tur, nisi aliud nominatim dicatur.
Novi vero feudi investitura non
ab alio recte fit, nisi ab eo, qui le-
gitime suorum bonorum adminis-
trationem babct. Qui enim qua-
libet ratione aliquid de bonis suis
impcditur alienare, is nec per
feudum poterit investituram fa-
cerc. Scd etiam res, cujus alic-
natio probibctur, nec per benefi-
cium dari conceditur, nisi in casu
ut ecce si quis ex agnatis tuis
rcm , quae a communi parcnte
pcr succcssionem ad eum perve-
ncrit, alicnarc volucrit, non pcr-
mittitur ei ctiam secundum an-
tiquam consuctudincm alii cam
vcndcrc nisi tibi vel alii proxi-
miori pro aequali pretio accipere
volenti ; per feudum tamcn cui-
libet dare potest, nisi fiat in frau-
1) Cfr. librum consuetud. Mediol. liubr. 27: de novo sic intcllipimus si nia-
4ojores fuerint. 2) Cfr. hbrum consuetud. Mcdiol Hubr. 8: De rc patcrna
luenda.
III. Consuetudines feudorum.
119
Antiqua Tit. VIII c. 5—8.
dem nostrae consuetudinis vel
legis novae bonae memoriae Lo-
tharii imperatoris '). Tunc enim
rescissa investitura, reddito a te
vel ab alio proximiore secundum
antiquam consuetudinem pretio*),
si quod dederat, is, qui investi-
turam suscepit, compellatur rem
tibi restituere.
6. Personam vero investituram
accipientis non distinguimus; nam
etiam servus investiri potest, nisi
ignorantia praetendatur '). Sed
utrum ipse an alius pro te inves-
tituram faciat vel suscipiat, nihil
interest. Potest enim hoc nego-
tium et per procuratorem ab utra-
que expediri parte *).
7. Feminam quoque ctiam
novi 5) feudi investituram facere
posse, plerique consentiunt.
8. Nulla autem investitura
debet ei fieri, qui fidelitatem re-
cusat facere, cum a fidelitate feu-
dum dicatur vel a fide6), nisi eo
pacto adquisitum sit feudum 'ut
sine juramento fidelitatis habca-
tur' 7).
Vulgata Lib. II, Tit. 3.
dem nostrae consuetudinis vel
legis novae bonae memoriae Lo-
tbarii imperatoris. Tunc enim
rescissa invcstitura, reddito a te 5
vel ab alio proximiore secundum
antiquam consuetudinem pretio,
si quod dederit, is, qui investi-
turam accepit , compellatur rem
tibi restituere. § 1. Personam io
vero investituram accipientis non
distinguimus : nam etiam servus
investiri poterit, nisi ignorantia
praetendatur. Sed utrum ipse
an alius pro te investituram fa- w
ciat vel suscipiat, nihil interesse
putamus. Potest enim hoc nego-
tium et per procuratorem ab utra-
que parte expediri. § 2. Femi-
nam quoque etiam novi feudi in- 20
vestitnram facere posse, plerique
consentiunt. § 3. Nulla autem
investitura fieri debet ei, qui fi-
delitatem facere recusat, cum a
fidelitate feudum dicatur vel a 25
fide, nisi eo pacto acquisitum sit
ei feudum 'ut sine juramento fi-
delitatis habeatur'.
1) i. e. legis T.otharii III de anno 1136. Cfr. infra c. 15. 2) Cfr.
supra tit. I c. 4 (tunc nisi restituto pretio auferre non possunt) , tit. III,
tit. VI c. 4 § 1. infra tit. IX c. 4. 3) Cfr. librum consuetud. Mediol.
Hubr. 27: Dari sivc conccdi potcst feudum sive beneficium .... servo maximo eo
sciente qui ipsam investituram facit, alioquin eo ipnorantc judicio nostro invcsti-35
tura facta scrvo non valebit. 4) Cfr. Libr. cons. Med. I. c. 'Investitura au-
tem de qua dictum est fieri potest et recipi per principalem personam vel per
procuratorcm'. 6) non reteris. De ratione ride Librum consuet. Mediolani
Kubr. 8. Abbatissas rero veteris feudi inrcstituram facere posse ex tit. I c. 1,
c. 5 apparet. 6) Libr. cons. Med. Bubr. 27: 'Dicitur autcm feudum a fide 40
quam vasallus domino suo praestare copitur'. 7) Libr. cons. Med. I. c. 'nisi
eo pacto fuerit acquisitum feuduni ut fidelitatem vasallus non faciat'. Cfr. infra
tit. X c. 2 § 1.
120
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. VIII c. 9—11.
■> 9. Utrum autcm investitura
pracccdere debeat fidelitatem an
tidelitas investituram, quaesitum
scio. Et saepe responsum est,
investituram debere praecedere ').
w 10. Fidelitatem dicimus jusju-
randum, quod a vasallo praesta-
tur domino.
u 11. Qualiter autem jurare de-
bcat, videamus: 'Juro ego ad baec
sancta evangelia , quod a modo
inantea ero fidelis buic, sicut dc-
bet esse vasallus domino, nec id,
2oquod mihi sub nomine fidelitatis
commiserit, alii pandam me scicn-
te ad ejus detrimentum'. Si vero
domesticus sit, id est ex familia
ejus, cui jurat2), aut si idco fide-
«litatem jurat, non quia feudum
babeat sed quia de jurisdictione
ejus sit, cui jurat, nominatim vi-
tam, mentem, membrum et illius
rectum bonorem jurabit8).
80
35
Vulgata Lib. II, Tit. 4. 5. 6.
IV. QUID PRAECEDERE DE-
BEAT, UTRUM INVESTI-
TURA AN FIDELITAS.
Utrum autem investitura prae-
cedere debeat fidelitatem an fide-
litas investituram, quaesitum scio.
Et saepe responsum est, investi-
turam debcre praecedere fidelita-
tem. § 1. Fidelitatem dicimus
jusjurandum, quod a vasallo prae-
statur domino.
V. QUALITER VASALLUS
JURARE DEBEAT FIDELI-
TATEM.
Qualiter autem debeat jurare
vasallus fidelitatem , videamus:
'Jnro ego ad baec sancta Dei
evangelia, quod a modo ero fide-
lis buic, sicut debet esse vasallus
domino, nec id, quod mibi sub no-
minc fidelitatis commiserit, pan-
dam alii ad ejus detrimentum mc
sciente'. Si vero domesticus, id
est familiaris, ejus sit, cui jurat,
aut si ideo jurat fidelitatem, non
quod fcudum babeat sed quia sub
jurisdictione ejus sit, cui jurat,
nominatim vitam, mcmbrum, mcn-
tem et illius rectum bonorem ju-
rabit.
VI. DE FORMA FlDELl-
TATIS.
In epistola Pbiliberti episcopi
in decretis causa XXII4). De
forma fidelitatis aliquid scribere
1) Libr. cons. Med. 1. c. 'Illud autem srire oportet quod investitura praercdit
fidelitatem et post investituram iidelitatem vasallus jurare coRitur'.
2) De domesticis teu f aviiliaribus vide Waitz, 'D. V. G.' tom. V p. 300. 434.
3) Cfr. Libr. cmis. Med. Kubr. 28. 4) c. 18 C. 22 qu. 4.
m. Consuetudincs feudorum.
121
Antiqua Tit. VIII. Vulgata Ltb. II, Tit. 6, 7.
monitus haec vobis, quae sequun-
tur, breviter ex Hbrorum aucto-
ritate notavi. Qai doinino suo
fidelitateni jurat, ista sex in me- 5
moria semper liabere debet: in-
colume, tutum, honcstum, utile,
facile, possibile. Incolume, ne
sit in damno domino suo de cor-
pore suo; tutum, ne sit ei inio
damno de secreto suo vel de
munitionibus suis, per quas tutus
esse potest; bonestum, ne sit ei
in damno de sua justitia vel de
aliis causis, quae ad honestatem is
ejus pertinere noscuntur ; utile,
ne sit ei in damno de suis pos-
sessionibus; facile vel possibile,
ne id bonum, quod dominus suus
facere poterat leviter, faciat ei 20
difficile neve id , quod possibile
ei erat, faciat impossibile. Ut
fidelis liaec documenta ') caveat,
justum est. Sed quia non suffi-
cit abstinere a malo, nisi faciat, *
quod bonum est, restat, ut in sex
praedictis consilium et auxilium
domino praestet, si beneficio vult
dignus videri et de fidelitate esse
salvus, quani ei juravit. Dominus™
quoque in bis omnibus vicem fi-
deli suo reddere debet. Quod si
non fecerit, merito censebitur
malefidns, sicut ille, qui in eorum
praevaricatione vel faciendo vel ;«
consentiendo deprehensus fuerit
perfidus et perjurus.
VII. DE NOVA FIDELITATIS
FORMA.
Est et alia de novo super fide- 40
litatis juramento forma inventa
l) nocumenta Corp. jur. can. rcctius.
122
III. Consuetudines feudorum.
Antiqiia Tit. VIII.
Vtdgata Lib. II, Tit. 7.
et utentium approbata consuetu-
dine, quae hodie in omni fere cu-
ria videtur obtinere , haec scili-
cet : 'Ego Titius juro super haec
sancta Dei evangelia, quod ab hac
die inantea usque ad ultimum
diem vitae meae ero fidelis tibi
Caio, domino meo, contra omnem
hominem excepto imperatore vel
rege'1). Quod verbum2), si recte
intelligatur, nulla quidem iiuliget
adjectione , sed integram et per-
fectam in se continet fidelitatem.
Sed propter simplices et nominis
significationis ignaros ad illius
verbi interpretationem hoc adjici
solet. 'Id est juro , quod nun-
quam scienter ero in consilio vel
in auxilio vel in facto, quod tu
amittas vitam vel membrum ali-
quod vel quod tu recipias in per-
sona aliquam laesionem vel inju-
riam vel contnmeliam vel quod
tu amittas aliquem honorem, quem
nunc habes vel inantea posside-
bis. Et si scivero vel audivero
de aliquo, qui velit aliquid isto-
rum oontra te facere , pro posse
meo, ut non fiat, impedimentum
praestabo , et si impedimentum
praestare nequivero , quam cito
potero, tibi nuntiabo et contra
eum , prout potero , tibi meum
auxilium praestabo. Et si con-
tigerit, te rem aliquam, quam ha-
bes vel habebis, injuste vel for-
tuito casu amittere, eam recupe-
rare jurabo et recuperatam omni
tempore retinere. Et si scivero,
1) Cfr. infra II. 54 § 8 et Periile op. cit IV § 168 N. 77.
2) scilicet fidelis.
III. Consuetudines fcudorum.
123
Antiqua Tit. VIII, c. 12. 13.
12. Investitura vero facta et
fidelitate subsecuta onniimoclo co-
gitur dominus, investitum in va-
cuam possessionem mittere. Quod
si differat, omnem utilitatem prae-
stabit.
13. Cum de re aliena vel alii
obligata fiat investitura, illud di-
stinguitur, utrum scienti an igno-
ranti facta sit. Qui enim rei
alienae scicns investituram susci-
pit, nisi pacto speciali sibi pro-
spexerit, de evictione agere non
potest, ignorans vero recte agit,
ut aliud ejusdem quantitatis seu
bonitatis ei praestetur. Scd in
eo nulla est differentia, qui inve-
stituram fecit, si sciverit an igno-
raverit
Vulgala Lib. II, Tit. 7. 8.
te velle juste offendere aliquem
et inde generaliter vel specialiter
fuero requisitus, meum tibi, sicut
potero, praestabo auxilium. Et si 5
aliquid mihi de secreto manifes-
taveris , illud sine tua licentia
nemini pandam vel, per quod pan-
datur, faciam. Et si consilium
inihi super aliquo facto postula-io
veris, illud tibi dabo consilium,
quod mihi videbitur magis expe-
dire tibi. Et nunquam ex per-
sona mea aliquid faciam scienter,
quod pertineat ad tuam vel tuo- 15
rum injuriam vel contumeliam'.
§ L Investitura vero facta et
fiilelitate subsecuta omnimodo co-
gatur dominus, investitum in va-
cuam possessionem mittere. Quod-
si differat, omnem utilitatem ei
praestabit.
VIII. DE INVESTITURA DE
RE ALIENA EACTA.
Cum de re aliena vel alii ob-25
ligata fiat investitura, illud di-
stingui debet, utrum scienti an
ignoranti facta sit. Qui enim
rei alienae sciens investituram
suscepit, nisi pacto speciali sibis»
prospexerit, de evictione agere
non potest , ignorans vero recte
agit , ut aliud ejusdem boni-
tatis seu quantitatis ei prae-
stetur. Sed in eo nulla est dif- 35
ferentia , qui investituram fecit,
utrum sciverit an ignoraverit-
1) Libr. cons. Mediol. I c. 'Scd si rcm alicnam vel alii pignori obligatam in
feudum alicui ignoranti dcdcrit ct ci evicta fuerit dcnuntiatione legitime inter-
posita, aliam rcm aeque bonam dominus dare cogitur sivc ignoraverit sive sciverit M
dominus rem alienam sive pignori obligatam in fcudum dcdit. Si vero sciens alie-
124
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. VIII, c. 14. 15.
14. Rei autem per beneficium
recte investitae vasallus habet
potestatem, ut tanquam dominus
Sa quolibet possessore possit quasi
vindicare et, si ab alio ejusdem
rci nomine conveniatur, defensio-
nem opponere. Nam et servitu-
tes eidem rei debitas potest pe-
iotere et retinere. Quid ergo si
pretio vel dolo aut incuria ser-
vitutem rei beneficiariae imponi
patiatur et ad dominum postea
beneficium qualibet ratione rever-
u tatur, an ex eo praejudicium do-
mino generetur, quaesitum fnit.
Et responsum est, ut vasallo qui-
dcm, donec feudum tenet, possit
obesse , domino autem , etiamsi
-'nper longa tcmpora perseverave-
rit, servitus minime noceat1).
15. E contrario, si quid feudo
a vasallo additum sit, si quidem
tale sit, quod adjectum est, quod
per se subsistere possit, id est
ut per se censeatur ut praodium,
id non accrescit feudo. Si vero
per se non potest subsistere ut
servitus, plcrisquc placet feudo
30 accedere et sicut partom feudi
disponcndam esse2). Meliorem
Vulgata Lib. I/, Tit. 8.
§ 1. Rei autem per benefi-
cium recte investitae vasallus
banc habeat potestatem, ut tan-
quam dominus possit ab omni
possidente quasi vindicare et,
si ab alio ejusdem rei nomine
conveniatur, defensionem oppo-
nere. Nam ct scrvitutes ejusdem
rei debitas petere potcst et re-
tinere. Quid ergo si pretio vel
dolo vel incuria servitutem rei
beneficiariae imponi patiatur et
ad dominum cx aliqua causa pos-
tea beneficium revertatur, an ex
eo prae judicium domino generetur
quaesitum fuit. Et responsum
est, ut vasallo quidem, donec fcu-
dum tenet, possit obesse, domino
autem , etsi per longa tempora
servitus perseveraverit, non no-
ceat. § 2. E contrario, si quid
feudo a vasallo additum sit, si
quidem tale sit, quod per se sub-
sistere possit, id est ut per se
censeatur, ut praedium, id non
accrescit feudo. Si vero per
se non possit subsistere , ut
servitus, plerisquc placet, feudo
accedere et sicut partem feudi
disponendam esse. Meliorcm
nam rem vel pignori obligatam in feudum arceperit rontra dominum agcre non
potcrit nisi sibi forte pro evictionc parto sprriali prospexerit'. Constitittum usus
risanae civitatis (Bonaini op. cit. p. 968). Cfr. I. 37 Cod. 8, 46.
35 1) Libr. cons. Mediol. I. c. 'Rei autem invcstitac pcr feudum vasallus hanc
facultatem babet ut a quocunque possessore illam vindicare possit , ct ali alio
conventus defensionem opponere, ct scrvitutcm dcbitam rccte potcst peterc et rc-
tinere. Verum si dolo vel pretio servitutem rei in feudum datae sibi imponi
patiatur, et postea dominus cx qualibct justa rausa revertatur, an domino prae-
4ii judicium generetur quaeritur. Dicimus quod nullum pcr vasallum potuit domino
praejudicium generari ctiamsi pcr longa tempora boc factum inveniatur. Cfr.
conttitutum usus 1'isanae civitatis (Bonaini op. cit. p. 969).
2) Cfr. supra tit. I c. 7.
III. Consuetudincs feudorum.
125
Antiqua Tit. VIII, c. 15.
namque fendi conditionem facere
potest, deteriorem vero sine do-
mini voluntate vel eorum agna-
torum, ad quos per successioncm
pertinet, non potest. Quamvis
enim ad eum per beneficium
pertineat, tamen proprietas ad
alium spectat; et ideo quartae
sive tertiae ratione , quae a
Longobardis') seu Ronianis viris
uxoribus fieri solet, post mor-
tem viri nihil ad mulierem per-
tinet*). Nam nec pignus, quod
consultum dicitur s) , ex feudo
fieri potest. § 1. Est eniin
optima consuetudine interdicta
feudi alienatio , super qua mul-
tae et diversae in singulis civi-
tatibus seu curiis dabantur sen-
tentiae 4) , donec imperator di-
vinae memoriae tertius Lotharius
super hoc novam promulgavit
sanctionem , quae posita est in
titulo5) de beneficiis. Necessitate
namque suadente poterat olim va-
Vulgata Lib. 1J, Tit. 8. 9.
namque feudi conilitionem facere
potest, deteriorem vero sine
domini voluntate vel eorum
agnatoruin , ad quos per suc- ft
cessionem pertinet , facere non
potest. Quamvis enim per be-
neficium ad eum pertineat, ta-
men proprietas ad alium spec-
tat ; et ideo quartae sive tertiae 10
ratione, quae a Lombardis seu
Romanis viris uxoribus fieri solet,
post mortem viri ad uxorem nihil
pertinet. Nam nec pignus, quod
consultum dicitur, ex feudo tieri i5
potest.
JX. QUALITER OLIM FEU-
DUM POTERAT ALIENARI.
Est autem optima consuetudine 20
interdieta feudi alienatio. Super
qua nmltae et diversae sententiae
dabantur in singulis civitatibus
seu curiis, donec imperator divae
memoriae Lotharius tertius super 2r,
boc novam promulgavit constitu-
tionem, quae posita est in titulo
de beneticiis. Necessitate nam-
que suadente poterat olim va-
1) Cfr. B. Schroedcr, (icschichtc des ehelichen Outerrcchts in Dcutschland, 30
I p. 84—89 ct rertile, Storia III p. 319, Liutpr. leges l. 7, Ahistul/i leijes l. 14,
Lomburda vulg. II Tit. 4 l. 1 et 4. Liber consuctud. Mcdiol. liubr. 17 'Illud uutcin
practcrcundam non cst quod quarta debeatur mulieri sccundam nostram consuctu-
dinem ctiamsi constituta non fucrit'. De tertia tid. Mon. Oerm. Lcg. Fol. IV
p. 595, 582; Cod. dipl. Latigobard. Nr. 494, 081; Statuta communis Cumarum 3i
(Mon.hist.patriaeXVI,l p. 75, 310) ; Statuta communis Vercellarum §153 (Mon.
hist. patriae XVI, 2 p. 1149), 1'ertile 0. c. p. 334. 2) Liber consuetud. Me-
diolan. liubr. 17 'Mulier quartain duntaxat dc rcbus propriis habcre debct et non
de libellariis vel feudis'. 3) Verbum 'consultatio', 'consultare', occurrit in
libro consuetud. Mediolancnsium liubr. 28, ubi significat permutationem. Cfr. de 40
hoc verbo 1'ertile, Storia III, p. 347 N. 93, Berlan, Le due edizioni p. 201 N. 2.
4) De jure veteri vide supra tit. II § 1, tit. V c. 3, tit. VI c. 6.
5) scilicet Lombardac (culg. 111 Tit. 8).
126
ITT. Consuetndincs feudomm.
Antiqua Tit. VIII, c. 15.
sallus domino inscio vel invito
fcudi partem ') vendere retenta
scilicet alia parte. Si vero vel
atotum vel partem per feudum
volebat investire , licebat ei
hoc sine fraude facere *). Sive
autem domino dissentientc ven-
debat sive per fcudum investie-
lobat — quod et ipsum hodic sin-
cere et sine fraude licet ei fa-
cere — si tamen sine herede
masculo descendcnte dccedebat
vel feudum in manu domini refu-
15 tabat aut alia ratione, culpa ior-
te iutercedente, ditnittebat, tunc
omnis feudi alicnatio ad irritum
devocabatur, eo excepto quod
ille, qui secundo loco beneficium
20 acccperat, non amittebat, si priori
domino servire et ab eo recog-
noscere feudum volcbat. Donare
autem seu pro anima judicare s)
vel in dotem pro filia dare nul-
2j lius poterat consuetudine curiae,
licet possit locare, nisi locatio
sit fraudulenta alienatio , sicut
est 'per libellum', ut dicunt, ven-
ditio. Qoifl enim dubitat, quod
3o libellario nomine sub vilissima
duorum denariorum pensione*)
perpetuo conceditur utendum, in
fraudem esse alienatum? Porro
sive de bona consuetudiue sive
Vulr/ata Lib. II, Tit. 9.
sullus domino inscio vel invito
feudi partem vendere retenta
vidclicet alia parte. Si vero vel
totum vel partem volebat per
fcudum aliquem investire, licebat
hoc ei sine fraude faccre. Sivc
autem dissentiente domino ven-
debat sive per feudum investie-
bat — quod et ipsum sincere
hodie et sine fraude licet ei fa-
cere — si tamen sine herede
maseulo descendente decedebat
vel feudum iu manu domini re-
iutabat aut alia ratione , culpa
forte intercedente, amittebat, tunc
omnis feudi alienatio ad irritum
devocabatur, eo excepto quod
ille, qui secundo loco beneficium
acceperat, non amittebat, si priori
domino servire et ab eo feudum
recognoscere volebat. Donare
autem aut pro anima judicarc
vel in dotem pro filia dare nul-
lius curiae poterat consuetudine,
licet posset locare, nisi locatio
esset fraudulenta alienatio, sicut
est 'per libellum', ut dicatur, ven-
ditio. Q,uis cnim dubitat, quod
libellario nomine sub vilissinia
duorum denariorum peusione
pcrpetuo conceditur utendum, in
fraudem esse alienatum ? Porro
sive de bona consuetudine sive
86 1) t. e. usque ad medietatem. 2) Cfr. supra tit. V c. 3 N. b. Sed
respiciendi sunt tit. I c. 4 et tit. III , secundum quos feuda minimorum valvas-
sorum re vera feuda non erant. 3) t. e. pro salute anitnae dare. Vide
Liutpr. leges l. 101, Aregis pr. cajntula, c. 14. 4) Buorum denariorum
pensionem viultis locis solitam tenentis libcihiriam terram fuisse, testatur documen-
40 tum de a. 1143 (Mon. histor. patriae II N. 202; cfr. ibid. N. 200 ct 1'ertik o.
C. IV p. 315 N. 100).
III. Consuetudines feudorum.
127
Antiqua Tit. VIII, c. 15, 16.
de prava quaeramus, concessum
erat domino pro aequali pretio
redemptio, nisi amiserat hoc jus
per refutationem vel annali si-
lentio, ex quo sciverit, compu-
tando '). Praescriptione autem
triginta annorum submovebatur
tam sciens quam ignorans. In
prohibendo autem vel redi-
mendo potior erat proximus ag-
natus quam dominus , si tamen
feudum erat paternum. § 2. L)e
illa vero feudi alicnatione , quae
a domino fit , si dubitetur , lex
imperatoris Conradi consulatur,
quae posita est in dicto titulo
de beneficiis.
16. Qui a principe de ducatu
aliquo investitus est, dux solito
more vocatur'-'). Qui vero de
marcliia, marchio dicitur. Dici-
tur autem marchia, quia cata 3),
boc cst juxta , mare plerumque
sit posita. Qui vcro de comitatu
aliquo investitus sit, comes ap-
pellatur. Qui vcro vel a prin-
cipe vel ab aliqua potestate de
plebe aliqua aut plebis parte per
Vulgata Lib. II, Tit. 9, 10.
de prava quaeramus, concessa
erat domino pro equali pretio
redemptio, nisi boc benelicium
amiscnt per refutatiouem vel
annali silentio, ex quo sciverit,
computando. Praescriptione au-
tem triginta annorum submove-
batur tam scieus quam ignorans.
ln prohibendo autem vel redi-
mendo potior erat proximi ag-
nati quam domini conditio, si
tamen feudum erat paternum.
§ 1. De illa vero feudi aliena-
tione, quae a domino fit, si du-
bitetur, lex imperatoris Conradi
consulatur, quae posita est in
jam dicto titulo de beneficiis.
X. QUIS DICATUE, DUX,
MARCHIO, COMES SIVE CA-
PITANEUS VEL VALVASOR.
Qui a principe de ducatu ali-
quo investitus est, dux solito
more vocatur. Qui vero de mar-
chia , marchio dicitur. Dicitur
autem marchia quia cara4), id est
collocata, et juxta mare plerum-
que sit posita. Qui vero de ali-
quo comitatu invcstitus est, co-
mes appellatur. Qui vero a prin-
cipe vel ab aliqua potestate de
plebe aliqua vel plebis parte per
1) Cfr. supra tit. VII c. 5. 2) Vide ad hoc caput v. Bethmann-Holl-
ueg 'Ursprung der lombardiscben Stadtcfreiheit' p. 135—142, v. Savigny 'Ge-
scbicbtc des rom. Recbts iin Mittelaltcr' ed. 2 tom. III p. 104 sqq. et ibi citatos ;
Laspeyres p. 163 sqq. ; Bresslau 'Jabrbueher des deutscben Reicbes unter Kon-
rad II.' tom. II 1884 p. 200 sqq. Fertile III § 95. 3) Be verbo 'cata'
(naTa) vide Ducange s. h. v. et G. Korting 'Lateinisch - romaniscbcs Worterbucb'
1891 s. h. v. Ardizo Cap. X: 'et dicitur Marchia, quia circa, id est, iuxta mare
posita'. 4) mari caraV
III. Consuetudincs fcudorum.
Antiqua Tit. VIII, e. 16.
feudum 1'uerit investitus , is ca-
pitaneus appellatur, qui propric
valvassor major oliin tlicebatur *).
& Qui vero a capitaneis antiquitus
bcneficium tenent , valvassores
sunt*). Qui autcni a valvassori-
bus feudum , quod a capitaneis
tenent, per feudum similiter ac-
10 ceperint, valvasini, id est valvas-
sores minores *) , dicuntur. Qui
antiquo quidcm usu nullam feudi
consuetudinem babcbant. Val-
vassore enim sine filio mortuo
15 feudum, quod valvasino dederat,
ad capitaneum revertebatur4).
Sed hodie eodcm jure utitur, quo
et valvassores 5). Ceteri vero,
qui beneficium ab antiquis tem-
aoporibus non teuent, Jicet noviter
a capitaneis seu valvassoribus
adquisierint, plebeji0) nihilomi-
nus sunt. Nam et illi, qui soli-
datam babucrint vel acceperint,
25per eam nullum peradcgum sed
nec feudi usum adquirunt. Soli-
data autem est praestatio quae-
dam annua et gratuita, quae a
neutra parte transit in beredes;
3U morte enim dantis vcl aceipientis
interveniente finitur. Solidata
vero dicitur , quia plcrumque in
solidorum datione consistit, quan-
doque in vino et annona').
Vulgaia Lib. II, Tit. 10.
feudum investitus est , is ca-
pitancus appellatur, qui proprie
valvasor major olim dicebatur.
Qui vero a capitaneis antiquitus
fcudum tencnt, valvasores sunt.
Qui autem a valvasoribus feu-
dum, quod a capitaneis babeba-
tur, similiter acceperint, valva-
sini, id est minores valvasores,
appellantur. Qui antiquo quidem
usu nullam feudi consuetudinem
babebant. Valvasore enim sine
filio iuortuo ieudum, quod val-
vasino dederat , ad capitaneum
revertebatur. Sed hodie eodem
jure utuntur in curia Mediola-
nensi, quo et valvasores. Ceteri
vero, qui ab antiquis temporibus
beneficium non tenent, licet no-
viter a capitaneis seu valvasori-
bus acquisierint , plebeji nihilo-
minus sunt. Nam et hi, qui sol-
datam acceperunt vel habuerunt,
per eam nullum paradegium sed
nec feudi usum acquirunt. Sol-
data autem est praestatio quae-
dam annua et gratuita , quae a
neutra parte transit in hercdem.
Morte eniin dantis vel accipicntis
finitur. Soldata vero dicitur,
quia plcrumque in solidoruin da-
tione consistit, quandoque enim
in vino et annona consistit.
85 1) Supra tit. I c. 1, tit. III. 2) 'Valvassorcs minores' titulorum I,
III, VI. 3) 'Valvassorcs minimi' titulorum III et VI. 4) Cfr. supra
tit. I c. 4, tit. III. 5) Cfr. supra tit. III in fine et Ii. Schroeder 'Lchrbuch
der dcutschcn Hechtsgeschiclite' 380, Pertile Storia III p. 142. 6) t. e.
homincs qui nullam feudi eonsuetudinem habent. Cfr. Ilegel 'Geschichte der Stadtc-
40 verfassung von Italien' fon. II j./. 145, Waitz 'D. V. G.' V p. 187. 403.
7) Cfr. Du Canyc v. 'Solidata', Wailz op. c. VIII p. 165.
III. Consuetudines feudorum.
129
Antiqua TU. VIII, c. 17.
17. Per successionem quoque
sicut per investituram beneficium
ad nos pcrtinet. Mortuo enim
eo, qui beneficium tenebat, prima
causa est liberorum '). Filiis
enim existentibus masculis vel
ex filio nepotibus vel deinceps
per masculinum sexum descen-
dentibus ceteri removentur agna-
ti. Ad filias vero seu neptes seu
proneptes aut ex filia nepotes
seu proneptea successio feudi non
pertinet. Proles enim feminini
sexus vel ex feminino sexu de-
scendens ad bujusmodi suceessio-
nem aspirare non potest, nisi ejus
conditionis sit feudum vel eo
pacto adquisitum His vero
deficientibus vocantur primo frat-
res cum fratrum praemortuorum
filiis'), deinde agnati ulteriorcs.
Quod ita est intelligendum , si
feudum sit paternum, hoc est si
fuit ejus parentis, qui fuit illius
agnationis. Si enim Titii avus
de novo beneficio fuerit investi-
tus, Titio sine legitimo herede
masculo defuncto, ejus feudi suc-
cessio non pertinet ad ejus Titii
patruum niagnum nec ad prolem
cx eo descendentem, immo rever-
titur ad dominum. Ad cognatos
autem beneficium non pertinet et
Vulr/ata Lib. II, Tit. 11.
XI. DE GRADIBUS SUCCE-
DENDI IN FEUDUM.
Per successionem quoque sicut
per investituram beneficium ad 5
nos pertinet. Mortuo enim eo,
qui beneficium tenebat , prima
causa liberorum est. Filiis enim
existentibus masculis vel ex filio
nepotibus vel deinceps per mas- m
culinum sexum descendentibus
ceteri removentur agnati. Ad
filias vero seu neptes vel pronep-
tes vel ex filia nepotes seu pro-
nepotes successio feudi non per- u
tinet. Proles enim feminini sexus
vel ex feminino sexu descendens
ad hujusmodi successionem ad-
spirare non potest, nisi ejus con-
ditionis sit feudum vel eo pacto m
adquisitum. His vero deficienti-
bus vocantur primo fratres cum
fratrum pracmortuorum filiis,
deinde agnati ulteriores. Quod
ita intelligendum est, si feudum 2;,
sit paternum, hoc est si fuit il-
lius pareutis, qui ejus fuit agna-
tionia communis. Si enim Titii
avus de novo beneficio fuerit in-
vestitus, Titio sinc legitimo he- M
rede masculo defuncto, ejus feudi
successio non pertinet ad ejus-
dem Titii patruum magnum nec
ad prolem ex eo descendentem,
immo revertitur ad dominum. 35
Ad cognatos autem beneficii
1) Cfr. § 2 Inst. 2, 19. 2) Lib. cons. Mediol. Eubr. 29: 'De masculi-
nis tantum succcssionibus rrcdendum est dominum scnsissc nisi manifeste contra-
riuin probctur. 1'roles cnim fcmiuina seu fcminini sexus ad succcssionem feudo-
rum asnirare non debet'. 3) Cfr. Constitutum usus 1'isanac cicitatix (Bo- 1»
naini II p. 958).
9
130
ITT. Consuctudincs fcudorum.
Antiqua Tit. VIII, c. 17. 18. 19.
successio. Si vero doininus vel
alius beneficium defuneti novum
esse dicat, agnatus autem patei*-
5 num esse contcndat , tunc onus
probationis incumbit illi, qui no-
vum dicit '). Sed scio aliter pro-
nuntiatum. Bonus tamen judex
causa cognita diligenter intuebi-
iotur, cujus potius jurejurando di-
rimenda sit baec quaestio , scili-
cet in probatione deficieute utro-
que.
15
18. Si duo fratres non de pa-
terno beneficio, sed novo simul
aoinvestiti fuerint, uno sine herede
defuncto ad alium non pertinet
ejus portio, nisi investitura sit
facta eo pacto 2).
19. Si duo fratrcs in communi
25 casa post mortem patris reman-
serint, id est simul liabitaverint,
et unus eorum feudum adquisie-
rit, plerique dicunt, ad alium non
pertinere neque vivente eo, qui
H adquisivit, neque post mortem
ejus; fructus tainen erit commu-
nis , donec simul liabitaverint.
Quodsi cum equis vel annis com-
munibus8) sit adquisitum, adbuc
3.-. idem dicunt, ne forte invitus do-
VuJgata Lib. 77, Tit. 11. 12.
successio non pertinet. Si vero
doniinus vcl alius beneficium de-
functi noviini esse dicat, agnatus
autcm illius proximus paternum
esse contendat, tunc onus pro-
bationis incumbit illi, qui novum
dicit. Sed scio, aliter pronun-
tiatum esse. Bonus autem judex
causa cognita diligenter intue-
bitur, cujus potius jurojurando
dirimenda sit haec quaestio, utro-
que scilicct in probatione deii-
ciente.
' XII.
DE FRATRIBUS DE NOVO
BENEFICIO INVESTITIS.
Si duo fratres de novo bene-
ficio ct non de paterno simul in-
vestiti fuerint , uno sine berede
defuncto, ad alterum non pertinct
ejus portio, nisi facta sit eo pacto
investitura. § 1 Si duo fratres in
casa communi post mortem patris
rcmanserint, id est simul habita-
verint, et unus eorum feudum ac-
quisierit , plerique dicunt , ad
alium non pertinere neque vivente
eo, qui acquisierit, ncque post
mortem ejus; fructus tamen crunt
commune.s, donec simul habitave-
rint. Qaodai onm equis et armia
cominunibus vel pecunia connnuni
sit acquisitum , adhuc idem di-
cunt, ne forte invitus dominus
1) Cfr. supra tit. I c. 6 § 3, tit. V c. 2 et l. 2 1). 22,3: 'Ei incumbit nro-
batio qui dicit nou qui negat'- 2) Cfr. supra tit. I c. 2, tit. IV c. 1, tit. VI
c. 3. 9, infra c. 25 ct tit. IX c. 3. 3) Cfr. legcm Conradi 'servato usu ma-
iorum varvassorum in dandis equis et armis suis senioribus', R. Schroeder 'Lebr-
40 bucb der deutschen Rechtspeschichte' 1894 p. 393 N. 24.
III. Consuctudincs feudorum.
131
Antiqna Tit. VIII, r. 19. 20. 21.
mimis alium, quam quem volue-
rit, adquirat vasallum , dum ta-
men meminerimus , id, quod de
communi est expensum, pro parte
competenti alteri est restitucn-
dum ').
20. Titius a Sempronio talem
feudi investituram accepit , 'ut
haberet ipse heredesque sui le-
gitimi masculi et his deficienti-
bus feminae'. Porro Titius super-
stite tantum filia decessit. Ipsa
a domino investita fuit , feudum
in dotem dedit, marito superstite
sine liberis decessit. Quaereba-
tur, si ad maritum feudum per-
tinebat. Responsum est, non per-
tinere 2).
21. Quidam vasallas, cum es-
set decrepitae aetatis, feudum in
manu domini ad hoc refutavit,
'ut Sempronium et Seium, filios
suos, de eodem beneficio investi-
ret'. Vasallo mortuo Sempronius
sine legitimo herede decessit
Seio superstite. Lis est in-
Vulgata Lib. II, Tit. 12. 13. 14.
alium, quam quem voluerit, sibi
acquirat vasallum , dum tamen
meminerimus, id, quod de com-
muni expensum est , alteri pro 5
parte competenti esse restituen-
dum.
XIII.
DE INVESTITURA, QUAM
TITIUS ACCEPIT A SEM- io
PRONIO.
A Sempronio talem feudi in-
vestituram accepit Titius, 'ut ha-
beret ipse heredesque sui le-
gitimi masculi et his deficienti- 15
bus feminae'. PorroTitius super-
stite tantum filia decessit. Ipsa
a domino investita fuit et feu-
dum in dotem dedit maritoquc
superstite sine liberis decessit. 2j
Quaerebatur, si ad maritum suc-
cessio feudi pertineat. Respon-
sum est, non pertinere.
XIV. DE VASALLO DECRE-
PITAE AETATIS, QUI BENE- ts
FICIUM REFUTAVIT, UT
FILII INVESTIRENTUR.
Quidam vasallus, cum decrepi-
tae aetatis esset, feudum suum
in manu domini ad hoc refutavit, h
'ut Sempronium et Seium, filios
suos, de eodem beneficio investi-
ret'. Vasallo mortuo Sempronius
sine legitimo herede Seio adhuc
superstite decessit. Lis est in-35
1) Cfr. supra tit. II § 4, tit. VI c. 9 et Lomb. vulg. II Tit. 14 l. 11.
2) Supra tit. VI c. 4; Lib. cons. Med. Bubr. 29 'Et si focmina ad quam
fcudum pcr successioncm vel investituram pcrvenit, illud in dotem marito suo de-
dit, illa dcfuncta maritus in benelicio non succedit, sed ad dominum revertitur, si
absque filiis dccesserit, nisi in contrarium fuerit actum in ipsa investitura, ut ma- 40
ritus succederet, quod raro accidit'.
9*
132
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. VIII, c. 21. 22.
ter dominum, tanquam novumfeu-
dum delatum sibi esse dicentem, et
Seium pateruum esse contenden-
stem. Eorum sententia praeva-
luit, qui dixerint, quamvis re-
futatuin, nihilomiuus paternum
esse1).
10
22. Vasallus superstite una
tantum filia decessit. Ipsa ma-
ritum accepit, cui dominus accepta
pecunia partcm fcudi, quod pater
lspuellae babebat, retenta sibi al-
tera parte dedit. Nunc quidam
aguatus defuncti cum marito agit
dicendo, totum feudum boc esse
paternum et ideo ad se devolu-
2otum. E contra maritus conteu-
dit, banc partem, quam ipse ba-
bet, novum esse feudum et idco
domino apertum. Quaeritur igi-
tur, utrum apud cundem domi-
asnum et in ejus curia cogatur
agnatus defuncti litigare an apud
Vuh/ata Lib. II, Tit. 14. 15.
ter dominum, tanquam novum
feudum sibi delatum esse dicen-
tem, et Seium paternum esse con-
tendentem. Et eorum sententia
praevalebit, qui dixerunt, boc feu-
dum, quamvis refutatum, nibilo-
minus esse paternum2).
XV. DE INVESTITURA IN
MARITUM FACTA.
Vasallus una tantum filia su-
perstite decessit, illa vero mari-
tum accepit, cui dominus acccpta
pecunia partem feudi, quod pater
puellae babebat, retenta sibi al-
tera parte dedit. Sed nunc qui-
dam agnatus defuncti cum marito
agit dicendo, totum boc feudum
esse paternum et ideo ad se de-
volutum. Econtra maritus con-
tendit, banc partem, quam ipse
habet, novum esse feudum et
ideo domino apertum. Quaeritur
igitur, utrum apud eundem do-
minuin et in ejus curia cogatur
agnatus defuncti litigare an apud
1) Liber cons. Mcdiol. liubr. 29 '1'orro si vasallus liabens unum vcl plurcs
filios fcudum suum paternum, ct antiqmun domino rcfutavit, ut dc illo tilii a do-
mino investirentur sive cx lioc cxpressim vel tacite fuerit actum ab initio, et in-
30 vestiti fucrint; uno illorum dcfuncto sino tiliis non ad dominum pars moricutis
reddit quasi novum fcudum sed ad alterum fratrcm vel ad proximos agnatos non
obstante rcflutationc vcl nova invcstitura tanquam vetus ct antiquum revertitur'.
2) lialdns super fcudis addit ex '</uibusdam libris antiquis' tale capitulum, quod
ex constituto usus 2'isanac ciritatis eum hausisse editio v. ci. Bonaini (II, p. 958)
zbdocet: 'Si aliquis feudum habucrit, ct aliquod convcntum aut rcfutationem fcccrit
domino aut alicui persone, quod vel que noccre vidcatur ei qui succedere in fcu-
dum dcbebat, tale conventum aut refutatio ci qui succcdcrc in feudum dcbet non
noceat. Excipimus patrem qui fcudum acquisierit, nisi in bodium tilii vcl ncpotis
fecerit'. Nec mirum est, cum Baldus in civitate Pisana docuerit (v. tiavigny, Ge-
ioschichte VI p. 219).
TTT. Consuetndines fendorum.
133
Antiqua Tit. VJIJ, c. 22. 23.
agnati judicem vel arbitrum ex
utriusque consensu electum de-
beat hoc esse. Mihi autem et
aliis judicibus magis placet, apud
judicem ordinarium vel arbitruni,
quam apud praedictum dominum
hoc litigium fore terminandum.
Item placet, agnatum non semper
cogendum esse dicerc, hoc fcudum
esse paternum, sed diversa parte
novum esse probandum '). Qua
deficiente in probatione tunc
agnato, ut supra diximus, causa
cognita detur electio , quatenus
vel juret, esse paternum, vel al-
tcri parti referat jusjurandum,
et ille aut juret aut taceat. II-
lud tamen sciendum est, quod
si intcr duos, qui dixerint, se
esse vasallos , de feudo fuerit
dubitatio, alter alterum invitum
non potest trahere ad dominum
vel ejus curiae judicium. Si vero
dominus cum sua curia vocaverit
eos, nemini eorum licet illius
domini vel curiae examen decli-
nare.
23. Si intcr dominum et vasal-
lum de feudo orta fuerit conten-
tio, per pares illius domus, sicut
lex Conradi dicit '), dirimatnr, si
tamen pares habet. Et si qui-
dem consentiant vasallus et do-
minus in eligendis paribus, nulla
Vulgata Lib. JI, Tit. 15. 16.
agnati judicem vel arbitrum
utriusque consensu electum hoc
esse debeat. Et mihi et aliis
placet, potius apud judicem or- 5
dinarium vel arbitrum, quam
apud eundem dominum hoc liti-
gium fore terminandum. Item
placct, agnatum non semper co-
gendum probare, hoc feudum 10
esse paternum , sed ab adversa
parte novum esse probandum ;
qua deficiente in probatione tunc
agnato, ut supra diximus, causa
cognita detur electio, quatenus is
vel juret, esse paternum, vel al-
teri parti referat jusjurandum, et
ille aut juret aut taceat. Illud
tamen sciendum est, quod si in-
ter duos , qui dixerunt, se esse 20
vasallos, de feudo fuerit dubita-
tio , alter alterum invitum non
potest trahere ad dominum vel
ejus curiae judicium. Si vero
dominus cum sua curia vocaverit25
eos, nemini eorum licet illius
domini vel ejus curiae examen
dedignari.
XVI. DE CONTROVERSIA
FEUDI APUD PARES TER- 30
MINANDA.
Si inter dominum et vasallum
de feudo orta fuerit contentio,
per pares illius domus, sicut lex
Conradi dicit , dirimatur, si ta- 35
men pares habeat. Et si qui-
dem dominus et vasallus consen-
tiant in eligendis paribus, nulla
1) Cfr. supra c. 17.
supra tit. VI c. 10.
2) 'sccundum judicium parium suorum'. Cfr.
134
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. VIII, c. 23. 24.
est dubitatio. Si vero dissen-
tiant, tunc quid faciendum sit
quaeritur. Sed praevaluit eorum
r. sententia, qui dixerunt, dominum
deberc eligere prius, quos aut
quot voluerit, et vasallus simi-
liter faciat secundum numerum
a domino comprobatum. Ille
lotamen vasallus, qui fidelitatem
non juravit, domino vel vasallo
dissentiente, pro pari non est eli-
gendus.
15
24. Qui 'sibi vel beredibus suis
masculis vel bis deficientibus fe-
2ominis' per beneficium feudi in-
vestituram accepit, una tantum
filia superstite, mdlo alio descen-
dente relicto, decessit. Haec ma-
rito paternum feudum in dotem
asdedit et ex eo duobus filiis pro-
creatis obiit, quorum unus qui-
dem duas filias reliquit, alter
vero filio uno masculo super-
stite dcfunctus cst. De praedicto
8o itaque feudo ingentem vidiinus
quaestionem, masculo quidcm sibi
totum boc fcudum , quia solus
ejus , qui primum investituram
accepit, beres masculus sit, vin-
35 dicante , feminis vero totam sui
patris partem sibi dcfendentibus,
quia ex eo nullus existit mas-
culus. Cumque inter sapientes
saepe sit super bac quaestione
40 disputatum, tandem pro masculo
pronuntiatum est. Non enim
Vulgata Lib. II, Tit. 16. 17.
dubitatio est. Si vero dissense-
rint, tunc quid faciendum sit
quaeritur. Sed praevaluit eorum
sententia, qui dixerunt, dominum
debere eligere prius, quem aut
quos voluerit, et vasallus simi-
liter boc faciat secundum nume-
rum a domino comprobatum.
Ille tamen vasallus, qui fidelita-
tem domino non juravit, domino
vel vasallo dissentiente, pro pari
non est eligendus.
XVn. DE EO, QUI SIBI ET
HEREDIBUS SUIS, MASCULIS
ET FEMINIS, INVESTITU-
RAM ACCEPIT.
Qui 'sibi vel beredibus suis
masculis et bis deficientibus fe-
minis' per beneficium investitu-
ram feudi accepit, una tantum
filia supcrstite, nullo alio de-
scendente relicto, decessit. Haec
marito paternum feudum in do-
tem dedit et duobus filiis ex eo
procreatis obiit , quorum unus
duas filias reliquit, alter vero
uno filio masculo superstite de-
functus est. De praedicto itaque
feudo ingentem vidimus quaestio-
nem , masculo quidem boc feu-
dum totum sibi, quia solus ejus,
qui primo investituram accepit,
beres masculus sit, vindicante,
feminis vero totam sui patris
partem sibi defendentibus, quia
ex eo nullus exstitit masculus.
Cumque inter sapientes saepe
super bac quaestione sit dis-
putatum, tandem pro masculo
pronuntiatum est. Non euim
III. Consuetudines feudorum.
135
Antiqua Tit. VIII, c. 24. 25.
patet locus feminae in feudi suc-
cessione, donec masculus superest
ex co, qui primus fuit investitus
de lioc feudo1). Nam et illud
judicatum scio, si ille, qui prop-
rium suum feudum militi pro
beneficio dedit, duobus filiis re-
lictis decessit, quorum unus filia
tantum relicta obiit , alter vero
filio masculo superstite defunctus
est, quod miles non debet recog-
noscere suum feudum per femi-
nam , doncc superest masculus
ex eo, qui primam investituram
fecit.
25. Duo fratres, Titius etSeius,
de novo beneficio a quodam ca-
pitaneo simul iuvestiti sunt eo
scilicet tenore, 'ut quamdiu ipsi
vel eorum descendentes masculi
viverent et masculis deficientibus
fcminae, si superessent, fendum
liabercnt'. Ex bis fratribus umis
una filia rclicta, altcro adbuc
vivente, decessit. Quaeritur, de-
functi portio cui deferatur, utrum
filiac an fratri. Respondetur, fi-
liae. Unusquisque enim sibi suis-
que beredilms videtur prospexisse.
Vulguta Lib. II, Tit. 17. 18.
patet iocus feminae in feudi suc-
cessione, donec masculus superest
ex eo, qui primus de lioc feudo
fuerit investitus. Nam et illud s
judicatum scio, si ille, qui prop-
rium suum feudum militi per
beneficium dedit, duobus filiis
relictis decesserit, quorum unus
filia tantum relicta obiit , alter iu
vero filio masculo superstite de-
cessit, quod miles non dcbet feu-
dum suum per fcminam recog-
noscere, donec superest masculus
ex eo, qui primam investituram 15
fecit. Alii dicunt, per filiam de-
bere cognoscere.
xvm.
DE DUOBUS FRATRIBUS A
CAPITANEO INVESTITIS. 2o
Duo fratres , Titius et Seius,
a quodam capitanco de novo be-
neficio simul investiti sunt eo
videlicet tenore, 'ut quamdiu ipsi
vel corum lieredesmasculi viverent 25
ct masculisdeficientibus feminae, si
superessent, fcudum baberent'. Ex
bis fratribus unus una filia re-
licta, altero adhuc vivente, de-
ccssit. Qnaeritur de portione de-so
functi, cni deferatur, utrum filiae
an fratri. Rcspondctur, filiae.
Unusquisque enim sibi suisquc
beredibus videtur prospcxisse.
1) Concordat liber consuet. Mediolani liubr. 20: 'Ubi feudum est lcgitiinum 3.r>
sivc ordinarium et iiaternum defuncto vasallo filii statim succedunt nisi pacto
spcciali probetur al> initio conccssum ut etiam ad filias perveniret, quo casu et
filia propter pactum succedit , dcficiente tamen masculo' 'Practcrea si praeter
consuetum ordinem fuerit tam ad masculos quam ad focminas concessum , illius
successio deficientilms dcmum masculis ad focminas pervenict' 'Si vero filium aut 40
tiliam reliquit mariti in beneficio succedit sccundum dictam proximam distinctio-
nem scilicet, ut prius mastuli dcindc foeminae succedant'.
136
III. Consuetudines feudorum.
Anliqua Tit. VIII c. 25. 26. 27.
Si tamen, qui filiam reliquit, sine
herede decessisset, propter teno-
rem investiturae insertum ejus
5 pars fratri, non domino adquisita
foret.
10 26. Si inter dominum et fide-
lem de investitura feudi conten-
tio emerserit, quia dominus eam
factam neget, si vasallus afferat
eos testes, qui tempore investi-
15 turae parcs erant, scd postoa qua-
libet cx causa pares esse desie-
rint, an idco sint removendi, quia
nunc non sint pares? Sed quam-
vis alii aliud sentiant , mihi ta-
aomen et quibusdam aliis vidctur
sufficere, eos saltcm tcmpore in-
vestiturae pares fuisse. Quid
enim peccavit , qui investituram
accepit , si illi, quos eo tempore
25utpote idoneos adhibuit, postea
pares esse desierunt?
30
27. Ex eo, quod scriptum est,
si inter dominum ct vasallum
nascatur quaestio dc feudo, quod
pcr pares illius curiae sit diri-
ssmenda1), quaesitum est: Si quis
dixerit, se a quodam , fortassis
episcopo jam defuncto, de annua
praestatione aut alia qualibet re
Vulgata lib. II, Tit. 18. 19. 20.
Si tamen is, qui filiam reliquit, sine
bcrede decessisset, propter teno-
rcm investiturae insertum ejus
pars fratri, non domino est quae-
sita.
XIX. AN REMOVERI DEBE-
ANT TESTES, QUI PARES
ESSE DESIERUNT ?
Ex facto quaesitum esse scio,
si inter dominum et fidelcm de
investitura feudi contentio emer-
serit, quia factam eam dominus
neget, si vasallus afferat eos tes-
tes, qui temporc quidem investi-
turae pares erant, sed postca qua-
libet ex causa pares esse desie-
ruut, an ideo sint rcmovendi, quia
nunc non sunt parcs? Sed quam-
vis alii aliud sentiant, mibi ta-
mcn et quibusdam aliis vidotur
sufficere, eos tempore investitu-
rae saltem pares fuisse. Quid
enim peccavit, qui investituram
accepit, si illi, quos co temporc
utpote idoncos adbibuit, postea
pares esse desierunt?
XX. DE CONTROVERSIA
INTER EPISCOPUM ET VA-
SALLUM.
Ex eo, quod scriptum est, si
intcr dominum et vasallum de
fcudo nascatur quaestio, quod per
parea ejusdem curiae sit diri-
menda, quaesitum est: Si quis
dixerit , se a quodam , fortassis
episcopo jam dcfuncto, de annua
praestatione aut alia qualibet re
l) Supra tit. V c. 1, tit. VIII c. 23.
III. Consuetudines feudorum.
137
Anfiqua Tit. VIII c. 27. 28.
investituram per feudum acce-
pisse, et cum successore ejus agat,
et ille respondendo neget, hunc
esse vasallum , utrum per pares
ejusdem curiae sit judieandum
super hac quaestione ? Opponit
enim vasallus, quod dominus ne-
gat, eum esse vasallum et ideo
in ea curia non habere pares.
Item dicit vasallus, quod prius
de suo recto feudo debet inves-
tiri , quam a nemine judicari.
Domino respondente, quod, quid-
quid inter eos sive de investitura
sive de fidelitatc sive de princi-
pali causa est agendum, per suam
curiam expediendum est. Sed
laudatum scio saepe, pares illius
curiae secundum praefatum mo-
dum prius eligendos, ad quorum
spectat officium, ut prius illum
de suo recto feudo investiri fa-
ciant, sed fidelitatis jnsjurandnm
differatur, donec de principali
causa cognoscatur. Ex eo enim
apparebit, utrum jurare debeat
an non , quod totum expeditae
quaestionis est. Si constiterit,
vasallum aliquid aliud praeter
id, de quo quaeritur, ab eodcm
domino tenere pro fendo , tunc
enim, quin debeat de suo recto
fcudo investituram accipere et
fidclitatem jurare et sic ad prin-
cipalem causam accedere, non est
dubitandum.
Vitlgata Lib. II, Tit. 20. 21.
per feudum investituram acce-
pisse, et cum successore ejus agat.
et ille respondendo neget, hunc
esse vasallum . utrum per pares5
ejusdem curiae sit, judicandum
super hac quaestione? Opponit
enim vasallus, quod dominus ne-
gat, suum esse vasallum et ideo
in ea curia pares non habet. 10
Item dicit vasallus, quod prius
de suo recto feudo debet inves-
tiri , quam a nemine judicari.
Domino respondente, quod, qnid-
quid inter eos sive de investi- «5
tura sive de fidelitate sive de
principali causa est agendum,
per suam curiam est expedien-
dum. Sed laudatum saepe scio,
pares illius curiae secundum prae-
fatum modum esse prins eligen-
dos, ad quorum spectat officium,
ut eum prius de suo recto feudo
investiri faciant, sed fidelitatis
jusjurandum differatur, donec de^
principali cansa cognoscatur. Ex
illo enim apparebit, utrum jurare
debeat an non , quod totnm ex-
peditae qnaestionis est. Sed si
constiterit, vasallum aliquid aliud M
praeter id, de quo quaeritur, ab
eodem domino pro feudo tenere,
tunc enim , quin debeat de suo
recto feudo investituram accipere
et fidelitatem jurare et sic ad35
principalem causam accedere, non
est dubitandum.
XXI. DE VASALLO MILITE,
QUI ARMA BELLICA DEPO-
SUIT.
28. Miles,quibeneficiumtenebat, Miles, qui beneficium tenebat,
138
III. Consuetudines feudorum.
Antiquu Tit. VIII c. 28. 29.
cum esset sinc liberis, vencrabi-
lem domum intravit et saeculo
abrenuntiando arma bcllica de-
» posuit babitumquc religionis as-
sumpsit et sic convcrsus effectus
est. Hic, donec vixerit, feudum
retinere conatur. quod dominus
vel agnatus sibi pertinere con-
lotendit. Sed judicatum est, do-
mini vel agnati potiorem esse
conditionem. Quia enim factus
est miles Cbristi, desiit esse mi-
les saeculi '), nec beneficium per-
lstinet ad eum, qui non debet ge-
rere officium*).
29. Dominus vocat militem, qui
20 ab eo feudum possidebat, diccndo,
eum in culpam ineidisse, per quam
feudum amittere debeat. Hic non
respondet. Quid domino facien-
dum sit, quaeritur. Respondetur:
"Curiam vocare debet et in ea de
militc illo conqncri. qunm curiam
ter vocare debet spatio cjusdem
curiae arbitrio terminando. Si
nec ad tertiam vocationem venit,
•™ lioc ipso feudum nmittat, et ideo
debct curin dominum mittcre in
possessionem. Scd si intrn an-
num venerit , restitnitur ei pos-
sessio, alioqnin et beneficium et
35 possessionem perdit. §1. Si vero
vasallus de domino quaeritur, for-
Vulcjata Lib. II, fU. 21. 22.
cum esset sine libcris, vencrabi-
lem domum intravit et saeculo
rcnuntiando arma bellica dcpo-
suitbabitumquereligionisassump-
sit et sic conversus effectus est.
Hic, donec vixcrit, feudum reti-
nere conatur, quod dominus vel
agnatus sibi pertinere contendit.
Sed judicatum est, domini vel
agnati potiorem esse conditionem.
Quia enim factus est miles Dei,
desiit esse miles saeculi, nec be-
neficium pertinet ad eum, qui non
debet gerere officium.
XXI r. DE MILITE VASALLO,
QUI CONTUMAX EST.
Dominus vocat militem, qui ab
eo feudum possidebat, dicendo,
cum in culpam incidisse, per quam
feudum amittere debeat. Hic non
respondet. Quaeritur, quid fa-
ciendum sit domino. Respondeo,
eum ad curiam vocari debere, et
si non venerit, iterum eum de-
bere vocari usque in tertio spa-
tio, septem vel decem dierum
arbitrio ejusdem curiae determi-
nando. Quodsi neque venerit ad
tcrtiam vocationem, boc ipso feu-
dum amittat, et ideo debct curia
dominum mittcrc in posscssioncm.
Sed si intra annum venerit, re-
stituitur ei possessio ; alioquin et
beneficium ct possessionem amit-
1) Vide epistolam 1'auli (3 Tim. 2, 4) : 'Ncmo militans deo implir at se ncpo-
tiis saecularilius' et Dccrchim Gratiani C. 23 qu. 8 c. 19. 2) Gmcordat lihrr
com. Mediolani Rubr. 28 'Scd etsi aliquis non liabens filios vencrabilem domum
40 intraverit, ct rclijiionis liabitum snppresserit et monarhus vel ronversus sit effec-
tus feudum aniittit ncs- etiam frurtus tcmpore vitae suae rctinebit'.
III. Consuctudines fcudorum.
139
Antiqua Tit. VIII c. 29, IX c. 1. 2.
sitan quia feudum malo ordine
intravit, domino perperam respon-
dente, quid vasallo sit faeiendum,
quaeritur. Respondetur : Curiam
debet vocare et in ea conqueri.
Curia debet adire dominum eum-
que salva reverentia competcn-
ter cogere, ut vel possessionem
rcstituat et adquiescat vel judi-
cio curiae se committat. Quod
si admonitus facere distulerit,
tunc licet vasallo ad aliam ma-
jorem potestatem ire et sibi con-
sulere
Vulgata Lib. II, Tit. 22.
tit, ut in Lombarda de his qui
ad placitum venire contempse-
rint 1. Si cujuseumque. § 1. Si vero
vasallus de domino quaeritur, for- 5
san quia fendum malo ordine in-
travit, domino perperam respon-
dente, quid vasallo faciendum sit,
quaeritur. Respondeo : Ipse cu-
riam vocare debet et in ea curia »«
de domino conqueri. Curia de-
bet adire dominum eumque salva
reverentia competenter cogere, ut
vel possessionem restituat et ac-
quiescat vel judicio curiae se 15
committat. Quod si ter admoni-
tus facere noluerit, tunc liceat
vasallo ad aliam majorem potes-
tatem ire et sibi consulere; et
si dominus ei justitiam facere2o
noluerit, poterit eum depraedare.
IX. HAEC FECIT UGO DE
GAMBOLADO2) USQUE AD
EPISTOLAM UBERTI.
1. Qui de marchia vel comi- M
tatu vel ducatu vel aliqua regali
dignitate fuerit investitus per be-
neficium ab imperatore, ille tan-
tum debet habere, non etiam he-
res ejus. Hercs enim hujusmodi 30
beneficium jure successionis ha-
bcre non potest. Si tamen ipse
quoque ab imperatore fuerit in-
vestitus, habeat et teneat, sicut
pater ejus fecit '). 35
2. Si capitanci vel valvasso-
1) Cfr. constitutum usus risanae cititatis (Bonaini II \>. 061). 2) Initio
saeculi XII vixisse ridetur L'go de Gambolato. Vide Ficker 'Forsehungon zur
Eeichs- und Kechtsgcschiclite Italiens' II, 273. Lociis 'Gambolado' est hodiernus
'Gambolo' yrope Mediolanum. 3) = ftf. VI c. 1. 40
140
m. Consuctudines fcudorum.
Antiqua Tit. IX c. 2. 3. 4. Vulgata.
res majores vel minores investiti
fuerint de feudo, filii et nepotes
ex filio succedunt. Sin autem
s ex ipsis filiis vel nepotibus ali-
quis sine descendentibus mascu-
lini sexus decesserit, praedicti
fratres vel nepotes per investi-
turam patris vel avi in benefi-
locium succedunt; et similiter quo-
que de consobrinis dicendum est
3. Si duo fratres investiti
fuerint de beneficio, si unus eo-
rum sine descendentibus mascu-
i5 lini sexus defunctus fuerit, do-
minus succedit, non frater, nisi
pactum intercessit. In bis enim
omnibus primum videndum puto,
quid actum sit inter contraben-
20 tes. Stantia enim, quae fit ante
tres liberos bomines, servari de-
bet , nisi juri vel naturae con-
traria sit ^). Si ergo domino et
fideli placuerit , ut paciscantur
25 de filiabus, quatenus ipsae succe-
dant, boc quoque servandum est3).
4. Si contigerit, feminam be-
neficium babere, ipsaque decesse-
rit, beneficium ejus nullo modo
3o ad maritum perveniat, nisi ct ipse
a domino fuerit investitus. Sed
et si ipsa femina filios relique-
rit, dicunt quidara, in beneficium
filios succedere non debere , nisi
35 et ipsi de eo fuerint investiti,
1) = tit. VI c. 2. 2) Cfr. Edictum Langobardorum, Ratchis lcget 5:
'Quia si stantia quam antc libcros hominis aliquis facit stare debit'. Lomb. vul-
gata Tit. De debitis et vadimoniis (II, 21) 1. 28: 'Quia si stantia quam antc li-
beros homines tres aliquis fecit stare debit' (secundum Cod. Berolinenscmj et
40 Commentarios Ariprandi 'Si enim coram tribus liberis stantia facta credenda :s;'.
De stantia vide A. Wach 'Der Arrestprocess in seiner geschichtl. Entwicklung'
1868 p. 0. 3) Cfr. tit. VI C. 3.
m. Consuetudines feudorum.
141
Antiqua Tit. IX c. 4. 5. Vulgata.
quia usu regni beneficium voca-
tur paternum, non maternum.
Sed juxta aequitatem dicimus,
praedictum beneficium ad filios 5
esse devolvendum sicut cetera
bona materna. Hoc autem dictum
est de capitaneis et majoribus
et minoribus valvassoribus. De
minimis autem, id est de his, qui 10
tenent feudum a minoribus val-
vassoribus, feudum si tollere vo-
luerint, licet eis tollere, nisi forte
beneficium vendiderint. Si enim
pretium pro beneficio acceperint, 15
alterum facere omnino habent
necesse , id est aut beneficium
non repetere aut pretium ejus
reddere l).
5. Quoniam dictum est, quali- 20
ter beneficium per successionem
ad alterum transferatur vel ad
dominum revertatur, dicendum
est, quibus casibus feudum prop-
ter culpam fidelis ad dominum 25
revcrtatur. Si ergo capitanei
vel majores valvassores, qui ho-
die improprie capitanei appellan-
tur, vel minores valvassores do-
minum in bello dimiserint vel 30
credulitati atque fidei eorum ali-
quid a dominis commissum ad
eoruni detrimentum scientes ma-
nifestaverint sive eorum uxores
adulteraverint scientes sive scien- 35
tes dominum assalierint sive quid
simile fecerint contra fidelitatem
domino factam, beneficio eos ca-
rere oportet. Si vero dubium
fuerit inter capitaneos alias de 40
1) Cfr. tit. VI c. 4.
142
TII. Consuctudincs feudorum.
Anliqua Tit. IX c. 5, X r. J.
malefieio, apuil imperium diffi-
niri debet. Si vero inter majo-
re3 valvassores et minores prae-
5 dieta quaestio movcatur, per ju-
dicem terminctur. Certe si ca-
pitaneus sive valvassor major
vel minor sive partem beneficii
vel in solidum alienaverit, et ille
lovel beres cjus aliquis sine berede
decesserit, ut proprium benefi-
cium ad dominum revertatur et
totum, quod fecit, irritum erit
X. IN QUIBUS CAUSIS
is FEUDUM AMITTITUR.
1. Cbertus dc Orto Ansclmo
liliodilccto salutcni. Cogis me et
super bocsaepe scribendo multum
me urgues, ut causas, quibus amit-
2otantur, ratas tibi significarem.
Quod ideo distuli, qnia saepe circa
nostrae reipublicae curam occu-
patus et multis privatorum cau-
sis, aliis rerum innumcrabilium
25 impedimentis tentus onus illud
subire non valeam. Sed ne vi-
dear preces tuas parvi pendere
et studium discendi ncgligere,
quid mibi super boe vidcatur
sopaucis explicabo, dummodo me-
mineris , causas illas sub aliqua
perfecta regula aut diifinitione
rotunda non posse comprebendi.
Xam sicut in Digestis de proba-
3otionibus reperimus, sic et de bis
causis absquc calumnia diccre
possumus. Si quis enim dixerit,
quae causae ad ingratitudinem
alicui domino et quemadmodum
Vuhjaia Lib. II Tit. 23.
XXI.TT. in QUIBUS CAUSIS
EEUDUM AMITTATUR.
Obertus de Orto Anschno filio
suo salutein. Cogis me et super
boc saepe scribendo multum ur-
ges, ut causas, quibus beneficium
amittatur, enumeratas tibi signi-
ficarem. Quod ideo distuli, quia
saepius circa nostrae reipublicae
curam occupatus et multis pri-
vatorum causis aliisque rerum
innumerabilium impedimcntis de-
tentus onus illud subire uon va-
lebam. Et ne vidcar preces tuas
parvi pendere et studium dis-
cendi tibi imminens ncgligere,
quid mihi super boc videatur
paucis vcrbis explicabo, dummodo
memineris, causas illas sub ali-
qua certa regula aut definitione
rotunda non posse comprebendi.
Nam sicut de probationibus in
Digestis scriptum reperimus, sic
et de his causis sine calumnia
diccre possumus. Si quis enim
dixerit, quae causae quemadmo-
35 1) Cfr. tit. VI c. 5. 6.
III. Consuetudines fcudorum.
143
Antiqua Tit. X c. 1.
vasalli comprobandam sufficere
possint, nullo certo modo diffiniri
posse ') , non errabit. De illa
tamen ingratitudine ioquor, per
quam beneiicium amittatur. Mon
enim ad lioc sufficit omnis occa-
sio, per quam fidelis accepti be-
neficii videatur ingratus. Sed
suut quaedam, ut ita dixerim,
egregiae ingratitudinis causae,
quibus beneticium secundum mo-
res curiarum amitti solet. (4,110-
modo enim vasallus, quam humi-
liter, quam devote, quain beuigne,
quam tideliter erga dominum
suum se debeat habere , potius
ex naturali ingenio et bonis cu-
riarum consuetudinibus pcreipi po-
test, quam aliqua lege aut scripto
aliquo possit compreheudi. lui-
primis illud te scire oportet,
beneiicii iliius, quod liujus gene-
ris est, talem esse diltinitionem :
Beneficium est nihil aliud quam
benevola actio tribuens gaudium
capieutibus :). Hujus generis spe-
cies est beueficium illud, quod ex
benevolentia alicui traditur, ut
proprietas (juidem rei immobilis
penes dantein remaneat, usus-
lruetus illius ita ad accipientem
transeat, ut ad eum heredesquo
suos masculos et feminas, si de
eis nominatim dictum fuerit, in
perpetuum pertineat, ob hoc ut
ille et sui heredes fideliter do-
mino serviant, sivc servitium illud,
quale debeat esse, nominatim sit
VuUjata Lib. 11 Tit. 23.
duiu alicui domino ad ingratitu-
diuem alicujus vasalli probandam
possint sufficere, nullo certo mo-
do posse definiri , non erraverit. 5
De illa tamen ingratitudine lo-
quor, per quam beneticium amit-
tatur. Non enim ad hoc sufficit
omnis occasio, per quam tidelis
accepti beneticii videatur ingra- 10
tus. Sed sunt quaedam, ut ita
dixerim, egregiae ingratitudinis
causae, quibus beneticium secun-
dum mores curiarum solet adimi.
(•iuomodo enim vasallus , quam 15
humiliter , quam devote , quam
benigne, quam tideliter erga do-
minuiu suum debeat se habere,
potius ex naturali et bonis cu-
riarum consuetudiuibus potest 20
percipi, quam aliqua lege aut.
scripto aliquo possit comprehendi.
Imprimis illud te scire oportet,
beueticii illius , quod est genus,
talem esse detinitionem : Bene- 25
ticium nihil aliud est, quam be-
nevola actio, tribuens gaudium
capientibus capiensque tribuendo
in id, quod facit prona et sponte
sua parata. Hujus autem gene-30
ris spccies quaedam est beneti-
ciuin illud, quod ex benevolentia
alicuius ita datur, ut proprietate
quidem rei innnobilis beneficia-
tae penes dantera renianente usus- 35
iructus illius rei ita ad accipien-
tem transeat, ut ad eum heredes-
que suos masculos sive feminas,
si de his nominatim dictum sit,
1) Cfr. I. 3 § 2 Dig. 22,5.
2) Scneca 'De benefiiiis' lib. I cap. 6.
40
144
III. Consuetudincs feudorum.
Antiqua Tit. X c. 1. 2.
expressum sive indetenniuate sit
promissum.
5
Vulgata Lib. II Tit. 23. 24.
in perpetuum pertineat, ob hoc,
ut ille et sui heredes fideliter
domino serviant, sive servitium
illud nominatim, quale esse de-
beat, sit expressum sive indeter-
minate sit promissum.
10
2. Prima autem causa beneficii
amittendi haec fuit ') et adhuc
in plerisque curiis est , sed ta-
men in nostra Mediolanensium
lsnon est2), quod si vasallus per
annum et diem 3) domino suo mor-
tuo steterit, quod heredem domini
sui investituram petendo , fideli-
tatem pollicendo non adierit, tan-
20 quam ingratus existens beneficium
amittit, et econverso si domino
superstite vasallus decesserit et
filius ejus per jam dictum tem-
pus ea neglexerit , beneficio se
25 cariturum agnoscat.
§ 1. Est et alia ingratitudo,
si dominus investituram pollicendo
vasalli fidelitatem peticrit et illo
non praestante dominus tribus
sovicibus, convenienti tempore in-
terposito, ad curiam suam supcr
hoc proclamaverit et vasallus
XXIV. QUAE FUERIT PRIMA
CAUSA BENEFICII AMIT-
TENDI.
Prima autem causa beneficii
amittendi haec fuit et adhuc in
plerisque curiis est, sed in nostra
Mediolanensium non obtinet, quod
si vasallus per annum et diem
domino suo mortuo steterit, quod
heredem domini sui investituram
petendo, fidelitatem pollicendo non
adierit, tanquam ingratus exis-
tens beneficium amittit, et e
converso si domino superstite va-
sallus decesserit et filius ejus
per jam dictum tempus neglexe-
rit, petere investituram, beneficio
se cariturum agnoscat. § 1. Est
et alia ingratitudo notanda , si
dominus investituram pollicendo
vasalli fidelitatem petierit et illo
non praestante dominus tribus
vicibusconveniente tempore, forte
septem dierum spatio interposito,
ad curiam suam super hoc pro-
1) Supra tit. VI c. 11. 2) 'Imprimis illud scire oportet quod vasallus
nullo modo pcr nostram consuetudincm feudum amittit licet pcr annum et diem
35Steterit quod a domino invcstituram non pcticrit. Amplius si vasallus a domino
investituram nondum rccepit niliilominus feudi patcmi vcl aviti possessionem a
sequente possessore peterc poterit' (Jus consuetud. Mediolan. secundum Cod.
licrolin.). 3) Aliter supra lit. VI c. 11 'annum et mensem'. Summula de
feudis et bene/iciis secundum dominum Aliprandum (Anschuts p. 194—196): 'per
4oannum et menseni, si miles est, aut per annum et diem, si privatus'. Annum et
dicm Mcdiolani M usu fuisse cx libro consuetud. Mediol. apparat. Vide Bubr. 8.
III. Consuetudines feudorum.
145
Antiqua Tit. X c. 2.
tribus vicibus a suis paribus ci-
tatus jurare noluerit '), si tamen
beneficium tale sit, unde jusju-
randum fidelitatis fieri debeat.
Sunt enim quaedam beneficia data
ita, ut pro his fidelitas non sit
praestanda
§ 2. Item qui dominum suum,
cum quo ad praelium venit, in
acie periclitantem dimiserit, be-
nefieio se indignum judicavit s).
§ 3. Praeterea si vasallus prae-
scierit quemlibet contra dominum
assaltum mortem, captionem aut
grandem patrimonii jacturam mo-
lientem , debet dominum super
hoc, quam citius potest, certio-
rare, ut proinde dominus sciens
prudensque pericula valeat decli-
nare. Quod si forte fidelis qui
esse debuit, dolosus aut negli-
gens super hoc invcutus fuerit,
beneficio se cariturum agnoscat4).
§ 4. Rursus si dominae vel do-
mini nurui aut filiae vel sorori
in domo adhuc manenti, quae in
capillo dicitur5), se immiscuerit,
Vulgata Lib. II Tit. 24.
clamaverit et vasallus tribus vi-
cibus a suis paribus citatus ju-
rare noluerit, si tamen beneficium
tale sit, unde jusjurandum fideli- r>
tatis fieri debeat. Sunt enim
quaedam feuda ita data , ut pro
liis fidelitas non sit praestanda.
§ 2. Item qui dominum suum, cum
quo ad praclium iverit, in acie i»
periclitantem dimiserit, beneficio
indignum se judicavit. § 3. Prae-
terea si vasallus praescierit quem-
libet contra dominum suum assal-
tnm mortem, captionem aut gran- u
dem patrimonii jacturam molien-
tem , debet dominum super hoc,
quam citius potest, certiorare, ut
proinde dominus sciens prudens-
que periculum valcat declinare. 2»
Quod si forte fidelis qui esse de-
buerit, dolosus vel negligens su-
per hoc inventus fuerit, se bene-
ficio cariturum agnoscat. § 4.
Rursus si domini vel dominae2s
filiae vel nurui aut sorori in do-
mo adhuc manenti , quae in ca-
pillo dicitur, sese immiscuerit,
1) Concordat jut munici])ale McdioL: 'Quod superius diximus quod vasallus
fcudum non amittit per nostram consuctudinem licct per annum et diem steterit 30
quod a domino investituram non petierit , ita iutclligendum est nisi dominus va-
sallum requisierit ut invcstituram recipiat et fidelitatem ci faciat, in quo casu si
ccssavcrit per annum, feudum debet amittcre' (secundum Codicem licrol.). Liber
consuet. Mediol. Bubr. 28: 'Scd etsi requisitus fuerit vasallus pcr pares curiae
tcr ut domino serviat vel fidclitatcm jurct, et non venerit sed contumaciter stete- H
rit per annum et diem pcr scntentiam fcudo privari potcrit'. 2) Cfr. sui>ra
tit. VIII c. 8. 3) Cfr. supra tit. II pr , tit. VI c. 5, tit. IX c. 5. Excipit
jus municipale Mediol. casum 'si suo domino Labcnti cum civitate nostra guerram
non subvenit sed cum civitate ei contrarius fuit et lioc ea ratione quia contra
patriam suam pro qua jure gcntium pugnarc debet pro aliquo feudo adesse non 40
conipellitur' (secundum Codicem Berol.J. Similiter constitutum usus Pisanae civi-
tatis (Bonaini II p. 968). 4) Concordat liber consuct. Mediol. Rubr. 28.
5) Cfr. Liutprandi leges l. 2. 3. 4. 145, Lomb. vulg. II Tit 14 l. 20—22. Libr.
10
14G
in. Consuetudines feudorum.
Antiqua Tit. X c. 2.
feudo, quo se monstravit indig-
num, carere debet1).
§ 5. Porro si dominum, ut ita
5 dixerim, assalierit vel vicum, in
quo est, per vim ingressus fue-
rit vel impias manus in perso-
nam domini ubicumque injecerit
vel alias gravem et inhonestam
loinjuriam ei intulerit vel morti
ejus veneno aut gladio aut aliter
insidiatus fuerit, beneficium amit-
tit*). Illud te non lateat, quod,
qui suo domino justitiam facere
i5 noluerit, feudo, quod tenebat, ex-
spoliandus erit, sicut in alio li-
bello vel alia vice dictum fore
credo 3).
§ 6. Sed nec est alia justior
20 causa beneficii amittendi , quam
si id, pro quo datum fuerit, hoc
servitium refutavit facere.
§ 7. Sed et qui delator domini
sui exstiterit et per suam dela-
sstionem grave dispendium eum
sustinere fecerit, vel si cognove-
rit, dominum inclusum et eum,
cum potuerit, nou liberaverit, in-
dignationem domininon evitabit4).
30 § 8. Praedictis modis benefi-
cium debere amitti tam natura-
lis quam civilis ratio suadet,
quod colligi potest, si quis no-
vam constitutionem s), justas ex-
Vuhjata Lib. II Tit. 24.
feudo, quo se monstravit indig-
num, carere debet. § 5. Porro si
dominum , ut ita loquar, assalie-
rit vel vicum , in quo est , per
vim aggressus fuerit vel impias
mauus in personam domini ubi-
cunque injecerit vel alias graves
et inhonestas injurias intulerit
vel morti ejus veneno vel gladio
vel aliter insidiatus fuerit, bene-
ficium amittat. § 6. Item qui do-
mino suo justitiam facere nolue-
rit, feudum perdit. Sed non est
alia justior causa beneficii aufe-
rendi, quam si id, pro quo bene-
ficium datum fuerit , hoc servi-
tium facere recusaverit, quia be-
neficium amittit. Aliud est, si
forte ideo non servierit, quia non
potuerit; tunc enim feudum non
amittit. § 7. Sed et qui delator
domini sui exstiterit et per suam
delationem grave dispendium eum
sustinere fecerit, vel si cognove-
rit , dominum inclusum et eum,
cum potuerit, non liberaverit, in-
dignationem domini non evitabit.
§ 8. Praedictis modis beneficium
debere amitti tam naturalis qnam
civilis ratio suadet, quod potest
colligi , si quis novam constitu-
tionem, justas exheredatiouis cau-
sas enumerantem et alias consti-
r0cons. Med. Eubr. 19. Germanice 'ira Haar geben'. Cfr. J. et W. Grimm
'Deutsches Worterbuch' s. v. Haar III, 2 (p. 13). 1) Supra tit. II § 1,
tit. VI c. 5, tit. IX c. 5, librum consuet. Mediol. I. c. 2) Cfr. I. 10 C. 8,57.
3) Supra tit. VIII c. 29. Aliter jus tnunicipale Mediol. secundum cod. Berol. :
'Sed nec amittit feudum vasallus jure nostro si longissimo tempore steterit quod
Ki nullum servitium domiuo exbibuerit'. 4) Concordat libcr cons. Med. I. e.
6) Novcllam 115.
III. Consuetudines foudorum.
147
Antiqua Tit. X c. 2.
heredationis causas euumerantem
et alias constitutiones veteres
justas repudii et ingratitudinis
causas, quibus et matrimonia recte
contracta solvuntur et donationes
jure perfectae revocantur, subti-
liter scrutatus fuerit. Sed quia
natura novas deproperat edere
formas '), potest multis modis con-
tingere, ut aliae emergant cau-
sae, quibus videatur justum adimi
posse beneficium, ideoque judex
ubique sollers , discretus et ae-
quitati obsecundare sollicitus sub-
tiliter cuncta dispensans provi-
deat, si qua fuerit antiquioribus
causis similis aut major, ut pro-
inde sciat, utrum beneficium sit
amittendum aut niliilominus re-
tinendum. Illud enim certum est,
quod non ex omni causa, ex qua
opinio vasalli gravatur , benefi-
cium amittitur. Nam et saepe
deierat2) et beneficium niliilomi-
nus retinet, utputa qui portionem
beneficii absque jlomini conscien-
tia alienat , beneficium quidem
retinet, sed fidem promissam ser-
vare non tenetur3).
Vulgata Lib. II Tit. 24.
tutiones veteres justas ingrati-
tudinis et repudii causas, quibus
matriinonia recte contracta sol-
vuntur et donationes recte factae i
revocantur, subtiliter sciscitatus
fuerit. Sed quia natura novas
deproperat edere formas , potest
multis modis contingere, ut aliae
emergant causae, quibus videatur n
juste adimi posse beneficium,
ideoque judex sollers et discre-
tus et aequitati obsecundare sol-
licitus cuncta subtiliter dispen-
sans provideat, si qua fuerit an- n
tiquioribus causis similis seu ma-
jor, ut proinde sciat, utrum be-
neficium sit amittcndum an nihi-
lominus retinendum. Illud enim
est certum , quod non ex omni 2»
causa, ex qua opinio vasalli gra-
vatur, beneficium amittitur. Nam
et saepe deierat et beneficium
nihilominus retinet; utputa qui
beneficii portionem absque do-25
niini scientia alienat, beneficium
quidem retinet, sed fidem pro-
missam servare non videtur.
1) Vide constitutionem : Tanta (l. 2 § 18 Cod. 1,17) 'multas etenim forraas
edere natura novas deproperat non desperamus , quaedam postca cmergi negotia
quae adhuc legum laqueis non sunt innodata. 2) i. e. perjurat. 3) Cfr.
supra tit. VIII c. 15. Abhorret liaec senlentia a ti Itgit Lotharii III, quae de-
crevit 'nemini licere beneticia que a suis senioribus babet absquc ipsorum per- 35
missu distrabere vel aliquod commcrcium . . . excogitare'. Concordat jus muni-
cij)ale Mediol. secundum cod. Berol. 1 'Amplius si vasallus partem feudi consignati
vel non consignati contra formam absque domini licentia alienaverit, aliam tamen
partem feudi retinet quain non alicnavit licet contra iidem promissam fecisse in-
telligatur' et liber consuetud. Mediolani 'Si partem feudi quod suo domino per 40
sacrainentuin consignaverit et ex certa scientia alicnaverit sive vendiderit non
totum feudum scd partem duntaxat venditam vasallus amittit licet contra iidem
promissam fecerit' (Rubr. 28).
10*
148
m. Consuetudincs feudorum.
Antiqua Tit. X c. 2.
§ 9. Denique saepe quaesitum
est, vasallo ob justam culpam a
feudo cadente utrum id ad do-
r> minum an ad successorem va-
salli pertineat. Sed talis distinc-
tio tam ratione quam moribns
comprobata est , ut , si quidem
vasallus ita in dominum pecca-
io verit, ut feudum amittere debeat,
non ad proximos sed ad domi-
num feudum revertatur , ut ha-
beat hanc saltem suae injuriae
ultionem. Si vero non in domi-
lsnum, sed alias grave quid com-
miserit, sicut ecce qui fratrem
suum interfecerit vel alias cri-
men, quod parricidii appellatione
continetur , commiserit, feudum
2oquod amittitur, non ad dominum
sed ad proximos pertinet, si ta-
men fuerit feudum paternum, si-
cut saepe pronuntiatum scio l).
§ 10. Si vasallus contra con-
25 stitutionem bonae memoriae im-
peratoris Lotharii alienaverit,
quia dominum contemnerc vide-
tur, beneficium ad dominum per-
tineat. Scriptum est enim: 'pre-
3o tio ac beneficio se cariturum
agnoscat'.
Vulgata Lib. II Tit. 24.
§ 9. Denique saepe quaesitum
est, vasallo propter justam causam
a feudo cadente utrum ad domi-
num an ad successorem vasalli
beneficium pertineat. Sed talis
distinctio tam ratione quam mo-
ribus comprobata est, ut, si qui-
dem vasallus ita in dominum
peccaverit, ut feudum amittere
debeat, non ad proximos sed ad
dominum beneficium revertatur,
ut hanc saltem habeat suae in-
juriae ultionem. Si vero non in
dominum sed alias grave quid
commiserit, sicut ille qui fratrem
suum interfecit, vel aliud grave
crimen , quod parricidii appella-
tione continetur, commiserit, feu-
dum amittit, et non ad dominum
sed ad proximos pertinet, si ta-
men fuerit paternum. Sic enim
saepe pronunciatum scio. § 10.
Si vasallus contra constitutionem
bonae memoriae Lotharii impe-
ratoris beneficium) alienaverit,
quia dominum contemnere vide-
tur, ad dominum beneficium per-
tineat; scriptum est enim , ut
pretio ac beneficio se cariturum
agnoscat 2).
1) Concordat liber consuet. Mcdiol. liubr. 28. 2) Jn multis codicibus
additur :
Istis et aliis modis, qui a judice per siniilia diligenter inquirendi sunt,
35 bencfieium adimitur. Quaeritur, si ad dominum vcl ad proximos beneficium
amittitur. Cum vasallus amittit proptcr delictum in dominum commissum,
ad dominum pertinerc debcre, si propter aliani culpam, ut propter parri-
cidium, ad parentes, boc vidclicet salvo si fucrit patcrnum.
III. Consuetndines feudorum.
149
Antiqna. Vulgata Lib. II Tit. 25.
XXV. SI DE FEUDO VASALLUS AB ALIQUO
INTERPELLATUS FUERIT ET DOMINUS EUM
DEFENDERE NOLUERIT.
Negotium tale est : Quidam vasallus a domino tene- 5
bat feudum, de quo ab alio interpellatus fuit, et sic
dominum vocavit, ut eum defenderet; domino renuente
ad judicem venire vasallus amisit causam per senten-
tiam. Nunc vero vasallus cambium feudi a domino
petit, ad quem domiims respondens sic ait, illum nun- io
quam ab eo feudum tenuisse nec ab eo investituram
accepisse. Contra quem vasallus dicit, se hoc feudum
ab eo tenuisse et investituram recepisse et ab eo pe-
tivisse, ut eum in judicio defenderet, nec tunc tempo-
ris infitiebatur Ulius esse, quod totum idoneis testi- u
bus probat vasallus. Snper negotio isto, quod litteris
insinuastis, tale est sapientium nostrae civitatis con-
silium, videlicet Oberti de Orto et Gerardi Cagapisti,
ut, si vasallus, cum de feudo interpellabatur , aucto-
rem suum, id cst dominum, ut eum defenderet, vocavit 20
et hoc probare possit, et si in eo judicio vasallus fue-
rit victus de re aliena investitum fuisse, ut dominus
vasallo ejusdem aestimationis , quod erat. tempore rei
judicatae, feudum restituat ') vel nummos in feudum
dandos '-) numeret. Et hoc cum certum est , vasallum 25
de feudo victum fore *). Sed si dominus neget , hoc
feudum nunquam ab eo tenuisse nec ab eo domino
ipsum vasallum vel ejus antecessores nunquam inves-
tituram accepisse, et hoc*) vel per instrunientum pub-
lice confectum vel per pares curtis vasallus potuerit3o
probare , dominus ad restitutionem feudi tenebitur;
alioquin dominus sacramcntum subire cogetur , istum,
qui in causa est, vel ejus antecessores a se vel a suis
antecessoribus nunquam hoc feudum tenuisse vel in-
1) Cfr. supra II, 8 pr. Vulg. (VIII, 13 Ant.J ; Constitutum tisus Pisanae 35
civitatis (Bonaini II p. 960). 2) Cfr. Gerber 'System des dcutschen Privat-
rechts' 13. ed. § 109 N. 16; Ardizo cap. XXVII : in aliis vero rebus mohili-
bus feudum dari non potest, nisi loco feudi evicti detur pecunia, quo casu pecu-
niam in locum feudi retinebit; Weber , 'Handbucb des in Deutschland ublichen
Lehcnrechts' II p. 476. 3) Cfr. 1. 51 pr. D. 21, 2; l. 8 C. 8,45. 4) scili-*o
cet vasallum investituram accepisse.
150
IIL Consuetudines feudorum.
Antiqua. Vulguta Lib. II Tit. 25. 26.
vestituram accepisse; quo facto dominus absolvendus
erit1).
XXVI. SI DE FEUDO CONTROVERSIA FUERIT.
5 Si de feudo defuncti militis contentio sit inter do-
minum ct agnatos dcfuncti, domino novnm feudum,
agnatis vero paternum esse contendentibus , agnati in
possessione feudi, de quo quaeritur, constituendi sunt.
Quo facto super principali quaestione cognoscendum
10 est, utroque autem deficiente in probatione electio
jurisjurandi agnatis danda ests).
§ 1. Inter filiam defuncti et agnatos ejus de quo-
dam praedio quaestio mota est, agnatis feudum, filia
vero allodium sive libellarium esse asserentibus. Su-
15 per possessione, apud quem manere debeat, quaereba-
tur. Responsum est, apud filiam possessionem interim
esse collocandam *) , deficientibus vero hinc inde pro-
bationibus per jusjurandum causa cognita res decida-
tur, electione danda agnatis4).
20 § 2. Defuncto milite inter dominum et filiam illius
supcr quodam fundo quaerebatur, domino feudum, filia
allodium sive libellarium esse allegante. Filia in
possessione feudi manere dcbet, donec de eo judicetur,
probatione vero hinc inde cessante electio jurisjurandi
25 filiae danda est 5).
§ 3. Moribus receptum est, dominum de feudo sui
militis, quod post mortem ipsins ad dominum reverti
sperabatur, in alium militem investituram facere posse.
Quae investitura tunc demum capiet effectum, cum
30 feudum domino sive heredi suo fuerit apertum. Secus
est in ecclesiasticis pcrsonis. Nam si ecclesiastica
persona talem faciat investituram , non aliter valebit,
nisi sibi, non etiam successori suo, feudum aperiatur,
et in tali investitura consensus ejus, de cujus feudo
35 sit, exquiri non oportet6).
1) Cfr. supra I, 25 § 2 Vulg. (VII, 4 Ant.). 2) Cfr. suj>ra'.II, 11
Vulg. (VIII, 17 Ant.). 3) Cfr. fragmcntum juris feudalis Mcdiolanensis
infra impressum § 6. 4) Cfr. infra II, 51 § 5, II, 41. 5) Cfr. infra
II, 41. 6) Cfr. supra I, 3 Vulg. (I, 5 Ant.) , I, 9 Vulg. (IV, 2 Ant),
40 1, 24 § 1 Vulg. (VII, 2 Ant), infra U, 35.
m. Consuetudines feudorum.
151
Antiqua. VuJgata Lib. 11 Tit. 26.
§ 4. Vasallus, si feudum partemve feudi aut feudi
conditionem ex certa scientia inficiatus fuerit et inde
convictus fuerit, eo, quod negaverit, feudo ejusve con-
ditione exspoliabitur '), alius autem vasallus, quamvis 5
hoc sciens non patefaciat, feudum tamen retinet, aut
si aliam rem domini celaverit vasallus, feudum tamen
non amittit.
§ 5. Si quis per triginta annos rem aliquam ut
feudum possedit et servitium domino exhibuit, quam-10
vis de ea re nunquam sit investitus, praescriptione
tamen triginta annorum se tueri potest2).
§ 6. Qui clericus efficitur aut votum religionis
assumit, hoc ipso feudum amittit5).
§ 7. Etsi vasallus omni anno domino se non re- 15
praesentet, feudum tamen non amittet.
§ 8. Omnes filii ejus, qui feudum acquisivit, fideli-
tatem facere debent, maxime si indivisum habent,
Quodsi feudum ex divisione ad unum tantum perve-
nerit, ille solummodo faciet fidelitatem4). 20
§ 9. Adoptivus filius in feudum non succedit5).
§ 10. Mulier habens feudum relictis filiis ex duobus
matrimoniis decessit. Inter quos feudi quaestio alia-
rumque rerum maternarum vcrtebatur. Obtinuit, filios
prioris matrimonii tam in feudo quam in ceteris po- 25
tiores esse 6).
§ 11. Naturales filii, licet postea fiant legitimi, ad
successionem feudi nec soli nec cum aliis vocantur7).
§ 12. Si minori datum fuerit feudum , fidelitatem
facere non cogitur, donec venerit in majorem aetatem ; 30
feudum tamen retinet.
§ 13. Si quis decesserit impubere relicto, fidelita-
1) „Qui fief denie, fief pert". Cfr. Cujacius ad hunc locum, Pertile 0. c. IV
§ 163 N. 108. 2) Cfr. supra I, 26 Vulg. (VII, 8 Ant.J. 3) Cfr. supra
II, 21 Vulg. (VIII, 28 Ant.J, infra II, 30 § 1. 4) Cfr. libr. consuetud. 35
Mediol. Itubr. 29, infra II, 54 § 4. 5) Cfr. libr. consuetud. Mcdiol. Eubr.
29. 6) Aliter cap. extraord. 32. 7) Aliter in libro consuetud. Mediol.
Bubr. 29 .- sed naturales facti postea legitimi ad succcssionem feudorum accedunt.
De legitimatione per rescr. princ. cfr. Ficker 'Forscliungen zur Rechtsgesch. Ita-
liens' II Nr. 257 et Glossam ordinariam ad hunc paragraphum. Cfr. ad ftunc^o
paragraphum sententiam summi tritmnalis imperii germanici (Entschcidungen des
Beichsgerichts in Civilsachen Bd. XII Nr. 60).
152 01 Consuctudines feudorum.
Antiqua. Vulgata Lib. II Tit. 26.
tem nec ipse nec alius pro eo facere cogitur. Idem
de servitio personali, alius tamen pro eo faciens ser-
vitium admittetur l).
5 § 14. Titius , filios masculos non habens , partem
suam feudi Seio, partem ejusdem feudi possidenti,
agnato suo, concessit. Sempronius, proximior agnatus,
mortuo demum Titio partem illam feudi nullo dato
pretio recuperare potest8). Quodsi Titius filios baberet,
io pretio reddito etiam vivo Titio8). Quodsi consensit
alienationi vel per annum, ex quo scivit, tacuit, omni-
modo removebitur 4).
§ 15. Si facta de feudo investitura poeniteat do-
minum , antequam possessionem transferat , an prae-
15 stando interesse vasallo liberetur , quaesitum fuit.
Responsum est : praetermissa illa condemnatione , do-
minum possessionem feudi , de quo investituram fecit,
tradere compellendum s).
§ 16. Filii nati ex ea uxore, cum qua matrimonium
M tali conditione contractum est, ne filii ex ea nati patri
ab intestato succedant , et in feudum non succedunt.
Nam, quamvis ratione improbetur talis conditio, ex
usu admittitur 6).
§ 17. Licet vasallus domino servitium non offerat,
25 quantocunque tempore steterit, dummodo domino pe-
tenti servire paratus sit , beneficium non amittit ; si
tamen sciat, ei magnum periculum imminere, ultro ad-
jutorium suum ei debet praebere. Inde quaesitum
est, si dominus in perjurium incidat, quia dare non
30 valeat, quod dare juraverat, et vasallus eum libcrare
possit snam pecuniam dando et non faciat, an benefi-
cium amittat. Et responsum est, non amittere ').
§ 18. Si vasallus culpam committat, propter quam
feudum amittere debeat, neque filius neque ejus descen-
„ 1) Cfr. infra II. 54 § 2. 2) Cfr. infra II, 39 pr. 3) Cfr. libr.
consuetud. Medinl. Eubr.8, fragmentum juris feudalis Mediol. § 7 — 10. 4) Cfr.
ad hunc paragrajihum li. Schroeder in 'Zeitsclir. fiir Ivechtsgescb.' tom. V p. 286 ff.,
lieseler, 'System ilcs gemcinen deutschen 1'rivatreclits' 4. ed. p. 748. 5) Cfr.
infra II, 33, supra II, 7 § 1 Vulg. (VIII, 12 Ant.J, Constitutum usus Pisanae
wcicitatis (Bonaini II 058). 6) Cfr. infra 11,29. 7) Cfr.infra II, 39 §3.
ITL Consuetudines feudorura.
153
Antiqua. Vulgata Lib. 77, Tit. 26.
dentcs ad id fcudum vocabuntur, sed agnati, qui quarto
gradu sunt, dummodo ad eos pertineat1).
§ 19. In generali alienatione vasalli non contine-
tur feudum, nisi nominatim dictum sit 2). 5
§ 20. Si vasallus feudum alienaverit ignorans, non
domino sed ipsi vasallo feudum restituendum est. Ad
interesse vero emptori ignoranti condemnandus est
vasallus 3).
§ 21. Vasallus feudum, quod sciens abnegavit, amit-io
tat, ignoranti vero subvenitur. Quodsi dubitat, dubi-
tanter rcspondere debet4).
§ 22. Beneficium a vasallo in feudum , si nihil in
fraudem legis fiat, recte dari potest, dum tamen mi-
liti detur5). 15
§ 23. Si vasallus de feudo suo agat vel convenia-
tur, sive obtineat sive non, licet ignorante domino fiat,
V omni tempore firmum erit illud judicium. Nam et
transigere recte poterit nec, quod accepit transactionis
nomine, feudum erit6). 20
§. 24. Domino committente feloniam ^), ut ita dicam,
per quam vasallus amitteret feudum , si eam commit-
teret, responsum est, proprietatem feudi ad vasallum
pertinere, sive peccaverit in vasallum sive in alium 8).
§ 25. Feudnm ea lege datum 'ut ipse lieredesque 25
sui, masculi et feminae, et cui dederit habeant', iisdem
culpis amittitur, quibus et aliud feudum. Quodsi va-
sallus alienavit, feudum esse desinit apud emptorem*).
§ 26. Titius cum Sempronio fratre suo, feudum pa-
ternum possidente, pactum fecit de eo feudo non pe-so
tendo a Sempronio hercdibusve suis. Sempronio sine
filio masculo defuncto inter Titium et Seium fratrem
suum de eo feudo quaestio orta est. Et responsum
est, pactum non obstare Titio10).
1) Cfr. infra II, 31. 2) Cfr. infra II, 51. 3) Cfr. infra II, 42. 35
4) Cfr. infra II, 34 § 4. 5) Cfr. infra II, 34 § 3, supra II, 9.
6) Cfr. infra II, 43. 7) De verbo 'felonia' cfr. Diez, 'W.B. d. roman.
Spr.' I 8. v. fello. Verbum occurrit jam saec. XII in diplomatibus , cfr. Hist.
Fatr. Chart. Tom. I Nr. 575, Mon. Germ. Ilistor. 4" Leges Sectio IV Tom. I p. 305.
8) Cfr. infra II, 47. 9) Cfr. infra II, 48. 10) Cfr. infra II, 49.
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 27.
XXVn. DE PACE TENENDA ET EJUS VIOLA-
TORIBUS »).
Fredericus, Dei gratia Romanorum imperator, semper
Augustus episcopis, ducibus, comitibus, marchionibus
et omnibus, ad quos literae istae pervenerint, gratiam
suam et pacem et dilectionem.
Quoniam divina praeordinante clementia solium re-
giae majestatis conscendimus , dignum est, ut, cujus
praecellimus munere , illi omnino pareamus in opere.
Inde est, quod nos tam divinas quam hnmanas leges
in suo vigore manere cupientes et ecclesias sive eccle-
siasticas personas sublimare et ab incursu et invasione
quorumlibet defensare intendentes, quibuscunque per-
sonis jus suum conservare volumus et pacem diu de-
sideratam et antea toti terrae necessariam per univer-
sas regni partes habendam regia auctoritate indicimus.
Qualiter autem eadem pax sit tenenda et servanda,
in subseqnentibus evidenter declarabitur.
§ 1. Si quis hominem infra pacem constitutam occi-
derit , capitalem subeat sententiam , nisi per duellum
hoc probare possit, quod vitam suam defendendo illum
occiderit. Si autem omnibus manifestum fuerit, quod
non necessario sed voluntarie illum occiderit, tunc ne-
que per duellum neque quolibet modo se excusabit,
quin capitali damnetur sententia.
§ 2. Si vero violator pacis a facie judicis fugerit,
res ejus mobiles a judice in populo publicentur et
dispensentur , heredes autem sui hereditatem, quam
ipse tenebat, recipiant, tali conditione interposita, ut
jurejurando spondeant, quod illc violator pacis nun-
quam de cetero ipsorura voluntate aut consensu ali-
quod emolumentum inde percipiat. Quodsi heredes
neglecto postmodum juris rigore hereditatem ei di-
miserint, comes eandem hereditatem regiae ditioni
assignet, et a rege jure beneficii recipiant.
§ 3. Si quis alium infra pacis edictum vulneraverit,
nisi in duello, quod vitara suam defendendo hoc fece-
1) Cfr. Monumcnta Germaniae Historica 4" Legum Sectio IV Tom. 1 p. 194 ff.
De hac pacis constitutione vide F. Kiich 'Die Landfriedensbestrebungen Kaiser
Friedricks L' 1887.
01. Consuotudines fcudorum.
155
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 27.
rit, probaverit, manus ei amputetur et, sicut superius
dictum est, judicetur et judex in causa ipsum et res
ejus secundum rigorem justitiae strictius consequatur.
§ 4. Si quis aliquem ceperit et absque sanguinis s
effusione fustibus percusserit vel crines ejus aut bar-
bam expilaverit, decem libras ei, cui injuria illata esse
videtur, per compositionem impendat et judici viginti
libras persolvat. Si vero temerarius absque percus-
sione eum invadat , quod vulgo dicitur cisteros et l) 10
calida manu, ac verberibus contumeliisque male trac-
taverit, quinque libras pro tali excessu componat et
judici pro tali excessn decem libras persolvat.
§ 5. Quicunque judici suo pro excessu viginti libras
invadiaverit, praedium suum pro pignore illi tradat et is
infra quatuor septimanas invadiatain pecuniam per-
solvat. Quodsi infra quatuor septimanas praedium
suum solvere neglexerit, heredes sui, si voluerint, he-
reditatem recipiant et comiti infra sex septimanas vi-
ginti libras persolvant. Si autem comes eandem here-20
ditatem regiae potestati consignet, proclamatori etiam
damnum restituat et praedium a rege beneficiali jure
obtineat.
§ 6. Si clericus de pace violata pulsatus fuerit, id
est notatus aut proscriptus fuerit, aut pacis violatorem 25
in contubernio suo habuerit, et de his in praesentia
sui episcopi et sufficiente testimonio convictus fuerit,
comiti , in cujus comitatu idem clericus hoc perpetra-
verit, viginti libras persolvat et de tanto excessu se-
cundum statuta canonum episcopo satisfaciat. Si au- ao
tem idem clericus inobediens exstiterit, non solum offi-
cio et beneficio ecclesiastico privetur, verum etiam tan-
quam proscriptus habeatur.
§ 7. Si judex clamore populi z) aliquem pacis vio-
latorem ad castrum alicujus domini secutus fuerit, ss
dominus, cujus castrum id esse cognoscitur, ad facien-
dam justitiam illum producat. Qui si de sua fuerit
diffisus innocentia et ante conspectum judicis venire
formidaverit , si mansionem in castro habet, dominus
ejus omnia bona mobilia sub sacramento judici reprae- *>
1) l. asteros hant, Mon. Gerw. 1. c. j>. 190. 2) 'GeruflV.
156
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 27.
sentet et eum de cetero in domo sua tanquam pro-
scriptum non recipiat. Si vero mansionem in castro
non habuerit, dominus ejus secure eum adducere fa-
s ciat et postmodum judex cum populo eum tanquam
pacis violatorem persequi non desistat.
§ 8. Si duo Iiomines pro uno beneficio contendunt,
et unus super eodem beneficio investitorem producit,
illius testimonium, cum investitor donum investiturae
w recognoscit, comes primo recipiat; et si idem probare
poterit idoneis testibus, quod absque rapina hoc idem
beneficium habuit, remota controversiae materia id ob-
tineat. Quodsi de rapina praesente judice convictus
fuerit, rapinam dupliciter solvat, beneficio vero careat,
15 nisi justitia et judicio dictante illud in posterum re-
quirat.
§ 9. Si tres vel plures contendunt de eodem bene-
ficio producentes utrinque diversos investitores, judex,
in cujus praesentia causa ventilatur, a duobus re-
20 quirat boni testimonii hominibus , in provincia eorun-
dem litigatorum commorantibus, per sacramentum, quod
juraverint , quis illorum absque rapina ejus beneficii
possessor exstiterit, et cognita cx ipsorum testimonio
rei veritate possessor beneficium suum quiete obtineat,
25 nisi judicio et justitia dictante alter de manu sua illud
eripiat.
§ 10. Si rusticus militem de violata pace pulsans
manu sua juraverit, quod non voluntarie scd necessi-
tate hoc faciat , manu militari ') se miles expurgabit.
30 Si milcs rusticum de violata pace pulsaverit et manu
sua juraverit, quod non voluntate sed necessitate hoc
fecit, de duobus unum rusticus eligat, an divino an
humano judicio innocentiam suam ostendat, aut septem
testibus idoneis, quos judex elegerit, se expurget. Si
35 miles adversus militem pro pacc violata aut aliqua
capitali causa duellum committere voluerit , facultas
pugnandi ei non concedatur, nisi probare possit, quod
antiquitus ipse cum parentibus suis natione legitimus
miles existat.
40 § 11. Post natale Sanctae Mariae unusquisque co-
1) lege manu quarta, Mon. Germ. I. c. p. 197.
III. Consuetudines feudorum.
157
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 27.
mes septem boni testimonii viros sibi eligat et de qua-
libet provincia cum bis habendis sagaciter disponat,
et quanto pretio secundum qualitatem temporis annona
sit vendenda, utiliter provideat. Quicunque vero con- s
tra deliberationem ipsius infra anni terminum altius
modium et carius vendere praesumpserit, tanquam vio-
lator pacis habeatur et totidem viginti libras comiti
exsolvat, quanti modios sive maldios altius vendidisse
convictus fuerit. 10
§ 12. Si ') quis rusticus arma vel lanceam portaverit
vel gladium, judex, in cujus potestate repertus fuerit,
vel arma tollat vel viginti solidos pro ipsis a rustico
recipiat.
§ 13. Mercator negotiandi causa per provinciam u
transiens gladium suum suae sellae alliget vel super *)
vehiculum suum ponat, non ut quem laedat innocentem,
sed ut a praedone se defendat.
§ 14. Nemo retia sua seu laqueos aut alia quaelibet
instrumenta ad capiendas venationes tendat, nisi adao
ursos, apros vel lupos capiendos3).
§ 15. Ad palatium comitis nullus miles arma ducat,
nisi rogatus a comite.
§ 16. Publici latrones et convicti antiqua damnen-
tur sententia. 25
§ 17. Quicunque advocatiam suam vel aliquod aliud
beneficium enormiter tractaverit et a domino suo ad-
monitus non resipuerit, et in sua perseverans insol-
lertia ordine judiciario tam advocatia quam beneficio
exutus fuerit, si postmodum ausu temerario advocatiam 30
vel beneficium iuvaserit, pro violatore pacis habeatur.
§ 18. Si quis quinque solidos valens vel amplius
furatus fuerit, laqueo suspendatur; si minus, scopis
et forcipe excorietur et tundatur4).
§ 19. Si ministeriales alicujus domini inter se guer-ss
1) Cfr. ad sequentia v. Planck, 'Waffenverbot und Reichsacht im Sachsen-
spiegcl' (Sitzungsber. der philos.-philoloij. und histor. Cl. der k. bayer. Acad. der
Wissensch. 1884). 2) ita recte nonnulli codices, Ardizo, Mincuccius et Cuja-
cius; Vulg: sub. 3). Cfr. innovationem pacis Franciae lihenensis de anno
1179: bi qui laqueos tendunt et compedes ponunt, qui nullo die aut loco pacemjg
debent habere (M. G. I. c. p. 381). 4) Cfr. pacem Moguntinam de anno
1103 (M. G. I. c. p. 135, 126), pacem Bavaricam de a. 1094 (M. G. I c. p. 610).
158
m. Consuetudines feudorum.
Antiqua. Vuhjaia Lib. II, Tit. 27. 28.
ram habucrint, comes sive judex, in cujus regimine
eam fecerint, leges et judicia exinde prosequatur.
§ 20. Quicunque per terram transiens equum suutn
5 pabulare volueiit, qnantum propinquius secundum viam
stans in loco amplecti potuerit ad refectionem et re-
spirationem equi sui, impune ipsi equo porrigat. Lici-
tum sit etiam, ut herba et viridi silva sine vastatione
et noxa quilibet utatur pro sua commoditate et usu
10 necessario l).
XXVHI. HIC FINITUR LEX. DEINDE CONSUE-
TUDINES REGNI INCIPIUNT.
Domino guerram facienti alicui, si sciatur, quod juste
aut cum dubitatur, vasallus, ut eum adjuvet, tenetur.
i5 Sed cum palam est, quod irrationabiliter eam facit,
adjuvct eum ad ejus defensionem. Ad offendendum
vero eum adjuvet, si vult. Sed si eum adjuvare no-
luerit, non tamen feudum perdet. Obertus et Gerar-
dus. Alii vero sine distinctione dicunt, semper debere
20 eum adjuvare. Sed Obertus et Gerardus eo utuntur
argumento, quod, quemadmodum dominum excommuni-
catum vel a rege bannitum non est obligatus vasallus
ad adjuvandum vel servitium ei praestandum , immo
solutus est interim sacramento fidelitatis, nisi ab ec-
25 clesia vel a rege fuerit restitutus , ita nec istum in-
juste guerram alicui facientem 2).
§ 1. Ad hoc quantocunque tempore steterit vasallus,
quod domino non servierit, secundum usum Mediola-
nensium beneficium non amittit, nisi servitium facere
so renuerit vel nisi a domino ei denunciatum fuerit et
1) Cfr. J. Grimm, 'Deutsche Rct htsalterthumer' p. 400—402, 0. Gierke, 'Der
Humor im dcutschen Uccht' p. 15. Cfr. quoque M. G. I. c.p.609: Viator si ne-
cesse liabuerit, duos in agro manipulos, aut si multuni trcs, cquis suis tollat, quos
in codcm agro aut in proxima villa depascat. P.382: Si viator equitans neccsse
35 habuerit pasccre cquum suum, pcdem unum ponat in via et falce vel cultro quan-
tum cxpedit de frugibus rcsccet ct in via equum suum reficiat Sachsen-
spiegel 11/68. 2) Cfr. fragmentum juris fcudalis Mediolanensis §4: Sed ncc
feudum vasallus nostra consuetudine perdit , si suo domino habenti cum civitate
aostra guerram non subvenit sed cum civitatc ci contrariu.T fuit, et boc ea ratione
«o quia contra patriam suam, pro qua jurc geiitium pugnare debet, pro aliquo feudo
adesse non compellitur.
III. Consuetudincs feudorum.
159
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 28.
ille, cum potuerit, diu steterit, quod servitium nullum
ei fecerit Bonus tamen judex varie ex causis per-
sonisque diffiniet. Finge , vasallum remotum esse vel
propinquum, paratum esse vel non, dominum guerram 5
habere vel non utrumque magnam vel parvam, et an
nunciavit ei dominus vel non — baec enim omnia ver-
tuntur in cognitione causae et promptiores sumus ad
absolvendum quam ad condemnandum. Tamen scias,
quod si vasallus sciverit, dominum obsideri vel alias 10
ei mortem imminere et, cum potuerit etiam sine nuntio
eum non adjuverit, feudo privabitur.
§ 2. Si vasallus in feudo aliquod aedificium fecerit
vel ipsum sua pecunia melioraverit et contigerit post-
ea , ut vasallus sine filio masculo decedat , dominus 15
aut patiatur aedificium auferri aut solvat pretium me-
liorationis. ldem dico, si pretio servitutem fundo ac-
quirat. Quidam alii dicunt, omnino ad dominum per-
tinere 2) s).
§ 3. His consequenter dicitur , quod si vasallus 20
decedat et contingerit feudum ad dominum reverti,
sic distinguitur : ut si ante Martium , omnes fructus
ejus anni ex feudo provenientes ad dominum pertine-
ant, si vero post Kalendas Martii usque ad Augustum,
fructus , qui interim percipiuntur , ad beredes vasalli25
pertineant , si vero post Augustum , omnes fructus
anni percipiet dominus. Quidam tamen dicunt, quo-
cunque tempore anni decedat, omnes pendentes ad do-
minum pertinere *).
§ 4. Contra omnes debet vasalkis dominum adjuvare, 30
etiam contra fratrem et filium et patrem, nisi contra
alium domiuum antiquiorem ; hic enim ceteris est prae-
ferendus 4).
1) Cfr. fragmentum juris feudalis Mediol. §2: Sed ncc araittit fcudum va-
sallus jure nostro, si longissimo tcnipore steterit, quod nullum servitium domino35
exliilmerit. § 1G: Quod superius diximus, quod vasallus feudum non amittit per
nostram consuetudinem licet per annum et diem stetcrit quod a domino investitu-
ram non pctierit, ita intclligcndum est, nisi dominus vasallum requisierit ut in-
vestiturani recipiat et fidelitatem ei faciat , in quo casu , si cessaverit per annum,
feudum debet amittere. Cfr. quoque I.ibrum consuetudinum Mediolani Eubr. XXI 40
in /»ne. 2) Cfr. supra 11,8 § 2 Vulg. (VIII, 15 Ant.J. 3) In nonnullit
codicibus sequuntur, quae infra in Appendice impressa sunt. 4) Cfr. ad § 3
Constitutum usus Pisanae civitatis (Bonaini II p. 967). 5) Cfr. librum con-
160
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua, Vulgata Lib. II, Tit. 29. 30.
XXIX. DE FILIIS NATIS DE MATRDfOKIO AD
MOllGANATICAM CONTRACTO.
Qoidam habens filium ex nobili eonjuge, post mor-
5 tem ejus non valens contincre aliam minus nobilem
duxit. Qui nolcns existere in peccato eam desponsa-
vit ea lege, ut nec ipsa nec filii ejus amplius babeant
de bonis patris , quam dixerit tempore sponsaliorum,
verbi gratia decem libras vel quantum voluerit dicere,
io quando eam sponsat, quod Mediolani dicitur 'accipere
uxorem ad morganatieam' alibi 'lege Salica' '). Hic
filiis ex ea susceptis decessit. Isti in proprietate non
succedunt aliis exstantibus sed nec in feudo etiam
aliis non exstantibus, quia licet legitimi sint, tamen
u in beneficio nullateuus succedunt -). In proprietate
vero succedunt patri prioribus non exstantibus, succe-
dunt etiam fratribus sine legitima sobole descendenti-
bus secundum usum Mcdiolanensem.
XXX. DE BENEFICIO FEMINAE.
20 Si femina habens beneficium decesserit, quia femi-
neum est feudum et sine pacto speciali, deficientibus
filiis masculis ad filias pertinebit. Obertus et Gerar-
dus. Alii vero dicunt 8) , nisi per pactum speciale ad
eas non pertinere, sicut si datum essct masculo, quia,
25 si ideo, quod est femineum, sine pacto transit in femi-
nas, eadem ratione, quia est femineum, transire debet
in fcmineam prolem, etiam masculis exstantibus, quod
falsum est. Ex hoc illud desceudit, quod dicitur, cle-
ricum nullo modo in bencficium paternum succedere,
30 etiamsi postea hunc habitum postposuerit. Idem in
omnibus, qui habitum religionis assumunt ut conversi.
Hi enim nec postea in feudo succedunt et, si quod ha-
bent, pcrdunt4).
suetud. Mediolani Hubr. 28 : Amplius si anteriorcm dominum babet Yasallus ipsius
debet fidelitatem excipcre. Aliter in feudo liyio. 1) Cfr. de matrimomo ad
35 morganaticam Stobbe, 'Iiandbucb des deutscbcn Privatrecbts' IV § 214 et ibi ci-
tatos, Pertile, Storia III p. 335. F. v. Thudichum, 'Sala, Sala-Gau, Lex Salica'
1895 p. 75 sqq. In libro consuetudinum Mediolani iwn mentio fit talis matri-
monii. 2) Cfr. supra II, 26 § 16. 3) Cfr. supra II, 17 (VIII, 22 AtU.J.
4) Cfr. supra II. 21 (VIII, 28 Ant.J, II, 26 § 6.
III. Consuetudines fendorum.
161
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 31. 32.
XXXI. SI VASALLUS FEUDO PRIVETUR, CUI
DEBEAT DEFERRI.
Vasalli feudum dclinqucntis licet ad agnatos quan-
doque pertineat, filius tamen ad id nullatenus aspira- 1
bit, nisi id iteruin a domino conquirat, scilicet gratiam
faciente, verbi gratia si non sunt alii ex latere, qui-
bus aperiatur. Ad cujus petitionem admittuntur, qui
quarto gradu sunt remoti ab eo, qui id acquisivit, et
etiam usque in infinitum , dum tamen hos constct ab 10
eo per masculos descendisse ').
XXXII. QUI TESTES SINT NECESSARII AD
PROBANDAM NOVAM INVESTITURAM.
Sive clericus sive laicus sit dominus, ad probandam
novam investituram semper pares curtis sunt neces- is
sarii ; et si sine eis facta sit investitura, etiamsi do-
minus confiteatur factam , quia tamen sine hac sol-
lemnitate facta est , non valet , etiamsi probari pos-
sit per breve testatum. Sed alii contra testantur,
etsi dominus confiteatur factam, decurrcns postea ad 20
sollemnitatem consuetudinis non audiatur, sed tale
habeatur ac si pares adfuissent. Sed alii , etiam si
probari possit per brcve testatum, ut Obertus et Ge-
rardus, nisi a paribus fuerit confirmatum z). Consules
tamen Mediolanenses nuper quibusdam omnia contra^
rescripserunt , in quo fere omnes Mediolanenses con-
senserunt et consentiunt, ut breve testatum non a pa-
ribus sed ab aliis confirmatum sufticiat ad probandam
novam investituram8). Novam investituram dico, quando
feudum primo quaeritur. De veteri autem beneficio m
investiturae , quae fit a domini successore vel vasalli
1) Cfr. supra II, 26 § 18. 2) Lectionem vulgatae mutilatam esse, certum
est. Codex vetustissimus Parit. 4676 omittit in textu verba: Sed alii contra tes-
tantur usque Ubertus et Gerardus. In margine verba Sed alii contra tcstantur
usque pares adfuissent addita sunt. Verisimile igitur est, verba: 'Sed alii, etiam:i.">
si probari possit per breve testatuni ut Obcrtus et Gerardus' non genuina esse et
verba: nisi a paribus fuerit confirinatum post verba: etiamsi probari possit per
brevc testatum ponenda esse. 3) Cfr. Librum consuetudinum Mediolani
liubr. 27: quamvis per nostram Consuctudineni aliis idoncis testibus possit in-
vestitura legitime probari si de ea dubitetur. 10
11
162
ITT. Consuetudincs feudorum.
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 32. 33.
successore, etiam extranei recipiuntur ad testimonium,
praeter feminas secundum usum Mediolanensium. Istae
enim nec in causis feudi nec aliorum recipiuntur ad
5 testimonium *) , ceteri autem in omnibus recipiuntur,
quae ad causas feudi pertinent, praeterquam de nova
investitura.
XXXIII. DE CONSUETUDINE RECTI FEUDI.
Sciendum est itaque , feudum acquiri investitura,
io successione vel eo, quod babeatur pro investitura , ut
ecce si dominus alicui coram curia dixerit: 'Vade in
possessionem illius fundi et teneas ipsum pro feudo'.
Licet enim non intercessisset investitura, tamen tale
est ac si intervenisset , quia ille ejus voluntate pos-
13 sessionem feudi nactus est feudi nomine 2). § 1. Inde
etiam dicitur, quod , si aliquis probaverit, se aliquid
nomine beneficii aliquo tempore tenuisse domino prae-
sente et non contradicente et servitium ejus quasi a
vasallo recipiente, licet non probet investituram, verum-
20 tamen obtinebit praestito juramento, nisi aliud contra
inducatur 8). Q,uod autem dietum est, ut per pares
probetur investitura, dictum est de eo domino, qui
alios babet vasallos, ceterum sufficiunt extranei nec
dicatur ideo investituram , ubi sine paribus facta est,
25 non valere, quoniam tunc temporis pares aberant, quia,
etiamsi absint, tamen exspectandi sunt 4). § 2. Sacra-
mentum non semper est dandum possidenti sed quando-
que possidenti, quandoque petenti, quandoque neutri ;
et cum alicui corum datur, ita demum datur, si aliquid
30 pro eo sit, quod judiceni moveat. Ubi nibil est, quod
faciat pro aliquo eorum praeter possessionem solam,
tunc, secundum quod judici melius visum fuerit, aut
possidcnti dabitur sacramentum aut actore non pro-
bante qui convenitur, etiamsi nihil praestiterit , obti-
35 tineat 5). Et cum datur , aut datur a judice aut a
1) Cfr. autem libr. consuetud. Mediol. liubr. 29: Et notandum est quod se-
cundum quorundam sententiam Mcdiolani duabus tantum mulieribus adhibitis ul-
tima voluntas roboratur .... 2) Aliter supra I,24pr. Vulg. (VII, 1 Ant.J.
3) Cfr. supra II, 2 § 1 Vulg. (VIII, 4 Ant.J. 4) Cfr. supra II 2 § 1
40 Vulg. (VIII, 4 Ant.J, infra II, 57 § 1. 5) l. 4 C. 2, 1.
m. Consuetudines feudorum.
163
Antiqua. Vutgata Ltb. II, Tit. 33. 34.
parte. Si a parte, aut subeat cum duodecim sacra-
mentalibus secundum inferiorem distinctionem aut re-
ferat pars, cui delatum est; si a judice, juret illc, cui
delatum est, cum duodecim vasallis '), cum sex paren-s
tibus, ceteros vero, si vult, babeat extraneos ; dominus
vero , si vult , cum parentibus aut cum vasallis solis
aut cum parentibus vel cum extraneis mixtis parenti-
bus vel vasallis. Et jurabit vasallus semper sine
mentione conscientiae, dominusque de suo facto simi- w
liter, de facto vero patris vel avi aut alterius ascen-
dentis juramento conscientiam solam apponet2). Qui-
dam tamen dicunt, non quidem conscientiam esse ap-
ponendam '). § 3. In quibusdam etiam causis sacra-
mentum calumniae a domino non exigetur*). Quodi*
nuper rex Fredericus in Roncalia fecit. Constituit
enim, ut vasallus sacramentum calumniae a domino
non exigat. Quod etiam a parte domini intelligendum
est, ut 'quod quisque juris in alterum statuit, ipse
eodem jure utatur' 5). § 4. Similiter vasallus dominum M
accusare vel testimonium contra eum reddere non po-
test in civili causa modica aut criminali. Quidam
tamen dicunt , in criminali non licere, in civili licere.
In quibus si contra fecerit, feudo privabitur. § 5.
Item si inter dominum et vasallum controversia sit 2:.
de beneficio, domino possidente et vasallo in proba-
tione deficiente , qui convenitur nnllo praestito jura-
mento absolvatur; vasallo vcro possidente et actore
in probatione deficiente, si longa sit vasalli possessio,
ejus juramento causa finiatur. Ubi vero nova est3o
possessio, sacramentum ei non praestabitur, sed domino
deferctur, nisi aliud pro possidcnte faciat.
XXXIV. DE LEGE CONRADI.
Lex Conradi de beneficiis, quae dicit 'Si inter capi-
taneos controversia sit, coram rege finiatur, si inter u
1) Cfr. supra I, 25 § 2 Vulg. (VII, 4 Ant.J 2) Cfr. infra II, 57 § 6.
3) Cfr. supra I, 25 § 2 Vulg. (VII, 4 Ant.J, infra II, 57 § 4; Lombardam
rulgatam II, 55 Cap. VII. 4) Cfr. ad hoc v. Ikthmann - Ilolliceg , 'Der
gernianisch-romanische Civilprocess im Mittelalter tom. II 1873 p. 408, 409.
5) Cfr. tit. Dig. 2, 2.
11*
164
III. Consuctudincs feudoruni.
Antiqua. Vulgata Lib. 11, Tit. 34.
valvasores , coram paribus curiae', Mediolani non te-
netur. sed talis distinctio ibi observatur, quod, si in-
ter duos , quicunque fuerint, de beneficio regali con-
troversia sit, quorum uterque a rege se asserit in-
vestitum esse , tunc causa coram eo decidatur,
ceterae vero causae apud pares curiae. §. 1. Si in-
ter pares duos de aliquo beneficio controversia sit,
quorum uterque suum feudum proprium esse dicat,
sive asserant eundem investitorem sive diversos , co-
ram judice vel arbitro finiatur. Sed cum unum pro-
ducunt investitorem, si possidenti sine fraude dominus
guarentare voluerit , ipse obtinebit , nisi adversarius
contra aliquid induxerit. § 2. Ex eadem lege descen-
dit, quod dominus sine voluntate vasalli feudum alie-
nare non potest. Quod Mediolani non obtinet. Ibi
enim sine curia etiam totum beneficium recte aliena-
tur1), dum tamen aut aequali domino aut majori
vendatur. Inferiori vero sine voluntate vasalli non
licet, nec licet partem alienare etiam majore retenta
alia parte feudi ; verbi gratia est vasallus, qui ab
eodem domino in pluribus locis feudum tenet; si
partem feudi in uno loco vendat, in alio sibi retineat,
iste non debet emptori servire, sed per priorem domi-
num totum beneficium cognoscere. Cum curia vero
cuicunque beneficium , etiam rustico , et sine vasalli
voluntate potest, dum tamen totum alienet. Obertus.
Quidam alii dicunt, et Gerardus, non valere, si fiat
inferiori2). § 3. Similiter nec vasallus feudum sine
voluntate domini alienabit. In feudum tamen recte
dabit, si secunda persona talis sit, quae feudum ser-
vire possit 3), ut, si dans miles est, et ille qui feudum
1) scilicet dominus. 2) Cfr. Libr. consuetud. Mediol. Rubr. 28: Do-
minus quoquc totuin illud quod Vasallus tcnct in feudum alii potest Vendcre vel
in feudum dare, ut Vasallus novo emptori respondeat sicut priori domino respon-
debat. Veluti si totam curiam quis vendidcrit, in qua eius plurcs Vasalli fuerant
tunc enim cum Universitate vendita Vasalli transeant , et novo emptori facere fi-
delitatem tencntur. IIoc ita ubi aeque nobili sive bouo venditio facta sit alioquin
novo Emptori secundum nos respondere non cogitur, sed tantum antiquo domino
respondebit. 3) Cfr. fraymentum juris feudalis Mediolanensis §5: Sed et 81
vasallus alii in fcudum dcderit rem sibi datam in feudum vel partem et aliquid
inde percepit, contra tidelitatem facero non intelligitur , dummodo secundum for-
mam feudi et personc )duncc illud assignaverit ; Libr. cunsuct. Mediol. Hubr. 28.
III. Consnetudines feudorum.
165
Antiqua. Vulgnta Lib. II, Tit. 34. 35.
accepit, miles inveniatur ad hoc, ut feudum, si conti-
gerit , domino similiter servire ut prior possit. Et
hoc ut dare liceat in infinitum. In quibusdam tamen
curiis ultra tertiam personam feudi consuetudo non 5
extenditur , ut , cum feudum pervenit in quartam
personam , dominus ei auferre possit. Profecto ille,
qui suum beneficium alii dat in feudum , non debet
alia1) lege dare nisi , qua ipse habeat, ut, si habet
'sibi suisque heredibus' — quod intelligi debet de 10
solis masculis — non debeat alii dare, ut habeat
'ipse et sui heredes, masculi et feminae'2). Unde
quibusdam placet, ut eo ipso fendum amittat, ut Ger-
ardus. Alii: et qui dedit et cui datum est beneficium
perdit. Secundum alios vero tunc domino aperitur,i5
cum masculi defecerint § 4. Si fuerit inter dominum
et vasallum de feudo controversia , domino dicente:
'Hoc, quod tenes, in feudum a me habes', ille vero ne-
gaverit, si quidem prorsus, et probatum fuerit, ipsum
ab eo auferatur. Sed cum dubitanter responsum fue- 20
rit 'Nescio minime', secundum quosdam; sed secundum
alios tunc demum privabitur, si fraudulenter, id est
sciens, hoc negaverit8).
XXXV. DE CLERICO, QUI INVESTITURAM
FACIT. 25;
Clerico investituram faciente de suis bonis, ejns
successor omnifariam cogitur eam adimplere , cumque
de bonis ecclesiae eam fecerit, si possessio rei per
beneficium invcstitae penes eum fuerit, ipse et ejus
successor eam adimpleant, quod etiam in laico con- 30
tingit. Ubi vero de alterius feudo fecerit investitu-
ram, si quidem pure, non valeat, sed si sub tempore
vel conditione, quo feudum sibi aperiatur , valebit in-
vestitura etiam sine voluntate vasalli facta. Si ta-
men ante decesserit investitor, quam feudum ad eum 35
revertatur, successor non cogitur eam habere ratam,
aut4) cum se vivente feudum apertum fuerit, posses-
1) scilicet meliore; deteriore lege dare potest. Cfr. Cap. Extr. 44.
2) Cfr. infra 11, 48. 3) Cfr. supra II, 36 §§ 4, 21. 4) lege for- 40
sitan: sed.
1G6 III Consuctudines fcudoruni.
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 35. 36. 37.
sionem tradat et investituram adimpleat Et ideo
sciendum est, arcliiepiscopum Mediolanensem non posse
dare in feudum , quod tempore introitus sui in domi-
5 nico invenerit, sed, si ei postea feudum aperiatur, ip-
sum recte dabit. Profecto alii episcopi et clerici ea,
quae in dominico liabent , et feuda his aperta olim
dederunt et hodie dant2).
XXXVI. AN MUTUS VEL ALIAS IMPERFECTUS
io FEUDUM AMITTAT.
Mutus et surdus, coecus, claudus vel aliter imper-
fectus totum feudum paternum retinebit. Obertus et
Gerardus et multi alii. Quidam tamen dicunt, eum,
qui talis natus est, feudum retinere non posse , quia
15 ipsum servire non valet3). Sic dicimus in clerico et
in femina et in similibus.
XXXVII. AN ILLE, QUI INTERFECIT FRATREM
DOMINI SUI, FEUDUM AMITTAT.
Si quis interfecerit fratrem domini sui , non ideo
beneficium perdit; sed si fratrem suum interfecerit
ad hoc, ut totam hereditatem habeat, vel aliam felo-
niam commiserit, verbi gratia hominem tradendo, ut
in curia amplius stare non possit4), beneficio priva-
bitur; quia tamen erga dominum non fuerit facta, ad
agnatum proximiorem feudum pertinebit, si paternum
fucrit, eodem prorsus observando quantum ad ordinem
gradus , qui in legibus continetur. Cum autem ad
20
25
1) Cfr. supra I, 3 Vulg. (1,5 AntJ, I, 9 Vulg. (IV, 2 Ant.J, I, 24 § 1 Vulg.
(VII, 2 AntJ II, 26 § 3. 2) Cfr. Baldi commentaria ad hunc locum :
30 Nota quod arcbicpiscopus Mediolanensis id quod invenit in dominico tenipore sui
introitus pota castrum reversuni ad arcliiepiscopatum quod suus nraedecessor cui
erat apertum non infeudaverat infeudare non jiotest et est speciale privilegium
sanctae Mediolanensis ccclesiae llic est quoddam capituluni quod com-
munitcr non halietur quo sic cavetur: arcbiepiscopus Mcdiolancnsis non tantum
35 feudum quod aperitur ei sed quod tcnipore introitus sui in dominico loco re-
perit infeudare potcst sccundum modernorum rectum et rationabilem usum , et
quod in feudum dederit stabile permanet. 3) Cfr. supra I, 6 § 3 Vuhj. (II
§ 9 Ant.J. 4) scilicet j/ro}Aer infamiam. Cfr. Weber IV 721, Ardizonis
summam c. 57.
III. Consuctudines feudorum.
167
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 37. 38. 39.
dominum respicit felonia, tunc feudum domino aperi-
tur ').
§ 1. Non cogitur vasallus omnino secundum usum
Mediolanensem dominum adire et servitium ei offerre, 5
sed, cum ei nunciatum fuerit, tunc domino, si potest,
serviat 2).
XXXVIII. DE VASALLO, QUI CONTRA CON-
STITUTIONEM LOTHARII BENEFICIUM
ALIENAVIT. io
Si vasallus contra constitutioncm Lotharii regi3 be-
neficium alienaverit , si totum , perdet totum ; si par-
tem, partem perdet et ad dominum revertetur 3). Et
ideo, si contra unum dominorum , quorum communis
vasallus erat, feloniam fecerit, eurn forte cucurbitando, n
ejus solius parte privabitur; et si voluerit unius so-
lius partem refutare aliis sibi reservatis , hoc facere
poterit , quia vasallus etiam sine domini voluntate
recte feudum refutare potest, post refutationem tamen
ad serviendum non tenetur , sed eum offendere non 20
debet.
XXXIX. DE ALIENATIONE FEUDI PATERNI.
Alienatio feudi paterni non valet etiam domini vo-
luntate nisi agnatis consentientibus, ad quos beneficium
quandoque sit reversurum *) , nec in filiam vasallus
feudum poterit confirmare agnatis non consentientibus
vcl postea ratum non habentibus. Et licet prohibea-
tur beneficii alienatio , inter agnatos tamen, si pater-
num fuit, conceditur. Et si libellum unus alteri fece-
rit de feudo paterno, non est libellus sed quasi re-30
futatio.
§ 1. Si inter dominum et vasallum de beneficio
fuerit controversia, coram paribus finiatur. Ubi autem
1) Cfr. supra II, 24 § 9 (X, 2 § 9 Ant). 2) Cfr. supra II 28 § 1.
3) Cfr. fragmentum juris feud. Mediol. § 20: Amplius si vasallus partem 33
feudi consignati vel non consignati contra formam absque domini licentia aliena-
vcrit, aliam tamen partem feudi rctinet, quam non alienavit, lieet contra fidcm
promissam fecisse intelligatur. Libr. consuetud. JHediol. Ilubr. 28. 4) Cfr.
supra II, 26 § 14.
168
III. Consuetudincs feudorum.
Vulgata Lib. II, Tit. 30. 40.
dicit vasallus , prius de suo recto feudo se debere a
domino investiri, si quidem sine controversia de alio
sit vasallus , indubitanter primo investiendus est et
postea cognoscendum est, quod sit suum rectum feu-
dum et quod non. Sed si nibil aliud ab eo tenet
pro beneficio, nisi de quo controversia est, tunc quo-
que causa ventilanda est et sic videbimus, utrum
postea investiendus sit1).
§ 2. Non est consuetudo Mediolani , ut de felonia
aut de infidelitate pugna fiat, licet contrarium sit, quod
praecipit lex Lombardorum, ut de infidelitate pugna
fiat2).
§ 3. Si a morte dominum vasallus liberare potuerit
et non fecerit , beneficio carebit; sed licet potuerit
facere, ne dominus in peccatum praecipitaretur, veluti
perjurium, non tamen feudo privandus erit8).
XL. DE CAPITULIS CONRADI.
Haec sunt capitula, quae rex Conradus fecit in Ron-
calia de beneficiis *■). Constituit enim ut, si post mor-
tem domini vasallus vel post mortem vasalli beredes
ejus per annum et diem steterint, quod dominum vel
beredem ejus non adierint fidelitatem pollicendo et
investituram petendo , si tale sit beneficium, ut fide-
« litas sit praestanda, ipsum perdant, sicut et antiqui-
tus fuit consuetudo, sed non Mediolani 5). § 1. Prae-
terea ut liceat dominis, omnes alienationes feudi factas
nulla obstante praescriptione revocare6). § 2. Simi-
liter in petcndis bostenditiis 7). Hostenditiae dicuntur
so adjutorium , quod faciunt dominis Romam cum rege
in bostem persequentibus vasalli, qui cum eis non va-
dunt; verbi gratia in Lombardia de modio 12 dena-
Antiqua.
5
10
1) Cfr. supra II, 20 Vulg. (VIII, 27 Ant.J, infra II, 46. 2) Cfr. Lib-
rum consuetud. Mediolani Bubrica 20: Sed nec de pcriurio iure nostrae con-
35 suetudinis pugna statuitur et ideo lex Lombardorum scilicet merito in nostra Ci-
vitate locum non liabet. 8) Cfr. supra II, 26 § 17. 4) Auctor hujus
capitis leyem Friderici I Iioncaticam (infra II, 54) petere xidetur. Vide supra
p. 77. Vetustissimus Codex l'aris. 4676 'Conradus' omittit. 5) Cfr. supra
II, 24 pr. 6) Infra II, 54 pr. : nullius temporis praescriptione impcdiente.
« 7) Infra II, 54 § 3, II, 53 in fine.
III. Consuetudincs feudorum.
169
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 40. 41. 42.
rios , in Theutonica terra tertiam partem fructuum,
facta computatione fructuum solummodo ejns anni,
quo hostem faciunt. § 3. Et iterum si clericus, ve-
luti episcopus, abbas bencficium habens a rege datums
non solummodo personae sed ecclesiae, ipsum propter
suam culpam perdat, eo vivente et ecclesiasticum ho-
norem habente, ad regcm pertineat, post mortem vero
ejus ad successorem ejus revertatur
XLI. DE CONTROVERSIA INTER MASCULUMi»
ET FEMINAM DE BENEFICIO.
Item sciendum est, quod si inter marem et feminam
controversia fuerit, masculo dicente 'hoc est feudum',
femina negante, nisi apertis probationibus femina
ostenderit, non esse feudum, credatur masculo, suo ju-15
ramento affirmanti cum duodecim sacramentalibus 2).
§ 1. Sed si inter dominum et feminam, domino di-
cente feudum, femina negante , probationibus deficien-
tibus detur feminae sacramentum 3). Quidam tamen
distinguunt, ut si magna eorum pars, quae vasallus20
ibi tenebat, feudum sit, detur domino sacramentum,
alibi feminae.
XLII. DE CONTROVERSIA INTER DOMINUM
ET EMPTOREM.
Item si sit inter dominum ct emptorem feudi, si25
emptor dicat, non esse feudum, domino in probatione
deficiente sacramento emptoris finiatur 4). § 1. Do-
mino cum emptore feudi agente, si vasallus jurare
poterit, quod ignoraus beneficium vendidisset credens
proprium , electioni emptoris committitur, utrum do- 30
mino velit ipsum cedere an vasallo restituere. Quo
1) Cfr. supra II 26 § 18, Weber o. v. 1 V 720. Forsitan haec senientia
cohaeret cum iis , quae Otto Frisinijcnsis narrat in 'Gesta Frideriri imperatoris'
Lib. II c. XII: Hunc morcm principe secuto , non solum laicomm feuda sed et
quorundam episcoporum , id est Hartwici Bremensis et Oudalrici Ilalberstadiensis, 35
regalia personis tantum, quia nec personis sed ccclesiis perpctualiter a principibus
tradita sunt, abiudicata fucre. Cfr. jam Cujacius ad hunc locum, Mon. Gervi. 4"
Legcs, Sedio IV Tom. I p. 208. 2) Cfr. supra II, 26 § 1. 3) Cfr.
supra II, 26 § 2. 4) Cfr. infra II, 51 § 5.
170
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 42. 43. 44.
restituto id beneficium vasallus retinebit non nocente
venditione eo, quod ignorans alienasset1). §. 2. Quod
dicitur, alienatione feudum domino aperiri, intelligen-
dum est , cum a scientibus beneficium venditur 2). Et
quod dicitur de venditione, idem est in omnibus alie-
nationibus.
XLIH. DE CONTROVERSIA INTER VASALLUM
ET ALIUM DE BENEFICIO.
Si controversia inter vasallum et alium de bene-
ficio fuerit, adversario proprietatem totius vel partem
vel servitutem vel aliud aliquid jus sibi vendicante,
causa per vasallum etiam domino absente quasi prop-
ria ad finem perducatur. Ipse enim solus utiliter
agendi et excipiendi Labet potestatem , et si pro eo
aut contra eum judicatum fuerit vel cum adversario
transegerit, dummodo fraudulenter factum non sit,
etiam si post beneficium domino aperitur, tale erit ac
si eo agente judicatum fuisset, et ideo ab eo ratum
habcri oportebit3).
XLIV. QUID JURIS, SI POST ALIENATIONEM
FEUDI VASALLUS ID RECUPERET.
Praeterea si vasallus ante constitutionem Lotharii
rogis feudum alienabat, quod in quibusdam curiis pro
parte, in quibusdam pro toto olim licebat4), et ipsum
postea recuperabat, pro feudo sibi retinebat, hoc est
in causam feudi recadebat. Hodie autem, si ipsum re-
cuperaverit, tamen penes ipsum non remanebit, utpote
domino, ad quemcunque pervenerit, apertum5) § 1.
Profecto si domini voluntate vendiderit vel per libel-
lum vel aliter alienaverit, si idem postea recuperave-
rit, penes eum remanebit, jure tamen beneficii non, sed
aut proprio aut pro libello aut aliter secundum quod
idcm recuperaverit, dummodo scias, quod si ad libel-
lum domini voluntate id dederit, si quidem pro libello
1) Cfr. mpra II, 26 § 20. 2) Cfr. supra II, 26 § 21. 3) Cfr.
supra II, 26 § 23, II, 8 § 1 Vtilg. (VIII, 14 Ant). 4) Cfr. supra II, 9
Vttlg. (VIII, 15 Ant. et ibi citatos locosj. 5) Cfr. supra II, 24 § 10 Vulg.
(X, 2 § 10 Ant.).
III. Consuetudines feudorum.
171
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 44. 45. 46.
ei datur singulis forte annis, et hoc jure feudi cense-
bitur. Illud vero jus, quod per libellum transtulerit
et postea recuperaverit, pro beneficio non tenebit, sed
velut alterius rei datae in libellum , si feudum domino 5
refutaverit, libellum retinebit.
XLV. AN AGNATUS VEL FILIUS DEFUNCTI
REPUDIATA HEREDITATE FEUDUM RETINERE
POSSIT.
Si contigerit, vasallum sine omni prole decedere, 10
agnatus, ad quem universa hereditas pertinet, repu-
diata hereditate fendum, si paternum fuerit, retinere
poterit nec de debito hereditario aliquid feudi nomine
solvere cogetur, sed in fructibus, ut de eis debitum
solvatur1) quo tempore decesserit, secundum quod sup-13
ra diximus !) , considcrabitur. Ubi vero filium reli-
quit, ipse non potest hereditatem sine beneficio repu-
diare , sed aut utrumque retineat aut utrumque repu-
diet s). Quo repudiato ad agnatos, si paternum fuerit,
pertinebit, et licet alterum sine altero retinere non20
possit, agnatis tamen consentientibus poterit dominus
eum, si voluerit, quasi de novo beneficio investire, quo
facto licebit ei repudiata hereditate feudum tenere,
nullo onere hereditario imminente4).
XLVI. AN APUD JUDICEM VEL DOMINUM *
QUAESTIO FEUDI DEBEAT TERMINARI.
Ex eo, quod supra diximus ut, si inter duos de be-
neficio fuerit controversia, coram judice vel arbitro
finiatur5), talis hic fit quaestio. Quodam sine filio
1) Cfr. infra Cap. F.ztraord. 14; Statuta communis Verccllarum § 158 (Mon.™
hist. patriac XVI, 2 p. 1153) : et si halmerit feudum deficientilms aliis eius ltonis
fructus et godimenta fcudi dentur creditorilms in solutum sccundum ordinem crc-
ditorum salvo tamen jure dominorum ipsius feudi. 2) Cfr. supra II, 28 § 3.
3) Cfr. infra II, 51 §4; aliter in Libro consuctudinum Mediolani liubr. 29:
sed si contigerit Vasallum decedere, et is qui succcdere ci dclict sivc fratcr sive 35
filius aut alius agnatus haereditatcm illius Vasalli praemortui rcpudiavcrit, fcudum
tamen paternum non ohstante rcpudiatione ohtinehit. 4) Cfr. ad hoc capvt
Michelsen tn 'Zcitschrift fiir deutsches Recht' V p. 210 ff. ; R. Schroeder in
'Zeitschr. fiir Rechtsgesch.' V f. 286 ff., Beseler p. 766. 767 et ibi citatos.
5) Cfr. sujira II, 34 § 1. 40
172
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua. Vulgafa Lib. II, Tit. 46. 47. 48.
decedente alius credens beneficium, quod ille tenebat,
apertum domino esse, ab eo investitus est ejus bene-
ficii nomine. E contra apparent agnati , qui feudum
sibi vendicant quasi paternum. Est igitur quaesitum,
an apud curiam domini vel judicem sit haec quaestio
ventilanda. Et responsum scio, quia ad dominum
quodammodo causa spectare videtur, ad quem inves-
titus babebit regressum de evictione , ut coram pari-
bus finiatur curiae ; et licet alter per se non possit
alterum trahere ad curiae judicium, generaliter tamen,
si inter duos causa fuerit de beneficio , eos curia vo-
cante non licebit alicui eorum ejus curiae judicium
declinare
XLVII. QUALITER DOMINUS PROPRIETATE
PRIVETUR.
Ex facto quaesitum scio et ego a pluribus quaesivi:
si dominns contra vasallum apertam feloniam fecerit,
an, sicut vasallus beneficium amitteret, ita dominus
proprietate privetur. Et quidam , ex omni felonia,
qua vasallus feudo privaretur, et dominus proprietate,
alii, non nisi ex maxima felonia*), alii, ex nulla. Sed
prior sententia mibi placet non habita distinctione,
qualis vasallus sit, utrum per sacramentum vel non s).
XLVIII. DE FEIJDO NON HABENTE PROPRIAM
FEUDI NATURAM.
Si quis ea lege alicui feudum dederit, 'ut ipse sui-
que heredes et, quibus ipse dederit, id habeant'? Iste,
qui sic acccpit, poterit istud vendere, donare vel ali-
ter, si sibi placuerit, etiam sine voluntate domini
alienare , et ille, cui datum fuerit , non habebit pro
feudo, nisi sicut ei datum est. Sed qualitercunque ei
datum fuerit sive ad proprium sive ad libellum , licet
propriam feudi naturam non habeat, jure tamen feudi
ccnsebitur, ut ex eisdem causis ipsum amittat, quibus
1) Cfr. supra II, 39 § 1, Albrecht p. 294, 295. 2) illa in Libro con-
suchtd. Mediolani Euhr. 30: 'adeo quidem ut si grande facinus erga suumVasal-
lum dominus commiserit'. 3) Cfr. supra II, 26 § 24.
III. Consuetudincs feudorum.
173
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 48. 49. 50.
et verum feudum. Ubi ergo sic datum est feudum 'et
cui in feudum dederis', aliud est, et propriam feudi
naturain habet1).
XLIX. DE EO, QUI FECIT FINEM AGNATO DE5
FEUDO PATERNO.
Tres erant agnati vel plures ; unus eorum habebat
feudum, quod erat paternum, sed alter eorum finem et
refutationem 'ei suisque beredibus et cui ipse dederit',
fecit. Decessit iste sine filio masculo j alter, qui non m
refutavit, vendicat sibi totum, alter vero, qui rcfuta-
tionem fecit, vult ad successionem venire pacto non
obstante. ISapientes quidam Mediolanenses interrogati
respondcruut, non obstare, nisi feudum 'omnino' reiu-
taverit, vel nisi ad boc refutaverit, ut domiuus eum15
quasi de novo beneficio investiret. Tunc enim secuta
investitura nova, quasi novuin sit feudum, non suc-
cedit *).
L. DE NATURA SUCCESSIONIS FEUDI.
Successionis feudi talis est natura, quod ascendentes 20
non succedunt, verbi gratia pater filio. Inferius vero
filius patri succedit et non filia, nisi ex pacto vel nisi
sit femineum — tunc succedit filia matri et patri, se-
cundum quosdam succedit nepos ex filio solus3) et sic
usque in infinitum, si feudum sit paternum4). Pater-25
num autem voco, quicunque ex superioribus id acqui-
sivit, dummodo scias , quod si quis babens beneficium
quatuor supcrstitibus filiis decedat, et fcudum ad uuum
eorum solum ex divisione perveniat, et iste susceptis
filiis duobus vel tribus decedat, qui patrueles dicuntur, 30
et ad unum eorum beneficium ex divisione perveniat,
et similiter iste superstitibus filiis decedat, qui patrue-
les dicuntur , ad quorum unum feudum similiter per-
venit , sicut etiam ex aliis superioribus vel primis
1) Cfr. supra II, 26 § 25. 2) Cfr. supra II 26 § 26, Libr. consuetud. 35
Mediol. Eubr. 29, decision. summi tribunalis imperii (Entseheidungen des Rcichs-
gerichts in Civilsachen XIV. Nr. 56). 3) Cfr. supra VI, 4 Ant. (I, U Vulg.J.
4) Cfr. Libr. consuetud. JMediol. Eubr. 29.
174
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua. ■ Vulgata Lib. 11, Tit. 50. 51.
fratribus supersnnt masculi, si ille, qui feudum habet,
decesserit, an ad omnes vel ad quos perveniat, quae-
ritur. Respondeo: Ad solos et ad omnes, qui ex illa
linea sunt, ex qua iste fuit. Et hoc est, quod dicitur,
ad successores pertinere. Isti enim proximiores esse
dicuntur respectu aliarum linearum, sed omnibus ex
hac linea deficientibus omnes aliae lineae aequaliter
vocantur ').
LI. DE CAPITANEO, QUI CURIAM VENDIDIT,
AN INTELLIGATUR FEUDUM VENDIDISSE.
Quidam capitaneus in quadam curte sua beneficium
militibus dedit, postea curtem vendidit non habita
mentione beneficii. Controversia est inter capitaneum
et emptorem, emptore dicente, se curiam cum beneficio
emisse , domino vero contra dicente , ad illum benefi-
cium non pertinere. Respondetur, beneficium in ven-
ditione non contineri, nisi expressim de eo actum sif).
§1. Quaesitum scio apud me: si filius vivente pat-
re dominum offenderit ita, quod feudnm amitteret, si
pater decessisset, utrum feudum amittat vel non. Se-
cundum Stephanum sic, secundum Grerardum et Ober-
tura similiter 8).
§ 2. Si vasallus voluerit dominum offendere sed
non laboraverit, feudum non amittat. Gerardus et
Obertus. Etiam si laboraverit, non amittit, nisi insi-
diatus fuerit4) et hoc probatum fuerit.
1) Baldut supcr feudis citat ad hoc caput quoddam capitulum ex conslitulo
usus Pisanae ciritatis (Bonaini II p. 958) dewmptum, scilicet hoc:
Dccedcnte fideli absque liberis cx sc desccndentibus et in fcudum succe-
dentibus, si quidcm feuduni fecit communis parentis, fratres defuncti cum
filiis prcmortuorum fratrum in stirpem succcdant. Ilis vero non cxtantibus
ad agnatos jiroximiorcs id volumus pertinere; et si quidem in pari gradu
sunt, pariter admittantur. Si vcro ex uno cst unus, et ex alio sunt plures,
non in stirpcm, sed in capita cos debere succcdere ordinamus.
2) Cfr. siq/ra II, 26 § 19. 3) Cfr. infra II, 54 § 5, Constitutum usus
Pisanae civitatis (Bonaini II p. 968) :
Si, vivente patre, aliquis ex filiis ejus domino oifensam fecerit, videlicet
quod cum uxore domini turpe luscrit . . . post mortem patris, pars illius
ad dominum rcvertatur ....
4) Cfr. supra II, 24 § 5 Vulg. (X, 2 § 5 Ant).
III. Consuetudines feudorum.
175
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 51. 52. >
§ 3. Similiter si quis investitus fuerit de feudo ita,
ut ad feminas transiret, et duas tantum filias reliquerit,
quarum una filium habeat et altera filiam, utrum post
mortem illarum masculus tantum feudum babere de- 5
beat? Secundum Gerardum masculus tantum. Ober-
tus contra. Et e converso, si filios ille babuerit1).
§ 4. Filius non potest recusare bereditatem patris
absque feudo, propinquus autem potest2).
§ 5. Si contentio fuerit inter filiam et propinquum 10
de bereditate et de feudo , cum filia feudum babere
non poterat, quia dicat ipsa 'hoc est de mca bereditate'
et ille dicat 'immo de leudo' , electio propinqui erit,
discernere veritatem jurejurando3). Gerardus et Ober-
tus. Similiter si contentio fuerit inter aliquem , qui 15
emisset, et vasallum, quia dicat vasallus 'hoc est de
feudo meo', ille autem neget, electio emptoris est, ve-
ritatem discernere jurejurando, cum pares curtis veri-
tatem non testantur4). Gerardus et Obertus.
§ 6. Similiter feudum datum lege commissoria non 20
valet, id est 'si ad certum tempus pecunia non solva-
tur creditori, ut habeat in feudum'5). Gerardus. Se-
cundum Obertum valet. Similiter potest feudum dari
ad certum servitium6). Gerardus et Obertus.
LU. DE PROHIBITA FEUDI ALIENATIONE PER25
LOTHARIUM.
L Lotbarius7) divina favente gratia tertius, Roma-
norum imperator , pius, felix, inclitus, triumphator et
semper augustus universo populo.
Imperialis benevolentiae proprium esse judicamus, 30
commoda subjectorum investigare et eorum diligent1
cura calamitatibus mederi , similiter rei publicae bo-
num statum ac dignitatem imperii omnibus privatis
1) Cfr. supra II, 17. 18 Vulg. (VIII, 24. 25. Ant.J. 2) Cfr. supra
II, 45. 3) Cfr. supra II, 26 § 1, II, 41. 4) Cfr. supra II, 42. 35
5) Cfr. supra I, 26 Vulg. (VII, 6 Ant.J. GJ Cfr. supra II, 2 § 2 Vulg.
(VIII, 4 § 1 Ant.J. Secundum Ardizonem cap. 34, servitium equi, quod vasal-
lus debcat tenere equum et praestare domino ad ejus voluntatem , praestabatur
ex usu. 7) Cfr. Monum. Germ. Hist. Leg. Sect. IV Tom. I p. 175. 176,
ubi genuinus textus editus est. 40
176
III. Consuetudines feudorum.
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 52.
commodis pracponere. Quocirca omnium fidelium nos-
trorum , tatn luturorum quam praesentiura , noverit
universitas , qualiter , dum apud lloncalias secundum
5 antiquoruin imperatorum eonsuetudinem pro justitia
ac pace regni componenda consederemus, omnia, quae
ad Lonorem Romani imperii spectare videntur , solli-
cite iudagantes, perniciosissimam pestem et rei publi-
cae non mediocre dctrimentum iuferentem resecare
io proposuimus. Per multas enim interpellationes ad
nos factas didiehnus, militcs beneficia sua passim dis-
trabere , ac ita omnibus exhaustis suorum seniorum
servitia subterfugere , per quod vires imperii maxime
attcnuatas cognovimus, dum proceres uostri milites
15 suos oinnibus beneficiis exutos ad felicissiraam nostri
numinis expeditionem miuime transducere valeant.
Hortatu itaque et consilio arcbiepiscoporum, episcopo-
ruin, ducum, marcbionum, comitum palatinorum cete-
rorumque nobilium, similiter etiam judicum, bac edic-
20 tali lege in omue aevum JJco propitio valitura decer-
nimus, nemini licere beneficia, quae a suis senioribus
babent, absque ipsorum permissu distrahere vel aliquod
commercium adversus tenorem nostrae constitutiouis
excogitare, pcr quod imperii vel domiuorum minuatur
25 utilitas. § 1. Si quis vero contra hujus saluberrimae
nostrae lcgis praecepta ad hujusmodi illicitum cora-
mercium accesscrit vel aliquid in fraudem hujus legis
machinari teniptaverit, pretio ac beneficio se cariturum
agnoscat. Notarium vero, qui super hoc tali con-
30 tractu libellum vel aliud instrumentum conscripserit,
post amissionem oificii iufamiae periculum sustinere
sancimus.
II. Impcrator Lotharius Aug. ctc. uiiivcrso populo ').
Satis beue dispositum ad utilitatem regni et ad per-
35 niciosam pestem destruendam in scriptis inserere
curaviiuiiH. Quidam miles bina beneficia a duobus
dominis , prout solitum est, acquisivit. Qui decedens
duos reliquit filios , qui paterna beneficia inter se
1) Cfr. infra Capitula extraordinaria Iacobi de Ardizone ubi tutus melior
*oinvenitur: c. 21, cfr. quoquc Alon. Germ. 4". Leg. Hcciio IV Pars I y. GtlO.
III. Consuetudines feudorum.
177
Antiqua. Vulgata Lxb. II, Tit. 52. 53.
dividentcs alter eorum suo domino pro beneficio, quod
ad cum pervenit , fidelitatem nullo anteposito, sicut
patcr fecerat, fecit, alter vero frater alteri domino
suo similiter pro suo bcneficio, quia nullum alium do- .-,
minum habere videbatur, nullo anteposito fidclitatem
fecit. Defuncto postcriore fratre sine filiis , utique
feudum in unam, ut prius, vcnit pcrsonam et sic domi-
nus posterior talem fidelitatem quaerit, qualem frater
ojus fecerat. Quas amputantes altercationcs sancimus, io
quod fratcr fecit, scilicet in dando simplicitcr, nihil
supcrstiti obesse, licet in secundam et tertiam gene-
rationem ct usquc in infinitum pcrvcncrit, si hoc ac-
tum erit.
III. Imperator Lotharius ete. Engcnio Papae et 15
universo populo
Quoniam inter dominum ct vasallum nulla fraus nec
quodvis malum ingenium debet intcrvenire, idcirco per
baoo praesentem legem sancimus, si vasallus non do-
lose per annum et diem steterit, quod a domino sui 20
beneficii investituram non acceperit vel petierit , feu-
dum non ob hoc amittat. Dolus enim abesse vidctur,
si justa cansa impediente steterit. Dat. VI Kal. Sept.
anno a nativitate Domini MCXXVII, indictione V.
Lllt DE PACE JURAMEXTO FIRMANDA, 25
SERVANDA, TUENDA ET VINDICANDA ET DE
POEXA JUDICIBUS APPOSITA, QUI EAM VINDI-
CARE ET JUSTITIAM FACERE NEGLEXERINT -).
Fridericus, Dei gratia Romanorum imperator, semper
Augustus universis suo subjectis imperio salutem. 30
Hac edictali lege in perpetuum valitura jubemus, ut
omnes nostro subjecti imperio veram et perpetuam pa-
cem inter se observent, et ut inviolata perpetuo inter
omnes scrvetur. Duces, marchiones, comites, capitanei,
valvasores et omnium locorum rectores cum omnibus 35
locorum primatibus et plebejis a decimo octavo anno
1) Cfr. Mon. Clerm. l.c. p. 679.680. 2) Genuinum tutum vide in Mon.
Gcrm. 4" Lcgum Sectio IV P. 1 p. 245-247; §§ 12, 13 postea addcbantur.
12
178 III. Consuctudincs fcudorum.
Antiqua. Yulgala Lib. II, Tit. 53.
usque ad septuagesimum jurejurando adstringantur, ut
pacem tencant et rectores locorum adjuvent in pace
tenenda atque vindicanda. et in fine cujuscunque quin-
5 quennii de pracdicta pace tenenda omnium sacramcnta
rcnoventur. Si quis vero aliquod jus de quacunque
rc vel facto contra aliquem se habere putaverit, judi-
cialcm adeat potestatem ct per eam sibi jus compe-
tens cxequatur. § 1. Si quis vero temerario ausu
io praedictam pacem violare praesumpserit, si civitas est,
poena centum librarum auri camerae nostrae inferenda
puniatur, oppidum vero viginti libris auri mulctetur,
duccs autem, marcbiones et comites quinquaginta lib-
ras auri pracstent, capitanci quoque et majores val-
15 vasores viginti libris auri puniantur, minores vero
valvasorcs et omnes alii pracdictae pacis violatores
tres libras auri inferre cogantur et damnum passo se-
cundum leges resarciant. § 2. Injuria seu furtum le-
gitime puniatur. § 3. Homicidium quoque et mem-
20 brorum diminutio vel aliud quodlibet delictum legali-
ter vindicetur. § 4. Iudiccs vero et locorum defen-
sores, vel quicumque magistratus ab imperatore vel
ejus voluntate constituti seu confirmati, qui justitiam
facere neglexerint , et pacem violatam vindicare legi-
25 time supersederint, damnum omne injuriam passo re-
sarcire compellantur , et insuper, si major judex est.
sacro aerario poenam dccem librarum auri praestet,
minor autem poena trium librarum auri mulctetur.
§ 5. Qui vero ad praedictam poenam persolvendam
30 inopia dignoscitur laborare , corporis sui coiircitioncm
cum verberibus patiatur, et procul ab eo loco, quem
inhabitat, quinquaginta miliaria per quinquennium vi-
tam agat. § 6. Conventiculas quoque omnesque con-
jurationes , in civitatibus ct extra, etiam occasione
»5 parentelae, et inter civitatem et civitatem et inter
personam et personam sive inter civitatem et perso-
nam, omnibus modis fieri prohibemus , et in praeteri-
tum factas cassamus , singulis conjuratorum poena
unius librae auri puniendis1). § 7. Episcopos quoque
locorum ecclesiastica censura violatorcs hujus sanctio-
M
1) Cfr. Pertile V p. 488.
III. Consuetudines fcudorum.
179
Antiqva. Vulgata Lib. II, Tit. 53 (58. 54. cd. hocl).
nis, donec ad satisfactionem veniant, coercere volumus.
§ 8. Receptatoribus etiam malefactorum, qui praedie-
tam pacem violaverint, et praedam ementibus nostram
indignationem subituris et eisdem poenis feriendis. 5
Praeterea bona ejus publicentur et domus ejus destrua-
tur. Qui ') pacem jurare et tenere noluerit, et lege
pacis non fruatur1). § 9. Ulicitas etiam exactiones,
et maxime ab ecclesiis, quarum abusus jam per longa
tempora inolevit, per civitates et castella omnino con- io
demnamus et prohibemus, ct, si factae fuerint, in dup-
lum reddantur. § 10. Item sacramenta puberum
sponte facta super contractibus rerum suarum non
retractandis inviolabiliter custodiantur. Per vim au-
tem et justum metum etiam a majoribus, maxime, ne u
quacrimoniam maleficiorum commissorum faciant, ex-
torta nullius esse momenti jubemus. § 11. Au hoc, qui
allodium suum vendiderit, districtum et jurisdictionem
imperatoris vendere non praesumat, et, si fiat, non va-
leat. §12. Si vero contigerit, allodium aliquod etiam 2"
infeudatum conferri ecclesiae vel per oblationem fide-
lium vel per emptionis et venditionis alteriusve hujus-
modi contractum, infeudatus, nisi per gratiam ecclesiae
tanquam de novo receperit, feudum, quod habebat, re-
tinere non poterit*). § 13. Ut autem aequitas, quae2;.
in paribus causis paria jura desiderat, per universi-
tatem totius imperii servetur, firmitcr statuimus tam
in Italia quam in Alamannia, ut, quicunque indicta
publica expeditione ad suscipiendam imperii coronam
regem aut sub rege dominum suum non adjuverit autso
eundo cum ipso aut pro quantitate feudi stipendia
militiae pcrsolvendo , si de vocatione legitima a do-
mino suo convinci per compares suos poterit, feudum
perdit et dominus in suos usus illud redigendi habeat
liberam facultatem *). 35
1) Videtur fuisse vetus proverbium. Apud Germanos septentrionales inveni-
tur haec sententia: At liigum scal land viirt byggia en cigi at tiliigum ev8a. En
s& er eigi vill ocSrum unna hann sral eigi laga niota (Frostupingsliig I c. 6).
2) Haec sententia non concordal cum lege Conradi , quac generaliter aliena-
tionem feudi fMM consensu rasalli vetat; quam legem in vigore esse, II 34 ezpres- 40
«'* verbis dicit et lex Friderici (II, 54 § 4) confirmat. Quare falsatio in favorem
ecclesiae videtur esse. 8) E II, 54 § 3 desumta esse videtur haec norma.
12*
180 in. Consuctudincs feudorum.
Antiqua. Vulgata Lib.II, Tit.54 (55 cd. hod.).
LIV (LV). DE PROHIBITA FEUDI ALIENATIONE
PER FREDERICUM1).
Idem Augustus universo populo.
Imperialem decet sollertiam ita rei publicae curam
gerere et subjectorum commoda investigare , ut rcgni
utilitas incorrupta persistat et singulorum status ju-
giter servetur illaesus. Quapropter dum ex praedeces-
sorum nostrorum more universalis curiae Roncaliae
pro tribunali sederemus , a principibus Italicis , tam
rectoribus ecclesiarum . quam aliis fidelibus regni non
modicas accepimus quaerelas, quod beneficia eorum et
feuda, quae vasalli ab eis tenebant, sine dominorum
licentia pignori obligaverant, et quadam collusione no-
mine libelli vendiderant, unde debita servitia amitte-
bantur et bonor imperii et nostrae felicis expeditionis
complcmentum minuebatur. Habito ergo consilio epis-
coporum, ducum, marchionum, et comitum, simul etiam
palatinorum judicum , et aliorum procerum, hac edic-
tali, Deo propitio, perpetuo valitura lege sancimus, ut
nulli liceat feudum totum vel partem aliquam vendere,
vel pignorare, vel quocunque modo alienare, vel pro
anima judicare sine permissione illius domini, ad quem
feudum spectare dignoscitur. Unde imperator Lotha-
rius tantum in futurura cavens ne fieret, legem pro-
mulgavit. Nos autem ad pleniorem regni utilitatem
providentes, non solum in posterum, sed etiam hujus-
modi alienationes illicitas hactenus perpetratas hac
praesenti sanctione cassamus, et in irritum deducimus,
nullius temporis praescriptione impediente, quia, quod
ab initio jure non valuit, tractu temporis convalescere
non debet , emptori bonae fidei ex empto actione de
pretio contra venditorem competente.
§ 1. Callidis insuper machinationibus quorundam
obviantes, qui pretio accepto, quasi sub colore inves-
titurae, quam sibi licere dicunt, feuda vendunt, et
in alios transferunt, ne tale figmentum vel aliud ul-
terius in fraudem hujus nostrae constitutionis exco-
1) Cfr. Mon. Qerm. Hist. I. c. p. 247.
III. Consuetudincs feudorum.
181
Antiqua. Vulgafa Lib. II, Tit. 54 (55 ed. hod.).
gitetur , modis omnibus prohibemus ') , poena auctori-
tate nostra imminente, ut venditor et emptor, qui tam
illicitas alienationes reperti fuerint contraxisse, feu-
dum amittant, et ad dominum libere revertatur. Scriba 5
vero, qui super hoc instrumentum sciens conscripserit,
post amissionem officii cum infamiae periculo manum
amittat.
§ 2. Praeterea, si quis infeudatus major quatuorde
cim annis, sua incuria vel ncgligentia per annum etio
diem steterit , quod feudi investituram a proprio do-
mino non petierit, transacto hoc spatio, feudum amit-
tat, et ad dominum redeat.
§ 3. Firmiter etiam statuimus tam in Italia, quam
in Alamannia , ut, quicunque indicta publica expedi- 15
tione vocatus a domino suo , in eandem expeditionem
spatio competenti temere venire supersederit, vel
alium pro se domino acceptabilem mittere contemp-
serit, vel dimidium redditus feudi unius anni domino
non subministraverit, feudum, quod ab episcopo vel ab 20
alio domino habuit, amittat, et dominus feudi in usus
suos illud redigendi omnibus modis habeat facultatem.
§ 4. Praeterea ducatus . marchia , comitatus de ce-
tero non dividatur, aliud autem feudum , si consortes
voluerint, dividatur ita, ut omnes, qui partem feudi25
habent jam divisi , vel dividendi , fidelitatem faciant,
ita tamen, ut vasallus pro uno feudo plures dominos
habere non compellatur, nec dominus feudum sine vo-
luntate vasalli ad alium transferat.
§ 5. Insuper si filius vasalli dominum offenderit,so
pater a domino rcquisitus deducat filium ad satisfa-
ciendum domino , vel a se filium separet , alioquin
fcudo privetur. Sin autem pater vult eum deducere,
ut satisfaciat, et filius contemnit, patre mortuo in
feudum non succedat , nisi prius satisfecerit domino, 35
parique modo vasallus pro omnibus suis domesticis
faciat.
§ 6. Illud quoque praecipimus, ut, si vasallus de
1) Glossa ordinaria ad II, 26 §22 notat: In fraudem tunc intelligetur forte
facere, si ultra prctium mcdietatis acciperet pro toto. Et hoc ita a multis intcl-40
ligitur.
182
III. Consuetudines feudoruni.
Antiqua. Vuhjata Lib. II, Tit. 54. 55 (55. 56 cd. hod.).
feudo sno alium vasallum babuerit, et vasallus va-
salli dominum domini sui offenderit, nisi pro servitio
alterius domini sui boc fecerit, quem sine fraude ante
babuerit, feudo suo privetur, et ad dominum suum, a
quo ipse tenebat, revertatur, nisi requisitus ab eo pa-
ratus fuerit satisfacere majori domino, quem offenderit,
et nisi vasallus idemque dominus, a domino suo re-
quisitus, eum, qui majorem dominum offendcrit, requi-
sierit ut satisfaciat, suum fcudum amittat.
§ 7. Praeterea, si inter duos vasallos de feudo sit
controversia , domini sit cognitio, et per eum contro-
versia terminetur. Si vero inter dominum et vasallum
lis oriatur, per pares curiac, a domino sub fidelitatis
debito eonjuratos, terminetur.
§ 8. IUud quoque sancimus, ut in omni sacramento
fidelitatis impcrator nominatim excipiatur.
LV (LVI). QUAE SINT KEGALIA l).
Imp. Fridericus.
llegalia sunt arimanniae, viae publicae, flumina na-
vigabilia, et ex quibus fiunt navigabilia, portus, ripatica,
vectigalia, quac vulgo dicuntur tliclonea, monetae, mulc-
tarum poenarumque compcndia, bona vacantia, et quae
indignis legibus auferuntur, nisi quae spccialiter qui-
busdam conceduntur, et bona contrabentium incestas
nuptias, condemnatorum , et proscriptortim , secundum
quod in novis constitutionibus cavctur: angariarum,
parangariarumque et plaustrorum , et navium prac-
stationes, et cxtraordinaria collatio ad felicissimam
regalis numinis expeditionem , potestas constituendo-
rum magistratuum ad justitiam expedicndam , argcn-
tariae et palatia in civitatibus consuetis , piscationum
redditus et salinarum , et bona committentium erimcn
majcstatis, et dimidium tliesauri in loco Caesaris in-
venti vel loco religiosi : si data opera, totum ad cum
pertineat.
1) Genuinum iextum vide Mon. Germ. Hist. 4" Leg. Sect. IV Tom. I p.244.
III. Consuctudines feudorum.
183
Atitiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 56. 57 (57. 58 cd. hod.).
LVI (LVII). QUOT TESTES SINT NECESSAlfH
AD PROBANDAM1) FEUDI 1NGRATITUDINEM.
Imp. Henricus Aug. universo populo.
Si vasallus inhonestis factis , atquc indeccntibus 5
macliinationibus (lominum suum offenderit, insidiisquc
eum clandestinis vel manifestis appetiverit, vel inimi-
cis ejus suas amicitias copulaverit, atque in aliis sic
versatus est, ut potius inimicus quam fidelis esse cre-
datur, vel si eum cucurbitaverit , seu in campestri lo
bello suum dominum reliquerit, feudo privabitur. Quod
non obtinere sancimus, nisi quinque testibus summae
atque integrae opinionis probatum fucrit manifeste.
Datum VIII. Idus Augusti feliciter.
LVH (LVIII). DE NOTIS FEUDORUM. 15
Notandum est in feudo, quod de caneva seu dc ca-
mera datur *), non debere dari, nisi sit de caneva vcl
de camera , unde solvi possit , vcl si ita evacuata sit
caneva sine culpa promissoris, exspectandum est, do-
ncc iterum de caneva vel de camera solvi possit. Do-20
minum autem feudum dare posse intelligitur omni aere
alieno soluto. Non enim aequum est, quem viderc
egentem, quem prius habuit in conjugem ').
§ 1. Quod autem pares tantum debeant interesse
investiturae feudi et non alii, hoc tunc vcrum est, cum H
dominus vasallos alios habuerit4). Alioquin adliibeat
dominus, quos meliores potuerit, liberos tamcn , argu-
mentatione legis dc ultimis voluntatibus in Lombarda5),
quae dicit: 'Si quis donationem facere voluerit de suis
rebus alicui vel investituram, adhibcat sibi de pagen- 30
sibus suis, et per eandem legem vivant, testes idoneos
duos vel tres'. Pluralis enim elocutio duorum numero
contenta est.
§ 2. Item sciendum est , non esse impedimentuin
investiturae ctsi investituram faciat de re, quam coni- 35
munem dominus habet cum aliquo, quia, si sponte di-
1) Cfr. Mon. Germ. Hist. 1. c. p. 103, 104. 2) Cfr. supra II, 1 § 1,
II, 2 §1 Vulg. (VIII, 2, 4 Ant.) 3) Cfr. I. 19 § 1 I). 42, 1.
4) Cfr. supra II, 2 Vulg. (VIII, 3 Ant,), II, 32. 5) Cfr. J.omb. vulg.
Uh. II tit. XVIII l. VII.
184
III. Consuetudincs feudorum.
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 57 (58 ed. hod.)
videre noluerit ille, cum quo habet rem communem,
qui investivit, potest cogere per judicem et ille, qui
investitus est, ut dividat *). Item heredes ejus necesse
5 habent firmam tenere investituram, quam pater fecit2).
Item eadem lege et eodem jure debet iste habere rem,
qui investitus est , quam haberet , qui eum investivit,
cum coherede suo , ut adaequatio pcrcurrat usque ad
quadraginta annos 3). Item investitura per se et per
10 suum nuntium dari et accipi potest4). Quae omnia
supradicta colligi possunt per supradictas Leges Lon-
gobard. tit. De ultimis voluntatibus 1. Si quis et C.
communi dividundo 1. I et II.
§ 3. Idcirco pares sunt necessarii in instrumento
15 investiturae et non alii, ne quid excogitetur falsitatis
in perniciem domini aliis tcstibus inductis, corruptis
forte pecunia vel odio vel gratia 5) , quae non sunt
suspicanda in paribus.
§ 4. Si instrumentum diceretur falsum a domino,
20 daretur defensio vasallo, qui afferret instrumentum, ut
in Lombarda Qualiter quisque se defendere debeat 1.
de chartis6), et auferetur domino, qui veritatem no-
verit, et iniquum erit, si aliquis ex dono suo conve-
niatur, cum domini sit defensio ex ordine, cnm vasal-
25 lus non possideat.
§ 5. Notandum est, quod de omni controversia, quae
inter dominum et vasallum oritur, si pares veritatem
noverint, omnino cogi debent a domino et paribus, di-
cere veritatem. Qui si dicant, se nescire, cum sciant,
so et vasallus postulet, dominus coget eos, jurare et diccre
veritatem, ut C. de testibus 1. Si quando ') et in Lom-
1) Cfr. I. cit.: Et si nondum res suas cum cohercdilnis suis divisas liabucrit,
non hoc ci impcdinicntum sit, sed coheredcs eius, si sponte noluerint dividcre,
aut per Comitem , aut pcr missum cius distringantur, ut cum illo divisionem fa-
35ciant, ad quein dcfunctus hereditatem suam voluerit pervenire. 2) Cfr. leg.
cilat.: heres illius nullam de praedictis rebus valeat facerc repetitionem.
3) Cfr. leg. citat. : Et si cuilibet Ecclesiae eam traderc rogaverit, coheres eius
eam legem cum illa Ectiesia de pracdicta hereditate habeat , quam cum alio co-
herede suo habere debuerat. Cfr. quoquc Lomb. vutg. lib. II tit. XXXV l. VII.
40 4) Itanc sententiam postea insertam esse, certum est, cum verba sequentia ad
praecedentia referenda sint. Cfr. supra II, 3 § 2 Vulg. (VIII, 6 Ant.J
5) Cfr. supra II, 2 pr. Vulg. (VIII, 3 Ant.) 6) Lomb. vulg. lib. II
tit. LV l. XVII. 7) l. 19 C. 4, 20.
III. Consuetudines feudorum.
185
Antiqua. Vulgata Lib. II, Tit. 57 (58 cd. hod.).
barda tit. De officio judicis 1. Ut judex unus etc.1)
et in tit. Qualiter quisque se defend. deb. 1. Si qua-
liscunque 2) causa, et tit. De testibus, 1. Ut quicunque
et 1. ult.8). s
§ 6. Cum datur domino defensio de investitura,
quae dicitur a se facta, jurare debet, se investituram
non fecisse ; cum vero datur beredi vel successori ejus,
jurare debet, se non credere, investituram factam esse
ab antecessore suo *). Si qua investitura facta esse ">
dicetur, semper debet nominare dominum , a quo in-
vestitura facta dicitur, cum multum discrepet sacra-
mentum bereditarium a principali sacramento , ut C.
De rebus creditis et jurejurando 1. Generaliter 5) , et
ut habes de tutore, quijurat, quod credit et existimat,
ut C. de jurejur. calumn. 1. H 6) ; de conscientia er.im
sua jurare debet, et non de alieno facto — cum iniquum
sit, jurare de alieno facto — heres vel successor, ncc
etiam filius, ut Dig. de rerum amotarum 1. Marcellus 7).
Sed contrarium reperitur in Lombarda, quia, licet fi-20
lius minorem virtutem habeat, quam pater, tamen de-
bet praecise jurare, patrem suum non fuisse debitorem,
ut in Lombarda, Qualiter quisque se defendere debet,
1. Si contigerit 8).
1) Lomb. vulg. lib. II tit. LII l. XV. 2) Lomb. vulg. lib. II tit. LV*
I. XIII. 3) Lomb. vulg. lib. II lit. Ll 1. XIV, XVII. 4) Cfr. supra
II, 33 § 1. 5) l. 12 C. 4, 1. 6) l. 2 § 2 C. 2, 59. 7) l. 11
D. 25, 2. 8) Lomb. vulg. lib. II iit. LV l. VII.
186
III. Consuetudincs fcudorum.
CAPITULA EXTRAORDINARIA.
JACOBI DE ARDIZONE ET BARTOLOMEI DE BARATERJIS.
Usi sumus editionibus Jac.obi de Ardizone 1518 (Asti) et 1569
(Coloniae), ad cap. 27 codice Paris. Jat. 4677, ubi hoc caput in fol.55
5 post summam Ardizonis invenitur. Baraterii lectiones et eapitula sutnp-
simus ex cditionc F. P. Schtnidii apud Schilter, Codcx juris Alcmannici
fcudalis Argcntorali 1697, quacum concordat codcx chart. Placentinus
(liibl. communulc), quc.m nos contulimus.
P>e capilutis cxtraordinariis cfr. Dicclc p. 390 — 427 ', Laspcyrcs
lo/j. 298 — 301. Dc codicibus vidc supra p. 41. 44.
I. CAPITULA EXTRAORDINARIA JACOBI DE ARDIZONE.
1. Smnmopere mandare euramus a), ut, si quis aliquem tle be-
ncficio investivcrit, quod illc, qui investitus fuerit, non potest per
proprium vendere ncc pro levissima re ') locare 2) nec infeudarc '),
is nisi majorem partem apud se retinucrit; et si in desperatione filio-
rum fuerit4), nulla ratione nec quolibet modo dare potest. Quae
omnia si facta fuerint, nullius momenti erunt, et eo defuncto omnia
ad priorcm dominum revertuntur ; ct si dominus conquestus fuerit
paribus, pares auditis rationibus intra anni spatium expedire fa-
^ociant; vasallo non faciente satisdationem domino dent possessio-
nem salvis suis rationibus nisi diffinitivam promeruerint scnten-
tiam. (Cujacitts IV, 73.)
2. Feuda scutiferorum, ut ad libitum dominorum possint adimi 6),
rationis non est, dum tamcn scrviant secundum laudationem curiae.
2i(Cujacius IV, 74.)
3. Ut inter conditionalia et non conditionalia aliqua sit diffe-
rentia, dicimus, quod, si quis alicui dcderit beneficium conditionale,
a) in scriptis mandarc curavimus llaraterius {XI, '.)).
1) Cfr. supra II, 0 Vulg. (VIII, 15 § 1 Ant.) : quod libellario nominc sub
3o vilissima duorum dcnariorum pensione perpctuo conccditur utcndum. Cfr. quoque
II, 54. 2) Cfr. supra I, 12 Vulg. (V, 3 Ant.J 3) lloc est coiitrarium
juri comiuuni. Cfr. II, 26 § 22; II, 34 § 3. Sed secundum Ardizoncm (cap. XV)
cx consuetiidine Vcronae vasallus non ultra dimidium feudi M feudum dare po-
terat. Verisimile igitur est, hoc capitulttm ex jure statutario Veronensi desumptum
S5 esse. 4) Cfr. Lomb. vttlg. II tit, XIV cap. XIII. 5) Cfr. supra II, 22
Vulg. (VIII 29 Ant.) ; v. Bethinann-IIollweg , 'Der germaniscb -romanische Civil-
process im Mittelalter' tom. II p. 429. 6) Cfr. supra I 1 § 4 Vulg. (I, 4
Ant), Librum consuetud, Mediolani Itubr. 24: Mercenarii . . et scutifferi. Ger-
manicc 'Scbildlehen'. Vidc Wcber II p. 539, 540.
III. Consuetudincs fcudorum.
187
Capitula extraord. Jac. de Ardizone.
utpote quae dantur propter habitationem ') , deserta babitatione
bencficium amittetur; et etiam cum certo con.stituuntur servitio,
non dato servitio non poterit retineri beneficium. (Cujacius IV, 75.)
4. Quoniam de fidelitate mentionem fecimus, super ea aliquid r>
summatim dispiciamus. § 1. Si beneficium cst sine fidelitate s), et va-
sallus aliquid, quod sit contra suum dominum, fecerit, amittat be-
neficium laudatione parium. Hoc idem dicimus in his, qui fidelita-
tem jurant. § 2. Si cui militi fidelitas requisita fuerit a domino,
dominns secundum quosdam librum militi ostendere debet et milcs 10
eam3) facere debet, vel parium laudationi stare intra annum. Qnod
nisi factum fuerit , miles secundum quosdam dc beneficio damnari
potest, quod contra praeceptum domini Lotbarii regis Papiae datum
videtur4). Librum autem, quod vasallo ostendi soleat, non neces-
sitate fieri, sed voluntate a). Est enim quoddam signum requisitae is
fidelitatis memoriae causa. §3. Et venit aliquando, ut vasallus
dicat, domino se facturum fidelitatcm , quam pares laudavcrunt.
Tunc non perdit beneficium , si stat per dominum , quod faciat
curiam. § 4. Qui fidclitatem jurant, si voluntatc utrorumque sepa-
ratio facta fuerit, fidelitas finitur : si sua voluntate vasallus \el20
judicio parium feudum dimisit, fidelitas durat*). (Cujarius IV, 76.)
5. Cum plures fratres vasalli paternum liabent beneficium,
donec eum indivisum possident , una fidelitas et unum servitium
domino fieri debet 6). Si vero partitum fuerit, quot partes, tot
erunt fidelitates. Servitia vero pro partibus, ne uno primo vi- M
deantur graviorab), et c) pro quantitate beneficii modcranda. Plu-
res autem domini, et si feudum intcr se dividant, nullo modo nisi
unam fidelitatem ex feudo babere poterunt 7). Servitium vcro omni-
bus non gravitate, sed moderamine faciendum est. (Cujacius IV, 77.)
G. Cum feudum hereditarium uni ex cohcredibus propria culpa *>
anferetur a paribus per judicium , ceteris non praejudicat "). Hoc
autem ita intelligitur, ut vivo eo vel suis heredibus feudum ad ce-
teros venire non intelligatur. (Cujacius IV, 78).
7. Si contentio fuerit inter dominum et vasallum, et dominus
a) Librum etiam ostendi, non neccssitate sed voluntatc fieri solct welius Ba- 35
ratcrius (X, 2). b) Ita Baraterius recte legit (X, 12); Ardizo: non pro parti-
bus, ut unum primum, vidclicet graviora. c) scd Artl, Barat.
1) id est, ut vasallus in feudo habitet. Cfr. Ardizonis summam c. 34.
2) Cfr. supra II, 3 § 2 Vulg. (VIII, 8 Ant) 3) scilicct fidclitatem.
4) Cfr. supra II, 52, III. 5) Cfr. supra II, 38. 6) Cfr. supraw
II, 26 § 8, II, 54 § 4. 7) Cfr. supra II, 54 § 4, infra cap. 31 ; Glossam
ordin.: Omnes filii (ad II, 26 § 8). 8) Cfr. supra II, 38.
188
III. Consuetudines feudorum.
CapUula extraord. Jac. de Ardizone.
babuerit aliquam rationem contra vasallum et vasallus contra do-
minum, vasalli ratio prius discutiatur: quoniam pares majorem
jurisdictionem babcnt de suo pari, quam de suo domino. (Cujacius
5 IV, 79.)
8. Generaliter verum est in feudis, dominos de evictionibus
teneri, auta) si quis sciens investituram alterius beneficii acqui-
sierit, eo evicto nullam adversus dominum vasallum actionem habere
dicimus , quoniam in acquirendo malam babuit fidem *). (Cujacius
10 IV, 80).
9. Unum quidem non minus utile , sed satis congruum su-
perioribus adverti, et ex comprobato usu in scriptis bono arbitrio
reducere procuravi. Si quis igitur pro vicedominicaria 2) vel villi-
caria3), et, ut ita dicam, pro decania4) vel aliis quibuscunque
15angariis feudum, quod improprium est, acceperit, nisi specialiter
hoc actum sit inter contrabentes , id est nominatim 'feudum cum
honore feudi', et ita 'ut non liceat domino auferre, quod datum
fuerit, etiamsi administratio illa auferatur', quod datum estb), pe-
nitus ablata administratione sine omni obstaculo auferri Kceatc).
20 Si autem, quod superius dictum est 5), probare conetur, licet quodam-
modoa) possidere vasallum a quibusdam credatur, non jurejurando
decidi oporteat, sed testibus vel instrumento aliisve legitimis pro-
bationibus causa firmiter approbetur 6). (Cujacius IV, 81.)
10. Si qua contentio de beneficio inter aliquos (prout saepe fieri
25 solet) orta fuerit, si unus dominus vel loco domini habeatur, et alter
vasallus vel loco vasalli habeatur , si per pares secundum usum
regni judicium ventiletur, primo de suo recto beneficio investiri
debet, et, si possessio aliqua perturbata fuerit, modo restitui
debet '). (Cujacius IV, 82.)
30 11. Si alter ex fratribus, qui paternum habeat beneficium,
suam portionem dederit domino vel alicui extraneo, dominus vel
extraneus tamdiu teneat sine praejudicio quamdiu ille , qui dedit,
a) at Cujacins. b) cst deest Ard. c) Baraterius (XIII, 9): Si quis
igitur pro villicaria, et ut ita dicam, pro decania, vel aliis quibuscunque angariis
35 feudum quidem, quod improprium est, acceperit, nisi specialiter hoc actum sit inter
contralicntcs, ut a nominatis in fcudo non liceat domino auferre quod datum fue-
rat, etiam si administratio illa cis auferatur, quod datum est, penitus ablata ad-
ministratione sine omni obstaculo auferri licet. Cfr. quoque IV, 10.
d) ita Baraterhis (XV, 54); licet deest Ard.
4o l) Cfr. supra II, 8 Vulg. (VIII, 13 Ant.) 2) Cfr. Handloike o. c. p. 44.
3) Handloike p. 43. 4) Ilandloike p. 43. 5) scilicet, quod feudum
sit cum honore (propriumK 6) Cfr. supra I, 2 Vulg. (I, 4 § 1 Ant.), infra
c. 22. 7) Cfr. supra II, 39 § 1, II, 20 Vulg. (VIII, 27 Ant.)
III. Consuctudines fcudorum.
189
Capitula cxtraoril. Jac. de Ardizonc.
heredem masculum habuerit. Si vero sine herede decesserit , alter
frater si vixerit vel ejus heres sine ullo obstaculo et temporis prae-
scriptione beneficium, quod hereditarium est, vendicet a quocunque
possidente Hoc idem dicimus et si fratres fuerint, ct altcr ab 5
altero ex fratribus acquisierit; hoc enim verissimum ex usu com-
probato dicimus. (Cujacius IV, 83.)
12. Quoddam usui traditum recordationis causa in scriptis
ponere procuravi. Si quis igitur habens filium ipsum per dominum
investire") fecerit, nisi nominatim cum domino pactus fuerit, 'ut siio
filius decesserit ante patrem, quod feudum ad patrum revertatur',
dicitur defuncto ante patrem filio patrem carere beneficio et do-
mino acquiri beneficium 2). (Cujacius IV, 84).
13. Si maritus de feudo suae uxoris investiatur ea abscnte,
nisib) nominatim quasi gerendo uxoris negotia, non valet. Secus si 15
acquisierit feudum ea sciente vel jubente c). Si vero uterque in-
simul investiatur , pro parte sibi proficiunt , nisi cum jam dicta
distinctione factum fuerit. Et dicimus etiam, ut, si unus ante al-
terum sine herede decesserit, quod alterius pars domino acquiratur *).
(Cujacius IV, 80.) 20
14. Unum quidem satis usitatum dicimus, quod. si aliquis dc-
cesserit nullo in feudo relicto herede , jus feudi ad dominum per-
tinerc dicimus. Fruges autem exstantes non ad dominum , sed ad
filias ipsius vasalli vel etiam ad uxorem ejus pertinerent ; et hac
ratione creditor eas retinere potest4), licet pignus habere non pos-25
sit, et hoc cum distinctione imperialium constitutionum 5). (Cujacius
IV, 86.)
15. In beneficiis , ut in ceteris contractibus , praescriptioncs
currere, satis humanum et rationi congruum videtur. Si quis ergo
feudum alienum bona fide ab aliquo justa traditionc acccperit, licetso
dominus11) non sit, cum verus dominus in traditione putetur, longi
temporis praescriptione jus sibi acquirit. Si vero malam fidem
habuerit, nulla se poterit tueri praescriptione nec etiam de evic-
tione agere poterit 6). (Cujacius IV, 87.)
16. De ingressu curiae a quibusdam varia ac diversa putantur. 35
a) a domino invcstiri liaraterius (XIV, 15). b) et non Barat.
c) Ita recte Baraterius ; Ard. : nisi nominatim quasi gerendo uxoris negotium
investiatur, sibi acquirit feudum ea sciente vel jubcnte. d) verus dominus
Barat. (XII, 19).
1) Cfr. supra II, 39 pr. 2) Cfr. supra II, 50. 3) Cfr. II 13 40
Vulg. (VIII, 20 Ant.J 4) Cfr. supra II, 45. 5) id est supra II, 28 § 3.
6) Cfr. supra II, 26 § 5, Cap. Extr. 8.
190
III. Consuetudincs fcudorum.
Capittlla cxtraord. Jac, <lc Ardizone.
Nos autem, quod saepius ac rationabiliter in multis curiis et civi-
tatibus intelleximus , in scriptis bonae recordationis causa iuserere
procuravimus. Quieunque igitur beneficium per investituram acqui-
ssierit sine possessionis traditione, pares ad investituram habeat,
ut pro ipso") veritas discernatur, cum controversia inde fuerit.
Sane si possidet, aliis quibusdam b) adjuvetur adminiculis. Verum-
tamen quia militesc) inopes vasalli sunt, per testes vel per breve
testatum probatio satis competens esse dignoscitur x). (Cujacius
10 IV, 88.)
17. Beneficia conditionalia, quae in majoribus curiis a veteri
tempore esse noscuntur, utpote patriarcharum , archiepiscoporum,
abbatum, abbatissarum, ducum, marchionum, comitum, capitaneorum
sive etiam majorum valvasorum, si duobus, tribus vel deinceps aliis
lsdantur vasallis, tacitae conditiones eos sequuntur, uisi nominatim
in ipsis traditionibus ipsae conditiones excipiantur. Hoc idema)
etiam de his conditionibus , quae noviter constituuntur , ad harum
similitudinem verissimum forc a) sapientibus placet. (Cujacius IV, 89.)
18. Si duo fratres in heredes masculos et feminas de bene-
2oficio investituram acceperint, altero decedente filia relicta, neptem
cum patruo ad feudum venire dicimus , cum unusquisque fratrum
suae soboli bene consuluit 2). Si enim frater suus") sine ulla pro-
genie dccesserit, feudum non ad superstitcm sed ad dominum per-
veniet, nisi pactum de successionef) factum foret3). (Cujacius IV, 90.)
25 19. Beneficium intelligitur de veteri et novo , et cum de
veteri fit investitura, satis sit sig) de recto beneficio fiat inves-
titura. Haec autem investitura ab unaquaquc persona ficri potest
sive saeculari sive ecclesiastica , si antiquitus eorum consuetudo
fuerit4), haec secundum quosdam et a femina et a minore viginti-
soquinque annis fit5). De novo si fiat investitura, nominatim et de
certa re oportet fieri. Haec investitura a muliere secundum quos-
dam non valet, quibusdam valere placet, quae sententia mitiorh)
est 6). A minore autem 18 annorum 7) non valet , hoc etiam de mi-
a) per ipsos Barat. (V, 4). \<) quibusque adjuvaliitur liarat. (V, 4).
85 c) multi militcs liarat. d) llcrcdcm — nexum forc Baraterius (IV, 11).
c) alter fratrum Baraterius (XIV, 32). i) si dcnuo fcudum fiat Barate-
rius (VI, 2). g) cum domino add. Baratcrius. h) verior Baraterius (1, 12)-
1) Cfr. supra II, 32. 2) Cfr. svpra II, 18 Vulg. (VIII, 25 Ant.)
3) C/r. supra II, 12 Vulg. (VIII, 18 Ant.) 4) Cfr. supra I, 1.
40 5) Cfr. supra II, 3 Vulg. (VIII, 5 Ant.) 6) Cfr. supra II, 3 § 2 Vulg.
(VIII, 7 Ant.) 7) id est perfecta aetas juris langobardici , Lomb. vulg. II
tit. 29 c. 1, Liber cowuetud. Mediolani Buhr. 21.
III. Consuetudincs feudorum.
191
Capitula extraord. Jac. de Ardizonc.
noribns annorum 25 asseritur, ut quibusdam ') placct. A prnelatis
ecclesiarum vero tratli legitime dici potcst, ut jure valeat investitura,
dum tamen dissipator videri non possit"). Quod si aliter intelli-
geretur, nullum beneficium ab ecclesiasticis personis datum reti- 5
neri posset. Dicitur etiam, quod, si conjunctae pcrsonae gratia vel
etiam alicui alteri tale dedit feudum, quod duos consimiles vasallos
acquirere posset, inutilc est beneficium *), (Cujacius IV, 91.)
20. Quicunque paratus est facere bene fidelitatem domino
suo, 'prout pater fecerat fidelitatem patri vel antecessori domini', 10
dum tamen haec bona fide dicat et non dolose, sed justo errore,
omnino condemnari non potest. Cum enim controversia est inter
ipsos, per antiquitatem feudi vel per breve testatum vel per testes
domino incumbit probatio , alioquin per vasallum veritas inquira-
tur. (Cujacius IV, 92.) 15
21. Quoddam satis bene dispositum ad utilitatem et ad per-
niciosam calliditatem destruendam in scriptis inserere curavimus.
Quidam miles bina bencficia a duobus dominis, prout solitum est,
acquisivit. Qui decedens duos reliquit filios, qui paterna beneficia
inter se dividentes alter eorum suo domino pro beneficio, quod ad 20
eum venit, fidelitatem nullo anteposito, sicut et pater fecerat, fecit.
Alter vero frater alteri domino similiter pro suo beneficio , quia
alium nullum dominum habere vidcbatur, nullo antcposito fidelita-
tem fecit. Defuncto posteriore fratre sine filiis utrumque feudum
in unam, ut prius, venit personam , et sic dominus talem fidclita-25
tem quaerit, qualem frater ejus fecerat. Quas altercationes am-
putantcs dicimus, illud, quod frater fecit, nibil superstiti obesse,
licct in secundam et tertiam gencrationem et usque ad infinitum
pervenerit3). (Cujacius IV, 93.)
22. Quod nomine gastaldiae vel guardiae in feudum datur, so
ablata gastaldia vel guardia jure auferri potest4) (Cujacius IV, 94).
23. Quidam dominus habcns beneficium reliquit duos filios,
et unusquisque ipsorum habuit duos vel tres filios. Unus illo-
rum fratrum decessit una tantum filia relicta. Portionem illius
non ad omnes superstites, sed ad patruos illius et suis posteriori- ss
bus pertinere dicimusbS) (Cujacius IV, 95).
24. Qui accepit investituram alterius beneficii, inutilis est
a) dum tamen videatur dispensator Baraterius (I, GJ ; dilapidator pro dissi-
pator Ardizonis Summa c. 14. l>) non tantum ad superstitcs, sed ad patruum
illius et posteriores pertinere dicimus Baraterius (XIV, 7). 40
1) sellicet jus Bomanum allegantibus. 2) Cfr. ad hanc sententiam Ardizo
C. 16. 3) = II, 52, II. 4) Cfr. supra Cap. Extr. 9. 5) Cfr. supra II, 50.
192
III. Consuetudincs feudorum.
Capitula cxtraord. Jac. dc Ardizone.
haec investitura l). Et qui scicns hoc agit, de evictione agere non
potest 2) (Cujacius IV, 95).
25. Inter dominum et vasallum nulla fraus debet esse et
5 inde potest accipi"), si vasallus non dolose steterit per annum,
quaerere b) investituram sui beneficii , non damnabitur. Dolus
enim abcst , si justa causa impediente steterit vel etiam cum
amore servitium fecerit domino conscio. Dicimus autem , ut, si
contra ea, quae in fidelitate nominantur, fecerit, beneficio carebit3).
10 (Cujacius IV, 97).
26. Vasallus habens feudum deliquit contra dominum , cui
judicatum est?c). Agnati cum domino litigant. Quidam domino
dicunt pertinere, quidam agnato. Dicimus autem , ad dominumd)
pertinere, donec aliquis masculus ex delinquenti vasallo superest4),
«alii vero contradicunt (Cujacius IV, 98).
27. Imperator Henricus, Dei gratia divina favente secun-
dus Romanorum Augustus 5). De militum beneficiis quoniam dubias
variasque causas in regno nostro esse cognovimus , ideoque ad rei
publicae statum quaedam statuimus. Si quis ergo dominum suum
20 interfecerit vel vulneraverit ipsum, se suamve domum obsederit, vel
eum cucurbitaverit, vel contia ea, quae in fidelitate nominantur,
fecerit, vel his supra dictis consilium dederit, parium laudatione
beneficium amittat6). Si vero de supradictis se defendere volue-
rit, testibus a parte domini deficientibus , cum tribus paribus se
25 expurget7) , si autem pares habere non potuerit, cum duodecim
propinquioribus parentibus se defendat (usu vero curiali solus se
defendat). Si quis autem suorum parium, idoneus tamen, exinde se
veritatem scire dixerit et per pugnam eum fatigare voluerit, ut
per pugnam se defendat dicimus 8). Si quis autem per annum ste-
so terit, quod domino non servierit, parium laudationc bencficium amit-
tat *) , (curiali tamen usu id redimere poterit pro medietate, quan-
tum valuerit). Sed si hoc defendere voluerit, duos vel unum sal-
a) concipi qnod Baraterius (X, 7). b) quod non petierit Baraterius.
c) Cui feudum cst judicandum quaeritur Baraterius (XIV, 44).
85 d) ita recte Baraterius; Ard.: non pertinere.
1) Cfr. sttpra I, 9 Vttlg. (IV, 2 Ant.J. 1) Cfr. supra Cap. Extr. 8.
3) Cfr. supra II, 52, UL 4) Cfr. supra II, 26 § 18, II, 31.
5) Cfr. Mon. Germ. Ilistor. 4°. Leg. Sect. IV Tom. I p. 104, 105, ubi variae
lectiones notatae sunt. Veram legem esse, non puto. Videtur esse tractatus simi-
tolis legi Quicumque (supra I, 19 sqq. Vulg.J. 6) Cfr. supra I, 5 Vulg. (II
Anl). 7) manu quarta. Cfr. supra II, 27 § 10. 8) Cfr. supra II, 39
§ 2. 9) Cfr. supra I, 21 Vulg. (VI, 12 Ant.).
III. lonsuctudincs feudorum.
193
Cupilula cxtraord. Jac. de Ardizone.
tem parem ostendat, et cum his se serviisse juret, et si pares
paremve habere nequiverit, cum tribus vel duobus propinquiori-
bus parentibus se intra annum servire juret, (usu tamen curiali
solus jurare conceditur). Qualiter autem juret, an solus an cum 5
aliis, nihil interest, dum tamen servitia nominet. Si autem con-
corditer cum domino suo se habuerit, dominum saepe videndo,
tunc dicimus, ut probct per testes, se servitium fecisse, et per
se non stetisse. Si autem aliqua inter dominum et vasallum
discordia fuerit , vel si domicilia in longinquum habucrit vasallus, 10
domino se repraesentando servitium promittat, ut, si necessc
fuerit, hoc probare possit jurejurando , saltem ad finem contro-
versiae vasallo a paribus dato. Si quidem intra annum servierit,
quod levissimum fuerit, et dominus aliud servitium imposuerit,
quod vasallus neglexerit, unde damnum domino illatum fuerit, usque 15
ad fruges feudi parium existimatione damnum resarciat. De aliis
vero culpis, unde beneficium non amittitur , parium laudatione de-
fendat se, ut supra, vel emendet. Datum VI. Kal. Septembr. anno
MCXXVII. (Cujacius, lib. V.)
28. Si quis investitus de feudo ligio ') , pro quo contra om- 20
nes") fidelitatem domino debet, Lucio et Titio, ex se descenden-
tibus filiis, sibi hcredibus institutis, vita decesserit, divisione facta,
si ad solum Titium feudum pervenerit, rationabiliter placuit, eum
solum fidelitatis sacramento esse obnoxium , ad quem solida feudi
jura transierint. Quodsi ab alio domino Lucius postea feudum u
per investituram acquisierit, pro quo similiter ei contra omnes
dominos fidelitatem fecerit, decedente Titio sine liberis, ad quem
devolvatur feudum , quod ex divisione habuerat, an ad alium fra-
trem, an ad dominum quaeri potest. Et cum placeat, qucm ligium
hominem duorum esse non posse, videri potest feuduin ad dominum 30
pertinere. Sed rectius visum est, feudum , quod per investituram
acquisiverit, impedimento ei non esse, licereque ei per substitutum"
acceptabilem domino priori servire (Cujacius IV, 99).
29. Ex facto incidisse scio, Eridericum principem nostrum, cum
ab initio dux esset et pro ducatu fidelitatem faceret, divino nutu
postea imperatorem creatum , petita ab eo fidelitate pro ducatu, 35
petenti domino respondisse, non teneri se fidelitatem facere, cum
omne hominum genus sibi fidelitatem debeat, et ipse soli Deo et
1) De feudo ligio vide Ducange, Glossarium s. v. ligius, Weher IV p. 316 sqq.,
Pertile IV p. 668. Cfr. quoque Diez, s. r. lige. 2) etiam contra dominum
antiquiorem. Cfr. Jacob. de S. Georg. De feudis (1575) p. 80. Exceptus erat 40
solus imperator. Cfr. Homeyer 'System dcs Lehnrechts' p. 377. 378.
13
194
III. Consuetudines feudorum.
Capitula extraord. Jac. de Ardizone.
Romano pontifici. Sed cum insistente feudi domino de hoc con-
tenderetur, proceribus prudenter visum est, feudum amissum esse
vel alium ducem in ducatu constituendum, qui feudo servire debeat
set domino fidelitatem faciat. (Cujacius IV, 100) l).
30. De negotio, super quo nos consulere voluisti, tibi
secundum jus curiae et usum feudi breviter respondemus, quate-
nus pro feudo, quod ab aliquo per ecclesiam detinetur, nulla sit
facienda fidelitas. (Cujacius IV, 101).
10 31. Insuper etiam te instructum esse volumus, quod, si do-
minus, a quo feudum tenebatur, diem suum pluribus beredibus re-
lictis obierit, vasalli, qui communiter illud tenent, non coguntur
fidelitatem pro eo feudo facere, nisi domini illud feudum primo
partirentur, quoniam secundum jus feudi non debet quis duas
i5 fidelitates pro eodem feudo facere 2). (Cujacius IV, 102.)
32. Mulier, quae feudum secundi viri contemplatioce acquisie-
rat, si ex utroque matrimonio superstitibus liberis decesserit, so-
los ex secundo viro susceptos filios ad feudi successionem admitti,
usu curiarum obtentum est3). (Cujacius IV, 103.)
20 33. Si cui militi ad certum servitium feudum fucrit datum,
isque relicta ex se descendente femina decesserit, quae id servi-
tium juxta feudi conditionem non minus decenter praestare possit
quam masculus, etsi in investitura minime cautum sit, ut et fe-
minae ad id adspirare valeant, eam tainen admitti, rectum puta-
25 mus ; quin immo hoc casu simul cum masculo in feudo eam succe-
dere, quidam putant. Quod multo magis dignum observantia exis-
timavimus, cum feudum sic datum est, 'ut nullum pro eo ser-
vitium fiat"), ut pleraquc hodie fcuda dantur. (Cujacius IV, 104.)
1) In nonnullis codicibus consuctudinum fcudorum in fine hguntur capp.
30.28. 29 hac forma:
Quidam investivit Titium dc feudo Imc lege, ut deberet ei jurare tidelita-
tcm contra omncs liomines. Deccssit duobus beredibus institutis. Divisione
farta nd unum pervcnit (sc. fcudum). Alius feudum ab alio acccpit ct
fidclitatem contra omnes bomincs fecit. Ille, qui babet fcudum cx divi-
35 sionc , decessit nullo filio relicto, et sic feudum ad alium pervenit. Modo
prior dominus dicit isti, ut faciat ei fidelitatem contra omnes bomines. In
quaestione vertitur, quid juris sit, ct dii itur sicut in boc alio casu : I rcdc-
ricus ab initio dux erat et fcudum babebat, factus fuit impcrator, fidelitas
ab eo petebatur. Ipse dicebat, se non debere facerc, cum omnes, qui erant
40 in mundo, debcrcnt ci facerc. Kt statutum fuit, ut feudum amitteret vcl
alium ducem pro sc fieri con6titueret. Sic ct in isto casu, ut ipse pcr se
faciat vel per subrogatos. Sequuntur allegationcs locorum corporis juris civilis.
2) Cfr. supra Cap. extr. 5. 3) Aliter supra II, 26 § 10. A lege 4 C.
5, 0 hanc sententiam derivatam esse, Cujacius recte jputat. 4) 'FreyUhen'.
45 Cfr. Weber IV, 304.
III. Consuetudines feudorum.
195
Capitula extraord. Jac. de Ardizone.
34. Item si quis eo tenore de feudo aliquo sit investitus,
'ut in eo succedant feminae sicut masculi', sive feudum id ad
certum fuerit datum servitium , sive pro eo indeterminate fuerit
promissum servitium , investito moriente in feudum succedunt s
pariter et mares et feminae. Quamquam enim supcrstite mas-
culo ex eo, qui primus feudum acquisivit, feminae excludantur, etsi
in maribus et feminis fuerat acquisituin , ut in feudis regulariter
tradi solet '), sermonem tamen investiturae, nec non vim verborum
et sensum contralientium intuentcs, discretionem sexus in ejus- 10
modi feudi successione non fecimus. (CujaciusIV, 104.)
35. Jugales a quodam milite simul de eodem feudo inves-
titi fuerant, 'ut in se descendentesque suos id baberent'. Hi ex
se filio et filia superstitibus defuncti sunt, inter quos feudi quaestio
agitatur. Masculus enim universum feudum sibi vendicat , femina 15
vero ad parentum feudum pariter cum fratre vocari se defendit.
Quidam pro masculo, quidam pro femina pronuntiant. Eorum, qui
pro filia judicant, sententiam sequerdam esse censeo , cum filia
ex antedictorum jugalium contubernio superest, ex praedefuncta
uxore alio suscepto masculo, qui consanguineus ad eam frater2o
sit; in ceteris priorum sententia sane sequenda est. Quodsi sola
ex eo matrimonio relicta filia, nullo ex eo vel alio connubio super-
stite masculo , ab bac luce subtracti fuerint, feudum scindi fert
prudentum nostrae civitatis opinio, ut dimidiam quidem partem
femina sibi acquirat, rcliquam vero dominus aut ejus beres acci-25
piat») (Cujacius IV, 104).
36. Feuda babitationum , nisi aliud specialiter cautum sit,
morte accipientium finiuntur 3) (Cujacius IV, 105).
37. Imperator Henricus. Si contigerit feuduin incuria aut
fidelis neglectu consortibus applicari, nuJlum ex eo levamen detru-30
sus excipiafc, ne senioris sui contemtus illusus fiat, ob quem feu-
dum jure dimiserat. Sane qui aliter fecerint, quam quod mens
saluberrimae nostrae constitutionis exposcit, beneficio se carituros
esse cognoscant, ita ut eis amplius sperare non liceat, seniori
danda licentia tam ab ipsis eorumque posteris, quam ceteris deten- 35
toribus praedictum beneficium vendicandi 4). (Cujacius lib. V.)
38. Quaesitum scio dudumque apud prudentes fuisse cau-
sam banc, si servi, quibus macula servitutis obstaculo fuerat, liber-
1) Cfr. supra II, 30, 51 § 3. 2) Cfr. supra Cap. extraord. 13 in fine.
8) l. 11 C. 3, 33: Habitatio morte finitur. 4) Cfr. supra II, 38. Videw
Mon. Germ. Histor. 4". Leg. Sevt. IV Tom. I p. 105.
13*
196
III. Consuctudines feudorum.
Capitula extraord. Jac. de Ardisone.
tate donati fucrint, an ad feudi successionem valeant adspirare?
Denique post raagnas varietates obtinuit sententia distinguentiura,
quo tempore libertatis donum assecuti fuerint , ut , siquidem eo
5 tempore , quo coheres alter, utpote his constitutis inliabilibus, aut
dominus quasi ad se devolutum vendicasset, ab cjus successione
sint penitus alieni, ne, quod legitime factum est, superveniente
facto postea retractetur; qui, si re integra manumissi fuerint, in
feudum recte succedere queunt. (Cujacius IV, 106.)
io 39. Antiquatum esse ipsis rerum experimentis nos ipsi cogno-
vimus , fideles , nisi aliud contractibus pactiones insertae deside-
rent, dominorum sumptibus eisdem servitia ministrare. Justum
namque est, ut illi consequantur stipendium, quo tempore suum
commodare reperiuntur obsequium , praesertim cum nec quisquam
upropriis cogatur impendiis militare, maxime cum extra civitatis
suae tentoria servitiis exhibendis eos convenit fatigari. (Cujacius
IV, 107.)
40. Gregorius septimus '). Si quis imperator *) , regum , du-
cum, marchionum , comitum vel quarumlibet s) saecularium potes-
2otatum aut personarum invcstituram episcopatuum vel alicujus
ecclesiasticae dignitatis dare praesumpserit, ecclesiastica commu-
nione privetur4).
41. Quoniam5) investituras contra sanctorum patrum auctori-
tatem a laicis in multis partibus cognovimus fieri , et ex co pluri-
25inas perturbationes in ecclesia, immo ruinam sanctae religionis
oriri, ex quibus censuris") religio conturbatur, decernimus , ut
nullus clericorum investituras episcopatus , vel abbatiae, vel eccle-
siae de manu imperatoris , vel regis, vel alicujus laicae personae,
viri vel feminae, suscipiat. Quod si praesumpserint, recognoscant,
30 investituram illam nb7) apostolica auctoritate irritarn esse, et se
usque ad dignam satisfactionera excommunicationi subjacere.
41. Si") quis clericus, abbas, vel monachus pcr laicos eccle-
sias obtinuerit, excommunicationi subjaceat •).
42. Constitutioncs 10) sanctornm canonum sequentes statuimus,
35 1) Decreti secunda pars Causa XVI. Quaest. VII c. XII § 1. 2) impera-
torum Corp. jur. can. 3) quilibct Corp. jur. can. 4) ejusdem scnten-
tiae vinculo se obstrictum essc sciat. Corp. jur. can. 5) Decreti secunda
pars Causa XVI. Quest. VII c. XIII. 6) Cbristianae censurae Corp. jur.
can. 7) deest Corp. jur. can. 8) Decreti secunda pars Causa XVI.
to Quaest. VII c. XVI. 9) secundum Apostolorum sanctorum canones et An-
tioceni capitulum concilii add. Corp. jur. can. 10) Decreti secunda pars
Causa XVI. Quaest. VII c. XVII.
III. Consuetudines feudorum.
197
Capitula extraord. Jac. de Ardizone.
ut quicunque clericorum ab hac hora investituram ecclesiae vel
ecclesiasticae dignitatis de manu laici acceperit, et qui ei manum
imposuerit, gradus sui periculo subjaceat et communione privetur.
43. Majus est possessionem dare, quam sit investituram s
concedere *).
44. Nulla juris constitutione aut consuetudinis ususque lon-
gaevi observantia prohiberi sciscitatus invenio, vasallum arctiori,
quam in se habeat, lege feudum in alium ubilibet posse trans-
ferre. (Cujacius IV, 108.) io
45. Longinquitate 2) temporis fit saepe, ut non pateat con-
ditio originis , unde jam statutum 3) est , ut professionem suam
liberti ecclesiae debeant facere, qua profiteantur , se et de familia
ecclesiae esse et ejus obsequium nunquam relicturos. His quo-
que *) adjicimus, ut, quoties cursum vitae sacerdos impleverit, etis
de hac vita migraverit, mox cum successor ejus advencrit, omnes
liberti ecclcsiae vel ab eis progeniti chartulas suas in conspectu
omnium debent ipsi , qui substituitur , pontifici publicare , et pro-
fessionem in conspectu ecclesiae renovare , quatenus status sui
vigorem illi 5) obtineant, et oboedientia eorum ecclesia non careat.20
Sin autem scripturas libertatis suae intra annum ordinationis novi
pontificis manifestare contempserint, aut professiones renovare no-
luerint , vacuae et inanes chartulae ipsae remaneant , et illi, ori-
gini suae redditi, sint perpetuo servi.
46. Liberti *) ecclesiae, quia nunquam eorum moritur patrona, 25
a patrocinio ecclesiae nunquam discedant, nec posteritas quidem
eorum , sicut priores canones decreverunt. Ac ne forte Hbertini-
tas 7) eorum in futura prole non pateat , ipsa quoque 8) posteritas
se ab ecclesiae patrocinio non snbtrahat, necesse est, ut tam iidem
liberti quam ejus9) progeniti professionem episcopo suo faciant, 30
per quam ex familia ecclesiae libertos10) se esse fateantur; ejus11)
patrocinium non relinquant , sed juxta virtutem suam obsequium
ei vel obedientiam praebeant.
47. Quicunque12) fidelium propria devotione de facultatibus
suis aliquid ecclesiae contulerunt13) , si forte ipsi aut filii eoruni35
1) Cfr. Deereti secunda pars Causa XVI Quaest. II c.l § 1. 2) Decreti
secunda pars Causa XII. Quaest. II c. LXIV. 3) decretum Corp. jur. can.,
ubi additur: in anteriori universalis concilii canone. 4) Unde his quoque nos
Corp. jur. can. 5) ct illi Corp. jur. can. 6) Decreti secunda pars
Causa XII. Quaestio II c. LXV. 7) libertas Corp. jur. can. 8) ip- 40
saque Corp. jur. can. 9) ab eis Corp. jur. can. 10) efifectos add. Corp.
jur. can. 11) ejusque Corp. jur. can. 12) Decreti secunda pars Causa
XVI. Quaest. VII c. 30. 13) contulerint Corp. jur. can.
198
III. Consuetudines fcudurnm.
Capitula extraord. Jar. de Ardizone.
redacti fuerint ad inopiam , ab eadem ecclesia suffragium vitae
temporis ') usu percipiant.
48. Et jure et moribus receptum est, vasallum clericali se
5 militiae dedicantem feudum amittere. Scriptum est enim in divi-
nis eloquiis : 'Miles Christi serviat Christo, milites saeculi serviant
saeculo' 2). (Cujacius IV, 109.)
49. Si3) quis episcopus, saecularibus potestatibus usus, ecele-
sias pro ipsis obtinuerit 4) , deponatur et segregetnr, omnesque,
wqui illi communicant.
50. Illud6) per omnia interdicimus, ut nullus clericus prac-
bendam suam seu beneficium aliquod ccclesiasticum aliquo modo
alienare praesumat. Quod si praesunitum olim fucrit6) vel aliquando
fuerit, irritum erit, ct ultioni canonicae subjacebit.
15 51. Quicunque7) niilitum vel cujuscunque ordinis vel pro-
fessionis persona pracdia ecclesiastica a quocunque rege seu sae-
culari principe vel ab episcopis invitis seu abbatibus aut ab
aliquibus ecclesiarum rectoribus suscepit 8) , vel invaserit , vel
eorum consensu tenuerit, nisi eadem praedia ecclesiae restituat <J),
20 excommunicationi subjaceat.
52. Si 10) tributum petit imperator, non negamus : agri eccle-
siae solvant tributum. Si agros ecclesiae 1 ') desiderat imperator,
potestatem habet vindicandorum , tollat eos, si libitom e.st. Iuij)e-
ratori non do12), sed non nego, quia") non ecclesia dari impera-
25 tori , non pontificalis apcx more capitis ecclesiae praeminens po-
test subjici regibus.
53. De his u) , quae clerici emerint ,5) vel vivorum donatio-
nibus acceperint, consueta principibns debent obsequia , ut et
annua eis persolvant tributa et vocato16) exercitu cum cis, con-
so scnsu tamcn Romani pontificis, proficiscantur ad castra 17).
1) pro tcmporis Corp. jur. can. 2) Decreti secunda pars Causa XXIII.
QuMtt. VIII c. XIX. 3) Decreti secunda pars Causa XVI. Quaest. VII
c. XIV. 4) ecelcsiam pcr ipsos obtincat Corp. jttr. can. 5) Dccreti
secunda jtars Causa XII. Quaest. II c XXXVII § 1. Illud ctiam Corp. jur.
sb can. 6) fuit Corp. jttr. can. 7) Vecreti secunda pars Causa XII.
Quaest. II c. IV. 8) susccpcrit Corp. jur. can. 9) ecclesiis restituerit
Corp. jur. can. 10) Decreti secunda pars Causa XI. Quaest. I c. XXVII.
11) deest Corp. jur. can. 12) dono Corp. jur. can. 13) quia etc. desunt
Corp. jur. can. 14) Dict. Gratiani ad Decreti secundam partem Causa XXIII.
40 Quaest. VIII c. XXIV. 15) a quibuslibet emerit Corp. jur. can. 16) con-
vocato Corp. jur. can. 17) cum eis proficiscatur ad castra. Quod tamen
hoc ipsum non sine consensu Ilomani Pontificis fieri debet Corp. jur. can.
III. Consnctudines feudorum.
199
Capitttla extraord. Baraterii.
II. CAPITULA EXTRAORDINARIA BARATERII.
1. Beneficium intelligitur quasi ex bono praeterito vel prae-
senti vel futuro facto et licito, et generaliter habet in se servi-
tium et fidelitatem; nisi ex pacto excipiatur , ut fit saepius '). 5
De fidelitate autem sapientes aliter opinantur. Respiciunt autein
ad personam dantis vel recipientis beneficium, vel ad beneficii
quantitatem. Si enim dominus et vasallus nunquam de fidelitate
cogitavit, pro nimia parvitate beneficii, quis unquam contradixit?2)
(Tit. I c. 3.) 10
2. Beneficium paternum sive hereditarium intelligitur feudum
patris vel proavi, usque ad infinitum. (Tit. IV c. 7.)
3. Beneficium intelligitur investitura cum traditione. Ex quo
ita fit, ut , si quis primo investiatur re nondum tradita, ille, cui
posterior invcstitura cum traditione facta fuerit, potior habeatur 3). 15
(Tit. VI c. 4.)
4. Si uni propter propriam culpam feudum abdicatum fuerit,
aliis non nocet, nisi ad tempus, id est, donec heredes illius incul-
pati fuerint4). (Tit. VIII c. 33.)
5. Si quis nominatim de beneficio alicnjus militis investiatur, 20
inutilis est investitura , quia inde occultum et nequissimum homi-
cidium posset oriri et perjurium et alia nefanda evenire possent6).
Unde et si de beneficio alicujus, 'cum primo apertum fuerit', ali-
quis investiatur, cum propter lioc magis occulte malitia perpetrari
possit, magis inutilis est investitura6). (Tit. XII c. 8.) 25
6. Si unus vasallus domino refutaverit, non praejudicat cete-
ris. (Tit. XIII c. 20) 7.)
7. lllud quoque curiali usu memoriae tradere curavimus, ut,
si qualiscunquc controversia inter dominum et vasallum fuerit, et
exinde dominus ad suos milites conquestus fuerit, tunc pares cu-so
riam faciant, et ex se ipsis legatos primo , secundo et tertio suo
pari dirigant, tribus dilationibus datis, quarum prima quindecim
dicrum intercapedincm habeat , secunda triginta , tertia quadra-
ginta 8) ; et eo non veniente , nec idoneam excusationem faciente,
tunc pares dominum possessorem faciant, salvis beneficiis. Pari35
1) Cfr. supra Cap. extr. 33. 2) Cfr. Jacobi de Ardizone Summa c. 4,
41, 142 (ed. 15G9 f. 7. 46. 47. 199). 3) Cfr. supra Cap. extr. 43. 4) Cfr.
suj>ra Cap. extr. G. 5) Cfr. Jacobi de Ardizone Summa c. 22 (ed. 1509
f. 32). 6) Aliter supra I, 9 Vulg. (IV, 2 Ant.J. Cfr. ad hoc caput Dieck
p. 409. 7) Cfr. supra II, 38. 8) Cfr. Ardizonis Summam c. 76 (ed.io
1069 f. 87).
200
III. Consuetudincs feudorum.
Capittda cxtraord. Baraterii.
ratione salva profecto ratio intelligatur, si certis excusationibus datis
suam contumeliam infra annum purgaverit. Et si quidem veniens
se excusare non potuerit, boc domino laudatione parium emendet,
5 et possessionem beneficii accipiat, et justitiam, prout res exigit,
domino laudatione parium faciat. (Tit. XV c. 13.)
8. Si de allodio aliaque re extra beneficium inter dominum
et vasallum contentio fuerit , tunc pares ad judicem legis'), vel
alibi, id est, ad arbitros mittant eos. Sed si de proprio beneficio,
10 sua sententia dirimant. Similiter si dominum offensum habuerit,
sua sententia dirimant. Si inter duos vasallos, tunc domini cogni-
tio est. Et si vasallus spernit ad judices ire, pares per feudum
constringant vasallum, dantes domino beneficii possessionem *). (Tit.
XV c. 14.)
15 1) id est ad judicem ordinarium. Cfr. II 15 Vulg. (VIII, 22 Ant.J.
2) Cfr. supra Cap. extr. Ardizonis 1.
APPENDIX A.
(ADDITAMENTA QUA.EDAM EX CODICIBUS).
I. {Cfr. Descriptioncm codicum 2. 36. 73 et svpra p. 159 n. 3.)
Si1) vasallus obierit a Kalendis Martiis 2) usque ad Kalen-
das Augusti inantea, usque ad id s) tempus fructus filia habebit
Si a Kalendis Augusti inantea, similiter. Alias Obertus, scilicet 5
si ante Kalendas Augusti et Martii obierit4), nullum filia habebit,
vel si5) ante Augustum parum obiit6), exinde provenientes non
habebit7). His consequenter dicitur etc.
II. (Cfr. Descriptionem codicum 26. 43 et supra p. 73.)
Vasallus domino guerram injuste facienti ad eum defenden- 10
dum, non ad alium impugnandum, ei adjutorium praebere tenetur 8),
Si vasallus decedat ante Kalendas Martii sine herede masculo,
omnes fructus ex feudo pervenientes ad dominum pertinebant9).
Quod si post hoc tempus , ante Kalcndas autem Augusti decedat,
omnes fructus Kalendis Augusti percipiendi ad heredes ejus per- 15
tinebant, reliqui ad dominum. Si vero10) post hoc tempus decedat,
omnes fructus pertinere debent contra omncs homines et contra
patrem11).
Si femina feudum acquisierit, ad heredes masculos tantum
pertinebit, nisi pactum aliud inducat l2). 20
Contra dominum vasallus nullum nisi 1S) permittente domino
debet reddere testimonium 14). Beneficii partem alienare , partem
vero retinere domino non licet, nisi ex consensu vasalli, totum
vero alienare potest ex consuetudine ped' (?) maiori , minori vero
ita demum sciente'5) totam partem in eos, in quem 16) beneficium 17)
alienet, quod in curia Mediolanensium non licet18). Si hereditas
1) vero add. 36. 2) Martii 36. 73. 3) illud 36. 73. 4) deest 36. 73.
5) nisi 36. 73. 6) deest 36. 73. 7) habetis 36, Labebis 73. 8) Cfr.
II I. 28. 9) pertinebat 43. 10) tamen 26. 11) Cfr. II I. 28.
In codice una linea est omissa. 12) Cfr. II F. 30. 13) deest 43. 14) Cfr. 30
II F. 33. 15) scientem 26. 16) quod 26. 17) est add. 26.
18) Cfr. II F. 34. Codicum leclionem mutilatam esse apparet.
202
III. Consuetudines feudorum.
Appcndix A.
vasalli repudietur, feudum etiam amittitur; quod si ab agnato, ad
quem pertiuebit , repudiata fuerit , feudum paternum nibilominus
retinebit ').
5 III. (Cfr. Dcscriptionem cod. 2.)
Illud quidem non *) diffiteor , si vasallus maxime qui fidelita-
tem domino fecit vel facere debet, alicujus rei se a domino noviter
invcstitum contendat, etiam per alios, qui non sunt pares, probare
possit. Huic reis) ratio talis inest natura, ut sicut de curia non
10debet exire nisi per curiam, boc est per vasallum curiae , ita non
poterit intrare rem, nisi per pares curiae. Ceterum si in curia sit,
etiam per alios. qui incedit, probare potest.
Quidam sine berede masculo decessit relicta filia vel alia,
quae in allodio succedere debet. Quaestio est inter dominum seu
15 parcntem de aliquo manso vel terra dicendo feudum esse et ideo
ad se reverti debere, et filiam. Quis probare debeat, quaeritur.
Et primo dominus vel parentes , fendnm fuisse , et si non poterit
probare , tunc filia probabit allodium. Utroque in probatione de-
ficiente dabitur defensio domino, et si dominus defendere noluerit,
20tunc, si filia Lombarda est, defendat se cum 12 et obtineat, sed
si Romana, et si non praestiterit, obtineat.
IV. (Cfr. Descri^rtionem cod. 110 ct supra p. 78 n. 1.)
De snccessionibus beneficiorum. In beneficium descendentes
vocantur, sed non omnes, quia nulla fcmina nec aliquis ab ea de-
25 scendens vocatur , ea scilicet ratione , quia ne cogerer enm babere
ex ejua cognatis, (quem) fidelem babere nollem , vel quia in bene-
ficium servire non possunt. Unde filii alicujus , qui servire non
possunt, ab eo removentur nec filio ejus pt' (portio?) ea dabitur,
sed aliquid ex eo ad usumfructum misericordiae causa eis datur.
80Sed si mulieri datum est beneficium , antiqui dicebant, filios ejus
non succedere, cum ipsa nullo acquirat per successionem , sed mo-
dernius novatum est, qui bodie ei succedunt. Sed a latcre ve-
nientes nunquam succedunt, unde etiam dictum est, duo fratres si
simul acquisierunt, unum alteri non succedere, nisi hoc sit dictum
35 in investitione 'ut unus alteri succedat' vel hoc paternum vel ex
linea ascendentium sit. Sed si negetur a domino , eum esse ex
linea ascendentium, probare debet per testes, vel aliquid ex eo se
1) Cfr. II F. 45, 51.
2) forte Mendum esi.
3) Ilujus rei Cod.
III. Consuetudines feudorum.
203
Appendix A. B.
habere adbuc vel aliquid ab eo causa permutationis accepisse.
Illud in omnibus descendentibus tenendum est.
APPENDIX B.
FRAGMENTUM JURIS FEUDALIS MEDIOLANI IN COD. *
BEROLINENSI (Cod. 5 cfr. supra p. 42).
DE FEUDIS.
Superius dictum est de diversis judiciis, quae interdum jure
lcguin r. ') interdum legibus L. *) vel consnetudine municipali termi-
nantur; nunc videndum est de feudis , quae diversarum curiarum "
more vel civitatum observantur. Verum quia in nostra civitate
quacdam specialiter in feudis obtincnt, idcirco de his breviter vide-
amus. [§ 1] Imprimis illud scire oportet, quod vasallus nullo modo
per nostram consuetudincm feudum amittit , licet per annum et
diem post mortem domini vasalli steterit, quod a domino investi-is
turam non petierit. [§ 2] Sed nec amittit feudum vasallus jure
nostro, si longissimo tempore steterit, quod nullum servitium do-
mino exhibuerit. [§ 3] Amplius si vasallus a domino investituram
nondum recepit, nihilominus feudi paterni vel aviti possessionem
a sequente possessore petere poterit. [§ 4] Sed nec feudum va-*»
sallus nostra consuetudine perdit, si sno domino habenti cum civi-
tate nostra guerram non subvenit, sed cum civitate ei contrarius
fuit, et hoc ea ratione, quia contra patriam suam , pro qua jure
gentium pugnare debet, pro aliquo feudo adesse non compellitur.
[§ 5] Sed et si vasallus alii in feudum dederit rem sibi datam in 25
feudum vel partem et aliquid indc percepit, contra fidelitatem fa-
cere non intelligitur, dummodo secundum formam feudi et personae
idoneae illud assignaverit. [§ 6] Sed si aliquis sine filio masculo
decesserit et filiam relinquerit et inter agnatos et filiam de feudo
contcntio emerserit , Hcet per masculos feudum discerni debeat, 30
per feudi consuetudinem tamen filia omnium bonorum possessionem
tam feudorum quam aliarum rerum primo poterit habere, et post-
modum de feudo quaestio debet agitari. [§ 7] Rursus si vasallus
feudum voluntate domini vendiderit, aequali pretio ejus agnatus
poterit exigere. Sed et si non vendiderit sed permutavit, id estss
1) l. Romanarum. 2) l. Langobardorum.
204
m. Consuetudines feudorum.
Appendix B.
rem aliam loco rei venditae consultaverit, dominus1) aut parentes
paterni consentiunt consultationi sive permutationi factae aut non.
Si vero consenserint parentes paterni, nullus adversus possessorem
& veteris feudi ullo tempore dabitur regressus, sive filium masculum
habebat vasallus tempore permutationis seu consultationis sive non.
Sed habebunt regressum ad illud, quod loco veteris feudi consul-
tatum est. [§ 8] Si vero non consenserunt agnati et vasallus
filium masculum non habebat, vetus feudum poterunt vendicare.
u> [§ 9] Porro si filium masculum habebat , quamvis agnati non con-
senserint , quia quoddammodo jure licito propter consensum et H-
centiam domini facta fuit permutatio sive consultatio , non vetus
feudum poterunt post mortem ejus agnati vendicare, sed illud
dumtaxat, quod loco ejus commutatum est. [§ 10] At si venditio
lsfeudi paterni absque domini consensu fiat, si venditor tempore
venditionis filium masculum liabuerit, domino, qui non consensit,
apertum intelligitur. Si autem filium masculum vasallus non ba-
hebat, tunc agnati proximi ad feudum vendicandum admittendi
erunt. [§ 11] Haec ita vera sunt, ut domino detur vendicatio pro
20 feudo vendito a vasallo , ubi vasallus ex certa scientia feudum
vendiderit vel alias de ipso feudo invasionem fecerit. Ceterum si
post venditionem seu invasionem factam et post motam a domino
controversiam vasallus praetendat ignorantiam, id est dicat se ne-
scisse rem venditam feudum esse, benigna interpretatione subve-
25 nitur ei , ut illud possit pro feudo non obstante invasione tenere
et hoc per nostram consuetudinem obtinet. [§ 12] Idem observa-
tur in terra libellaria pcr consuetudinem civitatis, in qua pactum
insertum invenitur, 'ut, si cessaverit in solutione canonis, a libello
cadat libellarius, et ad dominum redeat' , nt ei subveniatur, si in
sosolutione cessaverit et ignorantiam pactionis insertae praetcndit,
praesertim si libellus antiquus est et ad ulteriores successores per-
venit. [§ 13] Illud autem a nonnullis quaesitum est, si fructus
feudi aliquo tempore ad filiamf. 2) pertineant; super qua quaestione
taliter in nostra civitate saepius pronuntiatum invenitur, ut si va-
35salluss), [decessit ante Kalendas Martii sine herede masculo, omnes
1) vendcnti paternum feudum sequebantur, quae verba deleta sunt.
2) feudi seu feudatarii. 3) pcndentibus fructibus in terra feudi decesse-
rit, non ad agnatum, ad quem (cujus) feudum pertinet (est) , scd ad filiam vcl
alium heredem fructus pertincnt. Si vero vindemia collecta vel aliis perceptis
4ofructibus ante aliorum sationem mortnus fuerit, nullam partem fructuum seqnen-
tis tcmporis babebit. prisca lcctio, a scriba deleta.
III. Consuetudines feudorum.
Appetidix B.
fructus sequentis anni ex feudo provenientes ad dominum pertine-
bunt. Quod si post hoc tempus ante Kalendas Augusti decedat,
omnes fructus ante Kalendas Augusti percipiendi ad heredem ejus
pertinebunt, reliqui ad dominum. Si vero post hoc tempus dece- 5
dat, omnes fructus ejus anni ad heredem ejus pertinere debent].
[§ 14] Haec, licet pauca, de feudorum consuetudine civitatis Medio-
lani dicta sufficiant [quia multa et varia scripta sunt antiquis
temporibus, qualiter beneficium acquiratur , retineatur, amittatur
et de successionibus feudorum, quae omnia repetere taediosum vide-10
tur1)]. [§ 15] Istud praeterea de feudis observabatur olim, ut si
vasallus mole creditorum gravatus iu manu domini feudum refu-
taret et filios emancipatos vasalli dominus de eo feudo investive-
rit, creditores adversus vasallum nullum regressum nec rationem
fructuum vel rei principalis *). Sed hodie nova lege municipali 15
superius notata aliud observatur '). [§ 16] Quod superius diximus,
quod vasallus fcudum non amittit per nostram consuetudinem, licet
per annum et diem stetcrit, quod a domino investituram non pe-
tierit, ita intelligendum est, nisi dominus vasallum requisierit, ut
investituram recipiat et fidelitatem ei faciat, in quo casu, si cessa- 20
verit per annum, feudum debet amittere; beneficio minoris aetatis
juvaretur. [§ 17) Praeterea dominus potest suum vasallum com-
pellere, ut sibi feudum, quod ab eo tenet, per sacramcntum fidcli-
tatis consignet. [§ 18] Insuper vasallus contra dominum et ccon-
tra dominus contra vasallum ad dicendum testimonium invitus non 25
compellitur , sed volens admittitur, licet a quibusdam consulibus
tum favorc amicorum vel gratia tum alia ratione in contrarium
dictum inveiiitur , quod etiam aliquaudo suorum aniicorum
. . . cos, qui patrocinium praestiterunt, ad dicendum testimonium
cogunt. [§ 19] Rursus si minus consignavit feudum, quam in ve- so
ritate foret, nec doniino nec vasallo praejudicium gencratur nec
dominus excluditur, si voluerit [sui] docere, minus bene factam esse
consignationem , quamquam ad fidem vasalli quodammodo dictum
sit. [§ 20] Amplius si vasallus partem feudi consignati vel non
1) Verba inclusa postea deleta. 2) haberent addendum est. 3) Cfr. 35
Giulini, Memorie alla storia di Milano VII p. 229; Statuta communis Vercellen-
sis (Mon. hist. patr. XVI, 2) §§ 158, 170 ; Statuta Consulum Cumanorum (Mon.
Hist. Patriae XVI, 1) §§ 262, 263; Campagnola , Liber juris civilis urbis
Veronae cap. XXVII; Ardizonis Summam cap. CXV; Glossa ordin.: Pretio
ad II F. 9 mentionem fucit civitatum 'quibus vasallorum feuda pro ipsorum debi- 40
tis suis creditoribus venduntur'.
20G Dt Consuetudines feudorum.
Appendix B.
consignati contra formam absque domini licentia alienaverit, a^iam
tamen partem feudi retinet, quam non alienavit, licet contra fidem
promissam fecisse intelligatur. [§ 21] Praeterea si vasallus ali-
5 quam contra dominum suum ingratitudinis causam commisit, prop-
ter quam feudum committitur, non ad proximos agnatos redd.tur,
sed ad dominum revertitur, ut saltem suae injuriae habeat ultioiem.
[§ 22] Si vero alias graviter non contra dominum deliquit, propter
quod feudum ejus debeat perdere, non ad dominum sed ad proxi-
iomos agnatos pertinere puto, si parricidium vel aliud grave crimen
commisit. [§ 23] Hoc ita si feudum fuerat paternum , alioquii ad
dominum revertitur.
Index rerum et verborum.
Numcri majorcs ]>aginas, minorcs quinas lineas indicant.
Abbas 83, 10. 86, 25. 92, 5. 1G9, 5. 190, 10.
196, 30. 198, 15.
abbatia 196, 25.
abbatissa 83, 10. 86, 25. 92, 5. 190, 10.
abdkare f. 199, 15.
abncgare f. 153, 10.
abrcnuntiare saeculo 138, l.
abscnte domino 170, 10.
absentia justa 100.
absolvere : absolvatur, cst absolvendus
112,20. 150,1. 163,25; promptiores su-
mus ad absolvendum 159, 5.
accedcre feudo 124, 30; ad principalem
causam 137, 35.
acceptioncs pracstationum 1)7,5.
accipere benef. , f. , investituram , rem
multis locis; aliquid propter f. 85, 3o;
pro f. 89, l ; f. nomine 89, 5 ; pro pig-
nore 89,5; pecuniam 132, io; pretium
101, l. 141, 15. 180, 35; maritum 132, lo;
uxorcm 160, 10.
accrcscere feudo 89, so. 124,25.
accusarc dominum 163,20.
acies, in acic 145, 10.
actio : cx empto 180, so; do evictione
188 5 ; a. bcnevola 143, 25.
actor = qui agit 112,20. 116, 30. 162, so;
a. domini 96, 5 ; a. regis 96, 10.
addcrc feudo 124, 20.
adducere secure violatorcm pacis 156, 1.
adbibere pares 108,5. 136,25.
atlimerc b. 143, 10. 147, 10. 186,20; facul-
tatem probandi 117, 30.
adimplcrc invcstituram 87, 15. 165, 25.
M6, 1.
adipisci possessionem 109, 15.
adire duminum, bcredem d. 139. 144, 15.
167,5. 168,20; potestatcm judicialem
178, 5.
adjiccre feudo 124, 20.
adjutorium 152,25. 168,30. 201, 10.
adjuvare dominum 158. 159, 10; rectores
locorum 178, l.
administratio : angariarum 188, 15 ; bo-
norum 118,20.
admittere conditionem 152,20; ad suc-
cessioncm 92,25. 161,5. 194, 15;testes95.
adoptivus tilius 151.20.
adquirere , acquirere b., f. muttis locis;
paradegium 128,25; servitutcm 159, 15.
adspirare, aspirare ad f. 161, 1. 194, 20;
ad successionem 129, 15. 196, 1.
adstringerc jurejurando 178,1.
adulterare scniores , uxores scniorum
101, 20. 141, 35.
advocatia 157, 25.
acditicium facere in feudo 159, 10.
aequalis dominus, aequale pretium 118, 35.
127, 1. 164, 15. 203,30.
aequaliter succedere 93, 30 ; pertinere 84, 15 ;
vocare 174, 15.
aequitas 88,10. 100,15. 141, 1. 147, 10.
179, 25.
aerarium sacrum 178,25.
actas major 151, so.
afferre damnum 113, 5; instrumcntum
184, 20; testcs 136, 10.
aftinnare jusjuranduin 169, 15 ; per jus-
jur. 107, 35.
agere (in litej 123, 30. 137. 153,15. 169, 25.
170, 15. 189,30.
aggredi, pcr vim vicum 146,5.
agnatio 129, 25.
agnatus, agnati 118,25. 125, 1. 127, 10.
129. 130,1. 132. 133. 138, 10. 150. 152,5.
153,1. 161,1. 166,25. 167. 171. 172,1.
173,5. 192,10. 202,1. 203. 204. 206,5.
Alamannia 179, 25. 181, 15.
alienare f. 91, 30. 94, 1. 96, 30. 97. 98, 10.
102. 118. 125,15. 142,5. 147,25. 148,25.
153, 5. 164. 167, 10. 170. 172, 30. 180, 20.
201,20. 206,1; praebendam 198, 10.
alienatio f. 97,5. 98, 15. 125—127. 152, 10.
153,1. 167. 168,25. 170. 175,25. 180.
181, 1; rei 118,25.
alienum aes 183, 20; a. factum , jurare
208
Index rernm et verborum.
de 185, 15; a. feud. 94, so. 95, 10. 189, so; i
a. res 123, 25. 149, 20.
alligare gladiuin sellae 157, 15.
allodium 150. 179. 200,5. 202, 10.
amissio f. 90, 30; ofhYii 181,5.
amittere causam 149,5; feudum mutti»
locis; jus 127,1; manum 181,5; nicin-
bruin, vitam 122, 20; rem 122,35; ser-
vitium dcbitum 180, 25.
amor : amore vel praemio 1 10, 35 ; a. do-
mini 113,20; proptcr a. patris 108,25.
amputare manum 115.
angariae 182, 25. 188, 15.
aninia, pro a. judicare 12G, 20. 180,20.
annale silentium 127, 5.
annona 128, 30. 157, 1.
annua praestatio 128,25. 130,35; a. tri-
buta 198,26.
annus : transacto a. , infra , intra , per,
post , usque ad a. 84, 5. 86, 5. 90, 20.
111.112,35. 138,30.152, 10. 157,5. 180,5.
187,10. 192,5. 197,20. 200, 1; annus et
dies 144, 15. 108, 20. 177,20. 181, 10.
203,10. 205,15; a. et mensis 100; pcr
30 annos 114. 151,5; usquc ad 40
annos 184,5.
Anselmus, filius Oberti 114, 30. 142, 15.
antecessor domini 191, 10; vasalli 1 49, 25.
antiquitas fcudi 191, 10.
antiquitus 83, 15. 92, 15. 128, 5. 150, 35.
108,25. 190,25.
antiquus usus 93, 20. 128, 10; a. consue-
tudo 118,30. 119,5; a. libcllus 204,30.
a. sapicntes 85, 10. 202,30; a. senten-
tia 157,20; a. tcinpora 128, 15; a. im-
peratores 170,5; antiquior doniinus
159, so.
aperirc f. 102. 101,5. 105. 160,5. 107, 1.
170, 1.
apertum f. 132, 20. 150, so. 170,25. 172, 1.
199,20. 204,15; a. fclonia 172 15.
apostolus 1'ctrus 103, 15; apostolica auc-
toritas 190, 30.
apri 157,20.
arbiter 133. 104, 10. 171,25. 200, 5.
arbitrium curiae 138,25.
arcliiepiscopus »3, 10. 80, 25. 106. 170, 15.
190, 10.
argcntariae 182. 30.
arimanniac 182, 20.
arma, bellica 137,35. 188,1; communia
130, 30. 157,20.
ascendens 163, 10. 173, 20. 202,35.
assalire dominum, scniorem 90, 20. 101, 20.
141,35. 145,15. 146,5.
assumere babitum, votum religionis 138,5.
151, 10. 100, 30.
astcros bant 155, 10.
auctor 149, 20.
auctoritas regia 154, 15 ; librorum 121.1
legum Romanarum 115, 10 ; s. patrum
190, 20.
aufcrre, aedificium 159,15; bona 9G, 10 ;
bona indignis 182, 20; feudum multia
locis.
Augustus, mensis 159, 20. 201. 205, 1.
ausus tenicrarius 157,30. 178,5.
auxilium praestarc 121,25. 122,35. 123,5;
in a. esse 122,20.
avitum f. 203, 15.
avus 99, 15. 103, 5. 129,25. 140,5. 1G3,10.
Bannitus dominus 158,20.
barbam expilare 155,5.
bellica arma 137,35. 138, 1.
belinm 101,15. 141,30. 183, 10.
beneficiale jus 155, 20.
bencficiaria, bencficiata res 124, 10. 143,30.
bcneficium 143 et multis lucis.
Herna, Bcrnardus, in llernus 103, 20.
bona 96, 10. 105,25. 179,5; b. communia
104,35; b. ecdesiae 105, 25; b. materna
141,5; b. mobilia 155, 40; b. patris
100,5; b. vacantia 182,20.
bonitas : ejusdcm bonitatis 123,30.
bona iides 180,30. Ib9, 30. 191, 10; bonus
judex 130,5. 159, 1 ; jbonum testimo-
nium 156, 20. 157, 1.
brcve testatum 86. 87, 1. 88, so. 89, 20.
116,10. 161. 190,5. 191,io.
Cadere a feudo 148, 1 ; a libello 204, 25.
Caesar 182, 30.
Caius 122, 5.
calumniae sacramentum 163.
cambium 88, 5. 100. 149, 5.
camcra : f. de 115, 25. 117. 183, 15; c.
regia 178, 10.
campestre bcllum, praclium 90, 5. 183, 10.
caneva : f. de 115,25. 117. 183, 15.
canon 204,25; canones 197,25 ; canonum
constitutioncs, statuta 155, so. 190, 30.
canonica ultio 198, 10.
capillus : in capillo 145,25.
capitalis causa 150, 35 ; inimicitia 10G ;
scntcntia 154,25.
capitaneus 93. 99, 1. 100,20. 101. 102.
103, 25. 127, 20. 128. 135, 20. 139, 35.
141. 142,5. 163, 85. 174,10. 177,30.
178, 10. 190, 10; regis, regni83, 15. 85,20.
capitula Conradi 168, 15.
carcrc bcneficio, feudo multis locis; c.
pretio 170,25.
casa communis 1 30, 20.
castella 179, 10.
castrum 88,20. 90,20. 155,85. 150, 1.
casus juris 115, 15.
causa 1) = casus juris 114,85; c.dubiae
et variae 192, 16; c. cognita 130, 10.
133,15. 150,15; c. principalis 137, 25 ;
c. finiatur 111,20. 170, 10; c. capitalis
150, 35. 2) locus succedendi 129, 5.
3) = lis; in c. esse 149, so. 4) =
conditio; c. feudi 162, 1. 170,25. 5) c.
Index rerum ct verborum.
209
b. amittendi 105, 15. 142, 15. 144, 10.
146,15; c. justa 10C. 140, 15. 148, l.
177,20. 192,5; c. exheredationis 14G, 30.
cedere b. 169, so.
celare credcntiam 101, 15 ; veritatcm 110,35;
rem 151,5.
censura 196,25; ecclesiastica 178, 40.
ccrtum servitium 194, 20. 195,1.
cessare in probatione 118,5. 150, 20.
chartula libertatis 197.
Christi miles 198, 5.
citare vasallum 145, 1.
civilis causa 163, 20.
civitas 125, 20. 178, 85. 179, 10. 182, 30.
19(>,i. 196,15. 203; Mediolani 205,5;
nostra 149,15. 195, 20. 203—205; Ro-
mana 102, 30. 103, 15.
clamor populi 155, 30.
claudus 166,10.
clericalis militia 198, 5.
clericus 109. 111. 151, 10. 155. 160,25.
161, 10. 165, 25. 166. 169, 1. 196, 30.
197,1. 198.
clicntulus 95, 30. 96, 5. 97. 98 5.
coercitio corporis 178,30.
coecus 166, 10.
cognati 129,35. 202,25.
cognitio causae 114, 35. 159, 5. 182, 10.
200, 10; feudi 114,30.
coguoscere de causa 137, 25; super quaes-
tione 150,io; c. feudum = recognos-
cere 135, 15. 164, 25.
coheres, cobercdes 184, 5. 187, 30. 196, 5.
collatio cxtraordinaria 182,25.
comes 83,15. 93,5. 111, 1. 127,25. 154,35.
155,30. 156. 157. 158,1. 177,80. 178, 10.
180,15. 190,io. 196,15; c. palatinus
176, 15
comitatus 98, 15. 127, 25. 139, 25. 155, 25.
181,20.
commercium aliquod excogitare 176, 20;
c. illicitum 176, 25.
committere culpas 101, 20; gravc quid
148,15; c. ducllum 156,35; c. fclonium
153, 20. 166,20; sc c. judicio curiae
139; c. alicui sub nomine tidelitatis
120, 20. 141, 30.
comiuunio ecclesiastica 196, 20. 197, 1.
communis : c. bona 104, 35; c. casa 130, 20;
C pecunia 130, 30; c. parens 118, so;
c. vasallus 167, 10; c. rem habere 183,85.
184,i; c. feudi ratio 117,25; de com-
muni 131, 1.
communiter accipcre, tenere 84, 25. 194, 10.
comparcs 179, so.
compendia mulctarum 182, 20.
componere, compositio 155. 176.
concedere alienationem 167,25; faculta-
tem pugnandi 156,35; f. 152,5; in-
vestituram 197, 5.
concumbere 90, 15. 105, so.
condeninare, condemnatio 152,15. 153,5.
159,5. 191,io; condemnatorum bona
138. 182,25.
conditio 94, 30. 95. 117,30. 152, 20. 165,30;
c. tacita 190, 15; c. feudi 125, 1. 151,1.
194,20; = status 127,io; = qualitas
129, 20.
conditionale f. 186, 25. 190, 10.
conferre ecclesiae 179, 20. 197,35.
confirmare breve 161; f. 84, 15. 167,25;
instrumcntum 116, 15; investituram
86,30; magistratum 178,20.
confratrcs 112,5.
conjuncta pcrsona 191,5.
conjurati pares 182, 15.
conjurationes 178,80.
conjuratores 178,35.
conjux 160,1.
connubium 195, 20.
conquirere f. 161, 5.
Conradus rex 84, 15. 127, 15. 133, 35.
163, 30. 168, 15.
consanguineus frater 195, 20.
conscicntia : appouere c. juramento 163, 10;
jurare de c. 185,15; c. domini 147,25.
consensus : agnatorum 204; domini 91, 25.
105,25. 204; vasalli 107,5. 150, so.
consentire 87, 5. 91, 10. 113, 25. 133, 35.
152,io. 167, 20. 171,20; Mediolanenses
consentiunt 161,25; plerique consen-
tiunt 119.
consignare : f. 205. 206; hercditatem
155, 20.
consiguatio f. 205, 30.
consilium praestarc 121,25; dare 123, 10.
192,20; in c. esse 122, 15; c. postularc
123,io; c. sapicntium 149,15.
consobrini 99, 20. 140, 10.
consortes 181, 20.' 195, 80.
constituere 92, 10. 103, 10. 105, 10. 163, 15;
c. feudum 109.5; c. in possessione
150,5; c. magistratum 178, 20. 182, 30;
coustitutum babere 102,35; pax con-
stituta 154,2o; usus constitutus 85, 10.
constitutio 125,ao. 148,25. 167, 10. 170,20.
176, 20. 180,35. 195, so;c. feudalis 102,25.
103,io; c. novae 146, 30. 182,25; ca-
nonum c. 196, 80.
consuetudo 97, 15. 119, 1. 161, 20. 168, 10.
176,5. 190,25.197,5; c. antiqtia 118,30.
119,5; approbata, bona, optima, prava
115,1. 125,15. 126,80. 127,1. 143, 20;
c. curiae 126,25. 143, 20; c. feudi, feudo-
rum 83, 1. 115, 1. 117, 85. 128, 10. 165, 5.
203. 205; c. municipalis 203; c. re-
gionis 115,i; c. regni 115, 1. 158.
! consulere sibi 139, 15; suae soboli 190, 20.
| consules Mediolanenses 161, 20. 205,25.
I consultare, consultatio 204.
consultum 125, 15.
contemnere dominum 148, 25 ; contemtus
senioris 195, 30.
contentiof. 95. 96. 101,86. 102,1. 110, 10.
14
910
Index rerum ct verlioruni.
133, 80. 136, io. 150, 5. 175, 10.
187, so.
contestatio pignoris 114, 10.
contractus 176, 3o. 179, 10. 189, 25. 196, lo.
contralientes 140,20. 188, 15. 195, 10; con-
traherc matriinonium 152, 20. 160, L
controvcrsia feudi, investiturac viultis
locis.
contubcrnium 155, 25. 195, 15.
contumax 138, 15.
contumelia 122, 25. 123, 15. 155, 10. 200, 1.
convenire 124, 5. 153, 15 ; qui convcnitur
112,20. 162, »0. 163,25.
conventiculae 178, so.
conversus 138,5. 160, 30.
corona imperii 179, 25.
corporeum quodlibet 116,1.
crcdentia, credulitas 101, 15. 141, 30.
creditor 113,15. 175, 20. 189,25. 205.
Cremonenses 113, so.
crimen grave 148, 15. 206, 10; cr. majesta-
tis 182, 30.
criminalis causa 163, 20.
crines expilarc 155, 5.
cucurbitare 90, 10. 101, 20. 167, 15. 183, 10.
192, 20. -
culpa multis locis.
curia 87, 20. 95, 25. 115,5. 116,20. 122,1.
125, 2.0. 126, 25. 128, 25. 132, 25. 133.
137—139. 143. 144. 162. 164—166.
170,20. 172. 174,10. 182,10. 203; c.
universalis Koncaliac 180,5.
curialis usus 192. 199,25.
curtis 86. 87, 20. 88, 25. 89, 15. 95, 25.
101,80. 102,5. 149,30. 161,15; in c.
domini 91,25; cxtra curtem 91,30.
Damnare 106. 108, 30. 154, 25. 157, 20.
187,io. 192,5.
dare feudum multis locis; in fcudum
164,80. 165,5. 166,i; ad libellum, pro
L 91. 170,35. 171,5; in dotem 126, 20.
131, 15. 134, 85; pro pignore 88,35. 89, 1;
d. defensionem 87, 30. 184,5. 202, 15; jus-
jurandum, j. electionem 96, so. 97, 1.
116,30. 117,5; sac.ramentum 162,25.
169,20; d. possessioncm 186, 20. 197,5;
d. pretium 86,10; d. pccuniani 152, 30;
d. servitium 187, 1.
datio solidorum 128, 30.
debitor 113, 15.
debitum tidelitatis 182,15; d. lieredita-
rium 171,10; d. servitium 180,15.
decania 188, 10.
decidere causam 164, 5; rem 117, 85.
150, 15.
declinare cxamen 133, 25; judicium 172, 10;
periculum 145,20.
decrepita aetas 131,25.
decretum 1'apae Urbani 92, 10.
dedignari examen 133, 25.
defenderc dominum 201, 10 ; possessioneiu
86,15; vasallum 149,5; vitam suam
154,20; d. se a praedone 157, 15; d.
se per sacramentum 117,85.
defensio, tn lite 87, so. 88. 89. 184, 20.
185,5. 202,15; d. domini 158,15.
dcfensores locorum 178,20.
dcferre f. 132,1. 135, 30; sacrainentum
163, 5.
deficcre multis locis; d. in probatione
88,80. 130,io. 150. 163,25. 169.202,15.
deicrare 147, 20.
delatio domini 146, 20.
daUctnm 178, 20.
delinquere f. 161, 1 ; contra dominum
192,10. 206,5.
dcnarii duo 126, 30; 12 de modio 168. 30.
denegare 116,20. 118.
denuntiare 158, 30.
dcponcre arma bcllica 137,35. 138, 1; d.
cpiscopum 198,5.
depraedare dominum 139,20.
dcrogari consuetudini 97, 15.
descendentes 92, 20. 129. 134, 20. 140.
152, 30 etc.
deservire 105, 20.
desponsarc 160,5.
dcsperatio filiorum 186, 15.
destruere domum 179,5.
detinere f. 86,25. 87,5. 91, so.
devestire, disvestirc 93, 1.
devocarc ad [xrittun 126, 15.
devolvi f. 140,5. 193,25.
definire, diftinire 1) controvcrsiam 101, 25.
102. 107, 25. 159, 1 ; 2) = dare de/ini-
tionem 143, 1.
diitinitiva sententia 186, 20.
dignitas ecclesiastica 196, 20. 197, 1 ; d.
imperii 175, so; d. regalis 98, 25. 139,25.
dimittere : 1) = relinquere 100,5. 2) =
(tniittere 101,5. 3) = derelinquere 101, 15.
106,5. 141, :io. 145,10. 4) = renuntiare
154,30. 187,20. 195,80.
dirimcrc contcntioncm 95, 25. 133, 35 ; cau-
sas 114,85; quaestionem 136,35; jurc-
jurando 96, 1. 130, 10.
ditpaUKM, dispensator 151,80. 191,86.
disscntirc 134, 1.
dissipator 191, 1.
distraliere b. 176,20.
districtus 01,10. 179,15.
dividcre f. 91,20. 177, 1. 181,20. 187,85.
191, 20; rem 184, 1.
divisio f. 151,15. 173,25, 193,20. 194,35.
dolose, dolosus 145, 20. 177, 15. 191, 10.
192, 1.
dolus 90,30. 124,io. 177, 20.
domesticu8 120,20. 181,35.
domina 90, 20. 145, 25.
(loiniiiicum 166, 5.
dominus 1) feudi multis locis. 2) d. plc-
bis 92, 5. 3) = imperator 102,30. 103, 10.
domus = curtu 90, 15. 96,15. 11 2, 10. 116, 15.
Iudex rerum
133,30; d. venerabilis 138, 1 ; in domo
manenti 145, 25.
donare 12G, 20. 172, 25 ; libcrtate d. 196, l.
donatio 183, 25. 198, 25 ; d. recte facta
147, 5.
donum 184,20; d. investiturae 156,5; d.
libertatis 196, l.
dos 126,20. 131,15. 134, 20.
dubitarc, dubitatio, dubitantcr rcspondore
133, 20. 153, 10. 165, 15.
ducatus 98,25. 127, 20. 139,25. 181,20.
193,30. 194, l.
ducere arma 157, 20; d. ferainam 16»), 5.
duellum 154. 156.
dux 103,20. 127. 154,5. 176, 15. 177, .10.
178, 10. 180, 15. 190, 10. 193, 30. 194, 1.
196, 15.
Ecclesia 97,30. 154, 10. 158,25. 165,25.
169,5. 179. 191,1. 194,5. 196. 198;
rectores e. 180, 10 ; res e. 92, 5.
ecclesiasticuni benef. , officium 155, so.
198,io; e. dignitas 196, 20. 197, 1; e.
communio 196, 20; e. censura 178, 40;
e. honor 169,5; e. praedia 198, 15;
e. persona 92, 15. 95, 10. 150, so. 154, 10.
190, 25. 191,1.
edictalis lex 176, 20. 177,30. 180,20.
cdictum pacis 154, 35.
effusio sanguinis 155, 5.
cjicere de possessione 107, 5.
elcctio jurisjurandi 116,30. 117. 133, la.
150, 10; in e. est 112, 10. 114, 10; e. est
175,10; e. conimittitur 169,30.
eligere, arbitrum 133, 1 ; pares 133, 35.
134,5. 137,20; testes 156, ao ; 7 viros
157,1.
cmancipati rilii 906,
cmere f. 93, 15. 104,35. 174,15; e. prae-
dam 179, 1.
cmptio, cmptor 153,5. 164,20. 169. 174, 15.
179,20. 180,30. 181, 1.
episcopatus 196,25.
episcopus 83, 10. 86, 25. 92, 5. 136, 35.
154,5, 155, 25. 166,5. 169,5. 176, 15.
178,85. 180,15. 181,20. 197,so. 198,5.
cqui communcs 130, 30.
error justus 191, 10.
Eugenius l'apa 103, 10. 177, 15.
evacuare alienationem 102.
evangclia sancta Dci 120,15. 122,5.
evictio 123, so. 172, 5. 188, 5. 189, 30. 192, 1.
exactioncs illicitae 179, 5.
examcn curiae 133, 25.
excessus 155, 10.
excipere 170, 15.
excludere feminas 195, 5.
exconimunicare, excomraunicatio 158, 20.
196,so. 198,20.
excoriare 157, 30.
cxcusare, se, excusatio 154,25. 199, 30.
200,1.
et vcrborum. 211
exercitus 85, so. 198, 25.
exheredatio 146, so.
exhibere servitium 151, 10. 203, 15; ex-
hibere se 92, 25.
exigcre sacramcntum calumniac 163, 15.
cxinanire f. 109, 25.
exire de curia 202, 10.
expedire negotium 119,15. 137, 15 ; justi-
tiam 182, 3o;quacstionem 137,25. 186, 15.
= prodesse 123, 10.
expeditio felicissima numinis nostri 176,15.
180,15. 182,25; e. publica 179,25. 181, 15.
expressim agere, dicere 94, 20. 174, 15.
expurgare se 156,25. 192,25.
exspoliare feudo 146,15. 151,5.
extranci (nonpares) 110, 30. 111, 40. 117, 1.
162, 1. 163, 5. 188, 30.
Facere: curiam 187, 15. 199, so; donatio-
nem 183, 25; fidelitatem 105,20. 119, 20.
151, 15. 152, 1. 177,5. 181,25. 191—194.
202 ; linem et rcf utationem 1 73, 5 ; gra-
tiam 161,5; guerram 158, 10; hostem
93,15. 169, 1 ; justitiam 139,20. 146, 10.
155, 25. 177,25. 178,20; libellum 167,25:
pugnam 85, 5 ; servitium 146, 15. 152, 1.
158,20. 159,1. 187. 192.
facultas: probandi 117, so; pugnandi
156,35; habere f. 179,35. 181^0; fa-
cultates = pecunia 197, 80.
faidam levare 85, 5.
falsitatem dicere, cxcogitare 111,5. 184,15.
familia domini, cclesiae 120, 20. 197, 10.
familiaris 120,25.
fclonia 153, 20. 166, 20. 167. 168, 10. 172.
fcmina 92, 20. 99, 40. 100, 6. 119, 20. 131, 15.
134. 135. 143, 35. 153,25. 160,20. 162, 1.
165, 10. 166, 15. 169. 175, 1. 190, 25.
194,20. 195. 201, 15. 202,20.
femineom, femininum f. 160,25. 173,2o;
f. sexus 129, 15.
fcstivi dies 117, 80.
fcudalis constitutio 102, 25.
fctidum multis locis.
lidclis 84. 87. 89. 91, 1. 95,25. 120, 15.
122,5. 136,10. 141,25. 176,1. 179,20.
180, 10. 183,5. 195, so.
tidclitas 120. 121 et multis aliis locis.
tidcs 119,25. 141, 30. 147, 25; bona fides
180,30. 191,io.
filia, filiac vasalli multis locis : f. domini
90, 15.
filius, filii multis locis; f. fratris 90,25.
104, 10 ; f. masculus 98, 10. 104. 108, 20.
135,io. 152,5. 159,15.
finire causam, controversiam 111, 20. 163.
164,10. 167,so. 169,25. 172, 10; fidelita-
tem 187,20; feudum 195,25.
tinis et refutatio 173, 5 ; ad f. perducere
170, 10.
tlumina navigabilia 182, 20.
forceps 157,30.
14*
212 Index rerum
forma fendi 203,25; f. fidclitatis 120,30.
121,35.
fratcr multis locis: f. patris 104, 10.
fraus, fraudulenter, fraudulentus 102, 25.
119, L 126. 153, 10. 104, 10. 105, 20.
170,15. 176,25. 177,15. 180,35. 182.1.
192, L
Fredericus, Fridericus (I) 154,1. 163, 15.
177,25. 180,1. 182,15; (II) 193,20. 194,35.
fructus, fruges 130, so. 159. 169, 1. 171, 10.
189,20. 201. 204,30. 205; f. pcndentes
159,25. 204, 35.
fundus 150,20. 159,io. 162,10.
furari 157, 30.
furtum 178, 15.
fustilms pereutere 155, 5.
Gambolado, Ugo de 139, 20.
gastaldia 86. 96,20. 191, so.
gastaldius, gastaldus 86. 96,5.
generalis alienatio 153, 1.
generatio, secunda, tertia 177, 10. 191,25.
geniculum 85, 15.
(ierardus Cagapisti 149, 15. 158. 160, 20.
161,20. 164,25. 165,10. 166,io. 174 , 25.
175.
gladius 157, 15.
gradus, quartus 94,5. 153,1. 161,5; scp-
timus* 85, 15; gr. succedendi 129, 1;
ordo gr. 166,25; gr. eccl. 197,1.
gratia domini 161,5; g. ecclesiac 179,20;
imperatoris 154; corrupti gratia 116.
184.
Gregorius septimus 196, 15.
guardia 86. 88. 96, 20. 191, 30.
guarentarc 164, 10.
guerra 157,85. 158. 159,5. 201, 10. 203, 20.
Habitare simul 130,25.
habitatio 187, 1. 195, 25.
liabitus religionis 160, 30.
liasta, symbolum investiturae 116, 1.
liebdomadae quatuor, 8cx 107,20. 165.
llenritus iuiperator 183, 1. 192, 15. 195, 25.
lierba 158,5.
licrcditarium debitum 171, 10; f. 187, 80.
189,1. 199,io; onus 171,20; sacramen-
tum 185,10.
bereditas 154. 166, 20. 175, 10; b. universa
171, 10.
bercs multis locis; h. legitimus 84, 20.
91, so. 98,5. 129,30. 131,10; b. mascu-
lus 94, 5. 104, 30. 126, 10. 129, 30. 134, 15.
135,25. 143,35. 153,25. 190.15.
hodie 98, 15. 166,5. 170,25.
bomicidium 178, 15. 199, 20.
homo 156, 5. 166, 20.
bonor feudi 91, 30. 122,25. 188, 15 ; h. im-
perii 180, 15; h. erclesiasticus 169,5;
h. rectus domini 120, 25.
hostenditiae 168,25.
et verborum.
hostis : in hoste regis 105, 1 ; persequi in
bostem 168, 30; h. facere 93, 15. 169, 1.
Idonei testes 95,25. 96. 112, 10. 117, 20.
136, 25. 149, 15. 156, 30. 183, 30. 192, 25 ;
i. persona 203, 25.
ignorans 113,30. 123,85. 127,5. 153.
169,25. 170,i; ignorantia 119, 10. 204, 30;
i. justa 113, 5.
immiscere se = concumberc 145, 25.
immobilia, i. rcs 1 15, 25. 143, 30.
impendere f. 85, 20, compositionem 155, 5.
imperator 98, so. 101, 85. 102. 103, 10.
111,10. 119, 1. 122, 10. 125, 20. 127,15.
139,25. 148,25. 154,1. 175,25. 176. 177.
178,20. 179, 15. 182. 193,35. 194,35.
195, 25. 196. 198, 20.
imperfcctus 166, 10.
imperialis benevolentia 175, 30; i. consti-
tutiones 189, 25.
imperium 142, 1. 175,30. 176, 10. 177,30.
179,25. 180,15.
imponere servitutem 124, 10.
improprie 93,5. 101, 10. 141,25; improp-
rium f. 188, 15.
impubcs 151,30.
incestas nuptias contrahentcs 182, 25.
includerc dominum 146, 25.
incremcntum feudi 89, 30.
inculpare vasallum de culpis 103,5. 199,15.
incuria vasalli 124, 10. 195, 25.
indcterminate promittere scrvitium 144, 5.
195, 1,
indignatio domini 146,25, regis 179,5.
indignus 182, 20; i. beneficio 145, 10.
146, 1.
indivisum habere f. 151, 15. 187.
infamia 106. 176, 30. 181,20.
infantia 106.
inferior dominus 164,25.
infeudarc 166,35. 179, 20. 181,5. 186, 10.
intidclitas 168, 10.
infitiari 149, 15. 151, 1.
ingratitudo vasalli 143. 144,25. 147, 1.
183, 1. 206, 5.
ingratus vasallus 143. 144, 15.
ingrcdi pcr vim vicum 146, 5.
ingressus curiae 189, 85.
inimicitia 106.
ininiicus 183, 5.
injuria 122,20. 123,15. 146,5. 148,10.
155, 5. 178, 15. 206,5.
innocentia 155, 35. 156, 30.
inopes vasalli 190,5.
inopia : laborare inopia 178, 25; redigere
ad in. 198, 1 ; in. probationum 95, 30.
117,20.
insrius dominus 126, 1.
insidiari 174,25; morti 146, 10; insidiae
clandestinae 183, 5.
insinuare litteris 149, 15.
instrumentum 176, 30, 184. 188,20; pub-
Index rerum et verborum.
213
licum 116,15. 117,20; publice confec-
tum 149, so.
intcndere 112, 10.
intentio = contentio 101, so.
intcresse 153,5; i. praestarc 152,5.
interficere dominum 192, 20; i. fratrem
148, 15. 160, 20.
interpellare vasallum 110.
intcstato ab succedcrc 152, 20.
introitus arcbiepiscopi 106, 1.
invadere advocatiam 157, so; aliqucm
155, 10; praedia 198, 15.
invadiare 155, 15.
invasio = pignoratio 204, 20.
invcnire vcritatem 108, 10.
investire multis locis.
invcstitio 109,5. 110, 10. 114,5.
invcstitor 91,35. 95, 1. 156,5. 164, 10.
165, 35.
investitura 115, 30 ct tnultis aliis locis.
invitus dominus 126, L
irrationabiliter 97, 20. 158,15.
Italia 179, 25. 181, 10.
Italici principes 180, 10.
Jactura grandis patrimonii 145, 15.
jamia beati Petri 102, 30. 103, 15.
judcx 133, 5. 149, 5. 154, 25. 155. 156.
157, 10. 158, 1. 162, 30. 163, 1. 164, 10.
171,25. 172,5. 176,15. 177, 25. 178, 20; ;
j. curtis 102,5; j. palatinus 180, 15;
j. ordinarius 133, 5; j. legis 200,5;
j. bonus 130, 5. 158, 1; j. sollers 147, 10.
judicare 107, 25. 111, 10. 135,5. 137,5.
138, 10. 150,20. 155, 1. 170,15. 192, 10.
195,15; j. jure feudi 85,25; j. pro ani-
ma 126, 20. 180, 20 ; rcs judicata 149, 20.
judicialis potestas 178,5.
judiciarius ordo 157,25.
judiciura 115, 10. 149, 20. 153,15. 156,15.
158,1. 188; j. curiae 133, 20. 139,15.
172, 10; j. parium 101, 35. 102, 5. 107, 10.
187, so; j. divinum — lmraanum 156, 30.
jugales 195, 10.
juramentum 96, 15. 162, 20. 163, 25. 169, 15.
177 ; j. fidelitatis 119,25. 121,40.
jurare multis locis; j. tidelitatem 120.
134,10. 187,15. 194,80.
jurisdictio 120,25. 179,15. 188, 1.
jurisperitus 1 15, 15.
jus (singuli) 154,15 rtc. ; aliquid jus 170,10;
uti jure 128, 15. 163,20; de jure 92, 20;
jure 86, 10. 87, 5. 88, 20. 90, 20. 91, 5.
96,35. 191,1; j. feudi 85,25. 89,20.
154,35. 170,30. 172,so. 189,20. 193, 20.
194,io; j. heneticiale 155, 20; j. suc-
cessionis , successorium 84. 139,30; j.
Komanum 114, 35; j. gentium 203, 20;
j. novum 85,15; j. curiae 194,5; juris
constitutio 197, 5.
jusjurandum 96. 97, 1. 107,35. 117. 118,5.
120, 10. 130, 10. 133, 15. 150. 154. 175, 10.
178, l. 188,20; j. fidelitatis 137,20. 145,5.
jussus 105, 25.
justitia 97, 30. 98, l. 121, 10. 146, 10. 177, 25.
178, 20. 182, so. 200, 5; j. et judicio
dictante 156; j. regni 176,5; rigor
justitiae 155.
Kalendae Augusti, Martii 159,20. 205,1.
Laborare inopia 178,30; 1. cum domino
106,5 = conari 90, 10. 174, 25.
laicus 87, 10. 161, 10. 165, 30. 196,30. 197, 1;
1. persona 196, 25.
lancca 157, 10.
Langobardi vide Lomhardi.
laqueo suspenderc 157, 30.
latroncs publici 157,20.
latus : a, ex latere 85, 10. 161,5. 202, 30.
laudatio curiae 186, 20; parium 187, 10.
192,20. 200.
legispcritus 115,15.
legitimus, beres 84, 25. 91, 20. 98, 5. 129,30.
131, 10. 160, 10; filius 151, 25; iniles
156,35; 8oboles 160, 15; legitime 118, 20.
191, 1.
lcvare faidam 85, 5.
lex, leges 85, 1. 96, 10. 143, 20. 153, 10.
158,1. 166,25. 177; 1. scripta 115,20;
secundum leges 178, 15; vivere per ean-
dem 1. 183, 3o; 1. divina, humana 154, 10;
1. edictalis 176, 20. 177, 30; 1. pacis
179,5; 1. Conradi 84, 20. 127, 15. 133,30.
163,30; 1. Lotharii I 95, 15; 1. Lotha-
rii III 97,15. 119, 1. 180,25; 1. Lon-
gohardorum 114,85. 168, 10. 203, 5; 1.
Romanae 115, 10. 203,5; 1. Salica 160, 10.
= conditio : ea , alia , arctiori lcge
160,5. 165,5. 172,25. 194, 30. 197,5.
libcllarius, lihellarium 150, 10. 204,25; 1.
nomine 180, 15; 1. terra 204,25.
libellus = liber 115, 5 ; = contractus
libellarius 91,5. 97. 98,15. 126,25.
167,25. 170,so. 171. 172,so ; I. perpe-
tuus 97, 25.
liher I. II. 114,85; lihrorum aue.toritas
121, 1; 1. sanctus 187,5.
lihcrare dominum 146,25. 168, 10; lihe-
rare pignus 1 14, 1 ; a contractu 1. 152, 15.
liheri 129,5. 131,20. 138, 1. 193,25.
liheri bomines 140,20. 183,25.
lihertas, libertinitas 196, 1. 197.
liherti ecclesiae 197, 15.
librac 10 : 155,5. 160, 5. 178, 25; 20 :
155,10. 157,5. 178,io; 5 : 155,10; 3:
178; 1 : 178,35; 50 : 178,10; 100 :
178, 10.
ligium f. 193, 20.
linea agnationis 174. 202, 35.
lis 110, 5. 131, 35. 182, 10; 1. mortalls
106, 25.
litigare 132, 25. 192, 10; litigator 156, 20.
litigium 133,5.
214
ludex reruni et verborum.
locare, locatio 126,25. 186, 10.
Lombardi, Longobardi 114, 35. 125, 10.
168, io. 202, »o.
Lombarda 96, 10. 139, L 183—185.
Lombardia 168, so.
ionga possessio 163,25; longissimum tcm-
pus 203, 15
longinquitas temporis 197, 10.
Lotbarius I 95, 15. 102,25. 103, 10. 177;
III 119, l. 125,25. 148,25. 167, 10. 170, W.
175,25. 176,30. 180,25. 187,10.
Lucca 103,80.
Lucius 193, 20.
lupi 157, 20.
Magistratus 178,20. 182, so.
magnum f. 92,25; m. pars f. 169,15; BL
periculum 152,25.
majestas regia 154,5; majestatis crimen
182, 30.
major aetas 151, 30; m. actatc 118,5.
179,15; m. 14 annis 181, 10; m. domi-
nus 164,5. 182,5; m. judex 178, 25;
m. curia 190, 10; m. potestas 139; ni.
valva8sor 93, 5. 99, l. 1<X), 20. 101, 10.
102. 103,25. 128,1. 140,1.178,15. 190, 10.
mala fides 188,5. 189, so; m. ingcnium
177, 15; malo ordine 139,5; male trac-
tare 155, 10.
maldius annonae 157, 5.
manifestare credentiam 101. 141, 30; de
secrcto 123,5.
mansio in castro 155,35. 156, 1.
mansus 89, 10. 202, 15.
Mantua 103, 15.
manumissio, manumittcrc 196,5.
manus 155,1; m. amittcrc 181,5; de
manu eripere 156, 25; m. imponcrc
197,1; m. impiac 146,5; manu calida
155,io; refutare in m. domini 126, 10.
131, »o. 205, 10; manu sua jurare 156, 25;
manu quarta, militari 156, 25.
marcbia 98,25. 127,25. 139,25. 181,20.
marcbio 83, 15. 93, 5. 103, 20. 127, 25. 154,5.
176,15. 177,so. 178,10. 180,15. 190, 10.
196.
maritus 100. 131, 15. 132. 134,20. 140,30.
189, 10.
Martius, mensis 159,20. 201. 204,35.
masculinus sexus 99, 10. 129, 10. 140,5 etc.
masculus, mares multis locis; m. dcscen-
dentes, hcrcdcs, filii 85, 15. 94,5 104.
126,10. 131,10. 134,25. 135, 10. 152,5.
159, 15. 173, 10 etc.
mater 100, 10. 173, 20.
maternum f. 100, 15. 141, 1; m. bona
141, 5 ; m. res 151, 20.
matrimonium 151, 20. 152, 15. 160, 1. 194,15.
195,20; m. recte contractum 147,1.
medietas, medium f. 88,15. 90,25. 91, 1.
97,io. 98.
Mediolancnses 97, 15. 112, 25. 113, 25.
114,5. 144,io. 158,25. 161,25. 162,1.
173,io; M. arcbicpiscopu8 166, 1; M.
curia 85, 25. 128, 15. 144, 10. 201 ; M.
usus 167,5.
Mcdiolanum 103, 15. 160, 10. 164. 168.
205, 5.
meliorarc f. 159, 10.
melioratio f. 159, 15.
nicmbruni, amitrere 122, 20; membrorum
diniinutio 178, 20; m. domini jurare
120, 25.
memoria : in m. babcre 121,5; memo-
riae tradere 199,25; divae, bonae mc-
moriac 119, 1. 125,25. 148,25.
mentem domini jurare 120,25.
mcntio : mentionem babere 174, 10; m.
conscientiae 163, 10.
mercator 157, 15.
metus justus 179, 15.
miles 101,25. 102,35. 103,30. 105—107.
108, 5. 113. 114. 135. 137, 40. 150.
153,10. 156. 164,30. 165,1. 174, 10. 176.
187, 5. 190—192. 194, 20. 195, 10. 198, 15.
199,20; m. natione legitimus 156,35;
m. Cbristi, Dei — saeculi 138, 40. 198, 5.
militare 196, 15.
militaris manus 156, 25 ; m. ordo 102, 35.
militia clericalis 198,5; militiae stipen-
dia 179, so. 196, 10.
ininiini valvassores 93, 10. 100,35. 141, 10.
ministerialcs 157,35.
niinor, aetate 118. 151,25. 190. 191, 1;
m. aetas 205,20; m. judex 178,25 ; m.
valvassor 83, 25. 85, 20. 93, 10. 99, 5.
100. 101,15. 102. 128,10. 140,1. 141.
142. 178,15.
niissus domini 111, 10; imperatoris 101, 35.
mittcre in possessionem 87, 5. 123, 20.
138, 30.
mobiles rcs 154,25; m. bona 155,40.
moderni 93,20. 166,35. 202, »0 ; m. tcm-
pus 85.
modius annonac 157,5. 168,30.
monachus 196, 311.
monctac 182,20.
morganaticam, matrimonium ad 160, 10.
mors 89,35. 90, 10. 94, so. 106. 125, 10.
130. 145, 15. 146, 10. 150, 25. 160, 1.
168,20. 169,5. 175,1. 195,25. 203,16.
mos, morcs 91, 10. 112, 25. 115,5. 148,5.
150,25; more solito 127, 20; mores cu-
riarum, locorum 1 15, 5. 143, 10. 203, 10;
morc praedecessorum 180, 5.
movcre controversiam, quaestionem 87, 25.
150,io; m. judicem 162,30.
mnUsr 151,20. 190, 30. 194, 15. 202, no.
municipalis consuetudo 203, 5. m. lex
205, 15.
mutus 92, 25. 166, 10.
Nancisci possessionem f. 109, 10. 162, 15.
natura feudi 92, 35. 172, 30. 173, 1; n.
Indcx rcrtim et vcrhorum.
215
perpetui libelli 97, 30 ; n. successionis
f. 173,20.
naturales filii 151, 25.
navium praestatio 182, 25.
necessarius : necessario 154, 20; n. testis
161, 15. 183, 1. 184,10.
necessitas : necessitate 150, so; necessi-
tate suadente 125, 25.
negare feudum, investituram 108,5. 110, 10.
117, 10. 136, 10. 137. 140, 25. 151, 1.
165,20. 169. 175,15.
negotium 119,15. 149. 194; negotia ge-
rere 189, 15.
nepos 84, 20. 93, so. 98, 15. 99, 1. 104, 1.
129. 140. 173, 20 ; = fratris /ilius 90.
neptis 129,10. 190, 20; n. ex filio domini
90, 15.
nobilis 176, 15 ; n. conjux 160.
nominatim dicere, jurare 84, so. 118, 15.
120,25. 143,35. 153,5. 188,15; exci-
pere 182, 15. 190, 15; investire 199 ;
pacisci 189, 10.
notae feudorum 183, 15.
notare = evacuare 102, 25 ; = proscri-
bere 155, 25.
notarius 176, 25.
novare, noviter 128, 20. 202, 30.
novus : de novo 190, 25; tanquam de
novo recipere 179, 20; n. constitutio,
lex 182,25, 205,15; n. feudum 99.20.
118,10. 119,20. 129,25. 130,1. 132,1.
133,io. 135, 20. 150,5. 171,20. 173,15;
n. investitura 161,25. 162,5. 173,15.
nummi in f. dandi 1 49, 20.
nuntiare 122, so. 159,5. 167,5.
nuntius 111, 15. 159, 10. 184, 10.
nupta filio domini 90, 15.
nuptiae incestae 182, 25.
nurus domini 145, 25.
Obertus de Orto 114,30. 142, 15. 149, 15.
158. 160,20. 161,20. 164,25. 166,10.
174. 175. 201,5.
oblatio fidelium 179,20.
obligare pignori, pro pignore 90, 25. 91,5.
113, 10. 123,25. 180,10.
observantia 197, 5.
observare 85,26. 93, 20. 94, 1. 97, 25. 102,35.
103,1. 110,20. 111,10. 164,i. 203,io;
o. pacem 177,30.
obsidere dominum, domum domini 159, 10.
192, 20.
obtinere 88,20. 89,20. 153,5. 162, 10.
194,15; = valere 90,20. 115,5. 122, 1.
144, 10. 164, 15. 183, 10. 203, 10.
occidere hominem 154, 20.
odium : corrupti odio 116, 20. 184,15.
offendere 123, 10. 158,5. 167, 20. 174, 20.
181 — 183; offensum habere 200, 10.
offerre pares 116,2«; peuuniam 114; ser-
vitiuni 152,20. 167,5.
officium gerere 138, 15 ; o. ecclesiatsticum
155,30; o. parium 137,20; 0. notarii,
scribae 176, so. 181, 5.
onus, hereditarium 171, 20; 0. probatio-
nis 130, 5.
opinio vasalli gravatur 147, 20.
oppidum 178, 10.
opponcre defensionem 124, 5. 137, 5.
ordinare in invcstitura 104, 80.
ordinarius judex 133,5.
ordinatio defuncti 93, 80.
ordo 198 : ex ordine 88, 5 ; secundum
rectum ordincm 91, 10; malo ordine
139,5; 0. militum 102,35; o. judicia-
rius 157, 24.
Pabulare equum 158, 5.
pacisci 99, 25. 140,20. 189,10.
pactio, pactum 99. 113, 10. 117, 35. 119, 25.
123,30. 129,20. 130,20. 140,15. 153, 30.
160,25. 173,20. 190,20. 196,io. 199,5.
201, 20. 204, 25.
pagenses 183, 30.
palatini judices 180, 15.
palatium 182, 30 ; p. comitis 157,20.
pandcre secreta 120, 20. 123,5.
l'apa 92,io. 103, 10.
Papia 103, 15. 187, 10.
paradcgium, pcradeguni, 128, 25.
parangariae 182, 25.
paratus : ad servitium 152,25. 159, 5; ad
satisfaciendum 182, 5.
parens, parentcs 106,20. 108,30. 163,5.
192, 25. 195, 15. 202, 15. 204, 1 ; p. com-
munis 118, so. 129, 25.
parentela 178, 35.
• parcs curiae, curtis multis locis.
Panaa 108, 20.
parricidium 148,15. 206, 10.
]iars fcudi multis locis; pars domini
114,15. 163,15. 192,20; ah utraque,
neutra, advcrsa, diversa partc 119,15.
128,25. 133,io; partes regni 184,15;
partes = reyio 115,5. 196,20.
partiri f. 194, 10.
pater multis locis.
paterni parentes 204, 1.
paternuiu f. 88, 15. 94, 10. 96, so. 99, 20.
100,15. 127,io. 129,25.130,5.132.133.
134,20. 141,1. 148,20. 150,6. 153,25.
160,25. 166,10. 167. 171,10. 172,5.
173,85. 176,85. 187,20. 188,80. 191, 15.
199, 10. 202. 203, 15. 204, 15. 206, 10.
patria 203, 80.
patriarcha 190, 10.
patrimonium 145, 15.
patrona 197, «6.
patrocinium ecclesiac 1 97, 85.
patrucles 173, 30; fratres p. 85, 10.
patruus 190, 20. 191, 35; p. magnus 129,30.
pax 154. 177 — 179; p. constituta 154, 20;
216
Indcx rcrum ct vcrhoruni.
p. violata 155, 20. 156, 25; p, lcgni
170, 5.
peccarc in dominum 148, 10; in vasallum
153, »o.
peccatum 108, 15.
pecunia 113, 15. 114, 1. 130,10. 152, 30.
155, 15. 159, 10. 175, 20. 184, 15.
pcndentes fructus 159,25. 204,35.
pensio duoruni denariorum 12C, so.
percipere fructus 159,25.
perdere f. 14C, 10. 158, 15. 1C0, 30. 1C5, 15.
1GC, 20. 1G7,io. 108 , 25. 109, 5. 179,30.
187, 15. 203, 20.
pertidus 121,35.
pergere , perscqui in cxcrcitu 85, 30, in
hostem 108, 30.
periculum magnum 152,25.
perjurium 113,5. 152,25. 108,15. 199,20.
perjurus 121,35.
perinutarc 203.
permutatio 203. 204.
persequi in hostcm 108, 30; = prosequi
aliquem 150,5.
persona 84. 119, 10. 154, 15. 109,5. 177,5.
178,35; p. secunda, tertia, quarta
104,30. 105,5; p. clericorum 111,30;
p. domini 140, 5 ; p. ecclesiastica 92, 15.
95,10. 150,30. 154,10. 191,5; p. laica
196; p. principalis 112,25; p. testiuin
111,35.
personale scrvitium 152, 1.
pctcre 84. 124, 10. 102,25; p. feudum
153,30; p. investituram 100. 144, 15.
1G8, 20. 177,20. 181,io; p. caiiihiuni
149,io; p. tidclitatem 144,25. 193, 35.
194,35; p. hostenditias 108, 25; p. rcm
117,io; p. servitium 152, 25 ; p. trihu-
tum 198, 20.
1'ctrus heatus 102,30. 103,15.
1'hilihertus cpiscopus 120,30.
pignorare 180, 30.
pignus 88,35.89.90,25. 91,5. 9G, 15. 113.
114,5. 125,io. 155,15. 180,io. 189, 25.
Pisa 103, 80.
piscationes 1»2, 30.
1'lai cntini 113, 25.
placcrc : milii , aliis , plerisque, quihus-
dam placet 124,25. 133,1. 105, 10.
172,20. 191,1. sapientihus placet 190, 15.
plaustra 182, 25.
pleheji 128, 20. 177, 35.
plebs 92, 5. 127, 30.
poeniterc, dominum 152, 10.
polliceri tidelitatem 144, 15. 108, 20.
pontifex 197, 15; p. Bomanus 194, 1. 198.
pontiticalis apex 198,25.
populus 111,1. 156; in populo 154, 25;
p. universus 103, 30. 175, 25. 177, 15.
portio fcudi_96, 25. 130,20. 135,30. 147,25.
188, 80. 191, 30.
portus 182, 20.
possessio 80, 25. 87. 88, 15. 89, 25. 107.
109. 112,30. 113. 115,30. 110,10. 118,15.
121,15. 150. 152,io. 102. 1C5. 18C, 20.
197, 5. 203, 15.
possessor f. 95, 30. 110, 15. 150, 20. 199, 35.
203, 20.
possiderc multis locis.
potcstas : potcstatem habere 100, 35.
117,35. 124,1. 170,15. 198,20; p. do-
minorom 88, 5 ; p, judicialis, judicii
157,io; p. regia 155, 20; p. constitu-
endi magistratus 182, 30; potestas =
princeps 127, 30; p. niajor 139,15; p.
saecularis 196, 20. 198,5.
praehcnda 198.
prachcre adjutorium 152, 15.
praedium 124,25. 150, 10. 155,15; p. ec-
clesiasticum 198, 15.
praedo 157, 15.
praejudicium gcneratur 124, 15.
praelati ecclcsiarum 191, 1.
praclium 145, 10; p. campcstre 90,5.
pracmium : amore vel praemio 110,35.
praepositus 83, 10. 92, 15.
praescriptio 100,25. 180, so. 189, 1 ; pr.
30 annoruiii 127,5. 151, 10; pr. longi
temporis 189, 30.
praestare f. 85, 20 ; jusjurandum , sacra-
mentum 1 1 1 , 25. 112, 25. 1 1 8, 5. 1 20, 10.
1G2, 20. 163,25; tidelitatem 123, 20;
Bervitinm 168, -m. 194 ; auxilium 122,35.
123,5; intcrcsse, utilitatem 123,20.
152, 15; iinpcdiinentum 122, so.
pracstatio annua 128,25. 136, 35.
praevalcre : scntentia pr. 132,5. 134,5.
prccariae 95, 15.
pretium 86, 1. 93,15. 100, 40. 118,35.
119,5. 124,io. 141,15. 148, 30. 152,5.
157, 1. 159,15; corrupti pretio 116, 25.
primates locoruin 177, 35.
princcps 93, 1. 127,20. 193, so. 198,15;
pr. Italici 180, 10 ; pr. saecularis 198, 15.
principalis causa 137,15; pr. sacramen-
tum 185,10; pr. pcrsona 112,25; pr.
quaestio 150,5; pr. res 205,15.
privare feudo 159, 10. 161,1. 163, 20.
165,20. 160,20. 107,15. 108,15. 172, 20.
181 — 183; pr. proprietatc 172,20.
privatus 97, 30. 98, 1.
proavus 199, 10.
prohare 80, 15. 87,30. 88. 89. 110,15.
112,io. 11G. 1 17,20. 133. 149. 154,20.
15G. 161. 102. 105,15. 174,25. 183,10.
prohatio 117,15. 130,5. 190,5. 191, 10;
pr. aperta 109, 10; pr. legitima 188;
pr. testium 1 1 2, 30 ; deticere in pr.
88,30. 118,5. 133, 10. 150. 103,25.
109, 25. 202, 15.
proceres 170, 10. 180, 15. 194, 1.
proclainare ad curiam 145, 1.
proclamator 155, 20.
procurator 119, 15.
producere f. ad vitam tidelis 84; pr. in-
Index remm et verborum.
217
vestitorem 166, 15. 104, 10; pr. tcstes
116, 30.
professio 197. 198.
proficisci Romam 84, is.
progredi per successionem 85, 10.
proles 171, 10; pr. feminea 129, 15. 100,25.
proinulgare legem, constitutionem 84, 20.
125,25. 180, 25.
proneptcs 129, 10.
pronuntiare (a sapientibus) 130, 5. 134, iu.
148,20. 195, 15. 204, 80.
propinquior, propinquus 175,5. 192,25.
proprietas 88,15. 125,5. 143, 30. 153, 20.
160, 10. 170, 10. 172, 20.
proprius, propric 85, 20. 93,5. 109,3«.
170,io. 172,30; pr. dominus 181, 10;
pr. feudum 80, 15. 135, 5. 142, 10. 104,5.
109. per proprium vendere 180, 10.
proscribcre 155, 30. 150; bona proscrip-
torum 182,25.
proscqui lcgcs 158, 1.
prospicere sibi 123, 30. 135, 30.
provincia 150, 20. 157, 15.
proximior, proximus 118,35. 119,5. 148,10.
174, 5; pr. agnatus 127, 10. 130,5. 152,5.
100, 25. 204, 15. 206, 5.
prudentes 114, 5. 195, 85.
puberum sacramenta 1 79, 10.
publicare = confiscarc 154 , 25. 179, 5.
publicum instrumentum 110, 15. 117, 20.
puclla 132, 15.
pugna : 108, 10; in pugna 100,5; facerc
p. 85,5; = duellum 192, 25.
pngnare 150,35. 203,20.
pulsarc 155, 20. 156, 25.
(Juaererc : fidelitatem 191,25; investi-
turam 192, 5.
quaestio 111,30. 130, 10. 134, 30. 136, so.
137,5. 142,5. 150, 10. 151,20. 153,30.
171, 25. 194,35. 195,35. 202,10. 203,30.
204, so.
quantitas 123, 30; qu. fcudi 199,5.
quarta 125, 10.
quartus gradus 94,5. 101,5. 153,1.
quasi possidcrc 117, 10: qu. vindicaru
124,5. 190,5; quasi refutatio 167, 3o;
quasi de novo b. investirc 171,2".
173, 15.
quiesccrc : aut juret aut quiescat 110,35.
quietus : quicta acceptio 117, 10; quiete
possidere 111, 15 ; qu. obtinere 150, 20.
Rapina 150, 20.
ratio, rationes 88. 97, 1. 118. 120, 20.
148, 5. 152, 20. 188, 1 ; naturalis, civilis
140, 30; r. feudi communis 117,25; sal-
vis rationibus 186, 20. 200, 1 ; auditis
rationibus 186, 15 ; clarescere ratione
87, 10 ; ratione quartac 125, 10.
rationabilis usus 93, 20. 98, 20. 166, 35 ;
rationabiliter 190, 1. 193, 20.
ratum babere 87, 10. 105,35. 167, 25. 170,20.
rccadcre in causam fcudi 170,25.
rcceptatores malefactorum 179, 1.
reciperc investituram 1 18, 10. 149, 10.
203,15; liereditateni 154,35. 155,15;
servitium 102, 15; testes 110,10. 111,35.
102,1; laesioncm 122, 20.
rccognoscere f. 120, 20. 135, 10; donum
investiturac 156, 10.
rcctores locorum 177,35. 178, 1 ; r. ec-
clesiarum 180, 10. 198, 15.
rcctus : r. feudum 117, 15. 188,25. 190,25;
r. lionor 120,25; r. ordo 91, 15; recte
85,25. 87,25. 118,20. 122,10. 123, 30.
124,1. 147,1. 153,10. 104,15. 167.
rccupcrare fcudum 152,5. 170, so; jus
171,1; pignus 113, 15; rem 122.35.
recusare bercditatem 175,5; r. jurarc
114, 25. 116, 35; r. facere scrvitiuiu
140, 15.
reddere pretium 101,5. 119,5. 141, 15.
152, 10; testimonium 103, 20.
rcdcmptio fcudi 127, 1.
redimerc f. 108, 25. 127, 10. 192, so.
refcctio et respiratio 158,5.
referre jusjurandum, sacramentum 110,35.
1 17, 15. 133, 15. 163, 1.
refutare f. 91,5. 126, 15. 131, 30. 132,5.
167,15. 171,5. 173,15. 199,25. 205, 10;
= recusare 146, 20.
rcfutatio 127,5. 167,15. 173,5.
regalia 182, 15; regale f. 164, 1; nuinen
182, 30 ; r. dignitas 98, 25. 139, 25.
regia auctoritas 154, 15; ditio 154,35;
majestas 154.5; potestas 155,20.
regbnen judicis 158, 1.
regionis consuetudo 115,1.
rcgnum 154, 15. 176,5. 192, 15; regni con-
suetudo 115,1. 158,io; r. capitanei
83, 15; r. fideles 180, 10; r. usus 100, 15.
141,i. 188,25; r. valvasores 83, 20.
regredi : f. 89, 85.
regressus 91, 15. 172,5. 204,5. 205, 10.
religio 95, so. 96, 5 ; liabitus, votum reli-
gionis 138,5. 151, 10. 160, 80.
rcligiosus locus 182,85.
rclinquere aliquid 92, 30 ; dcscendentein
134,20; tiliam 108,20. 134,25. 135, 10.
136,1. 175,i; filium 135,5. 151, 20;
fratrem 104,5; masculum 92, 20; =
derelinquere 183, 10.
remanere : proprictatc remanente 143,35;
r. in communi casa 130,25; = non
petere 106, 25.
rcinittere defcnsionein 88, 10.
rcmovere 152, 10; a successione 84, 30,
85,5. 129,io. 202,25; v. testes 136.
remotus : gradu 161,5; loco 159,1.
renuntiarc saeculo 138, 1.
renovare sacramentum 178, 5.
renuere facere scrvitium 158, 30.
repetere f. 91, 15. 141, u.
15
218
Indcx rerum et vcrborum.
repraesentare se domino 151, 16; r. bona
judici 155,40.
repudiarc, repudium 14", i. 171, 15. 202, l.
requircre fidelitatein 187,15. 205, 15; =
petere 123, l. 181, so. 182,5; = itujiti-
rere 156, 20.
rescindere mvestiturani 119,5.
reservare sibi alii|uid 89, 15. 107, 15.
respondcre (in .judirio) 137, 1; Respon-
deo, respondetur, responsum est : 120,5.
124,15. 131,20. 135,30. 139,5. 150, 15.
152,15. 153,30. 172,5. 173,10. 174. 194.5.
restitucre (a banno) 158,25; r. pretium
86, 1 ; feudum 88, 25. 89, 5. 93, 15. 149, 20.
153,5. 109, 30; r. rem 119, 10; r. pos-
sessionem 138,35. 139, 10; r. praedium
198,15.
restitutio feudi 149, so.
retia 157, 15.
retinere feudum, partem fcudi 83, 5. 90, 1.
92,25. 125,20. 132,15. 138,5. 147,15.
151,5. 104, 20. I06,io. 170,25. 179,25.
180,15. 187,1. 191,5; usum beneticii
98,20; libellum 171, 5; scrvitutcs 124, 10;
fruges 189,25; aliquid feudi nomine
109,15; sibi aliquid 89; r. se = se
alere 92, 30.
reus 112, 25.
revcrentia salva 139,10.
rcverti, f. multis locis.
rcvocare alienationem 108,25; donationem
147,5; fcudum 102. 108, so.
rex 103,io. 105, 1. 111,20. 122, 10. 154,35.
155,20. 158. 103.104,1. 107,10.108,15.
169,5. 170,20. 179,30. 196,15. 198,15.
regis capitanei 83, 15. 85, 20 ; rcgis val-
vasores 83, 20. 85, 20.
ripatica 182, 20.
Roma 84, 15. 85, 25. 93, 15. 103, 15. 108.
Romanus, Romana 202, 20; R. civitas
102,30. 103,15; R. jus 114,35; R. viri
125, 10; R. imperium 170,5; R. ponti-
fex 194,i; Romanorum imperator 154,1.
175, 25. 177,25. 192,14.
Roncalia, Roncaliac 103, 15. 108,20. 170, 1.
180, 5.
rusticus 150, 25. 157, 10. 104, 25.
Sacerdos 197, 15.
sacramentales 12 : 95, so. 90, 1. 112, 15.
114,10. 103. 109,15. 192,25. 202,20;
3 : 192, 20.
sacramcntum 111,25. 112, 25. 149, so; do-
mini 111, 20; vasalli 117,35; possesso-
ris 110,15; emptoris 169,25; s. fide-
litatis 158, 20. 182, 15. 193, 20. 205, 20.
saecularis persona 190,25. 196, 20; s. po-
testas 196, 20. 198,5; s. princeps 198,15.
saeculo abrenuntiare, renuntiare 138, 1;
Miles saeculi 138, 10.
Salica lex 160, 10.
salinae 182, 30.
sancirc 105, 10. 177. 180, 20. 182, 15.
183,10.
Sanctac Mariae natale 150, 40; sancta
Dei cvangelia 120, 15. 122,5.
sanctio 125, 20. 178, 40. 180,25.
sanguinis effusio 155,5.
sapientes 134,35. 149,15. 173, 10. 190, 15;
s. antiqui 85, 10; iaudamentum s. 103, 15.
satio fructuum 204, 40.
satisdationem facere 180, 20.
satisfacere 155, 30. 181,30; satisfactio
179, 1.
sciens, scienter 105, 1. 122,35. 123, 10.
127,5. 141,30. 165..20. 181,5. 188,5.
192, 1.
scientia certa 151,1. 204, 20 ; sc. domini
147, 25.
scopae 157, so.
scriba 181,5.
scribere : quod scriptum est 136, 30.
scriptum 143, 20; in scriptis inscrere,
ponere, reduccre 1 76. 1 88, 10. 1 89, 5.
190, 1.
srripturae sacrosanctae 110,25; scr. li-
bertatis 197, 20.
scutifcri 180,20.
Seius 131,30. 132,1. 135, 20. 152,5. 153,30.
sella 157, 15.
Sempronius, Scmpronia 131. 152,5. 153,25.
senior 101. 102. 170, 20. 195,80.
sententia, sentcntiae 125,20.132,5.134,5.
149,5. 172,20. 190,30. 195. 196, 1. 200,10;
s. capitalis 159. 25 ; s. diftinitiva 180, 20 ;
separare tilium 181, 30; scparatio domini
et vasalli 187, 20.
septimanac quatuor, sex 155, 15.
scptimum gcniculum 85, 15 ; s. gradus
85, 15. 94, 10.
servare fidem 147, 25; s. pacem 154, 15.
177, »5.
servire 105, 20. 120, 20. 140, 20. 158,25.
104,20. 165,1. 106,15. 167,5.186,20.
192,30. 193. 194. 202,25; s. fideliter
144,1.
scrvitium 84, 20. 108,25. 144,1. 140, 15.
151,io. 152,1. 158,20. 159,1. 162,15.
167, 5. 175, 20. 176, 10. 180. 182, 1. 187, 1.
194—196. 199,1. 203,15; s. certum
187,i; s. personale 152, 1.
servitus 124,5. 159,15. 170, 10. 195,35.
servus 119, 10. 195, 35. 197, 20.
sexus masculinu8 99, 10. 129, 10. 140,5 etc.
silentium annalc 127,5.
Sipontum 103, 20.
soboles 190, 20 ; 8. legitima 100, 15.
solidata, soldata 128.
solium regiae majestatis 154, 5.
sollemnitas 101,20.
sollemniter fieri debct invcstitura 110,5.
solum : res soli 115,20.
solvere debitum, peainiani 113, 15. 175, 20;
Index rerum et verborura.
219
praedium 155,15; pretium 159, 15; ra-
pinam 15G, 10; redditus 117. 183, 15.
soror domini 90, 15. 145,25.
spatiuin 7, 10 dierum 138. 144, 30. cfr.
199, 30; s. competens 181, 1.
specialiter dicere 85. 100, 10 j investire
100, 10; agere 188, 15; speciale pactum
117, 35. 123, so. 160, 20.
sperare : ita ut eis amplius sperare non
liceat 195, »0.
sponsalia 160,5.
spon6are 160, 10.
stabilire 84.
stabilis permaneat alienatio 98.
stantia 140, 20.
stare insimul 104,35; st. in curia 166,20.
187,io; = cunctari 152,25. 158,20.
159,1. 168,20. 177,20. 181,10. 192.
203, 15 ; stat per dominum 187, 15.
statuta canonum 155, so.
Stepbanus 174,20.
stipendia militiae 179, 80. 196, 10.
subjacerc excommunicationi 196, 30.
subjicere : subjecti 1 75, 30. 177, so. 180,5;
res subjectae 92, 5.
subire sacramentum 149, 30. 163, 1 ; sen-
tentiam 154, 20.
submovere praescriptione 1 27, 5.
substitutus acceptabilis 193, 30.
subterfugere servitia 176, 10.
succedere 84, 25. 85, 1. 93, so. 94, 10. 98, 35.
99. 100. 104,1. 106. 109,20. 129,1.
140. 151,20. 152,20. 160,15. 173. 181,35.
195. 196. 202.
successio 85,io. 91, 10. 93,25.95,20.98,15.
103,1. 115,30. 118,1. 125,5. 129. 130,1.
131,20. 135,1. 139,30. 141,20. 151,25.
161,30.162,1.173,20. 194,15. 196,1.
202, 20.
succcssor 86, so. 94, 25. 95, 15. 106. 110, 15.
113,35. 137,1. 148,5. 150,80. 165. 169,5.
174,5. 185, 15. 197, 15.
successorium jus 84, 5.
supcriores m ascendentes 173,25.
surdii8 166, 10.
susciperc invcstituram 119,25. 123, :>o;
coronam imperii 179,25; in guardiam
88, so.
suspcndere laqueo 157, so.
8ynodus sancta 92, 10.
Tacere 111,5 : aut juret aut taceat :
133,15. 152,io.
temerarius 155, 5.
tempus : sub tempore 94,30. 165, so; t.
antiquissimum 84, 1 ; modcrnum 85, 15 ;
certum, statutum 86,10. 113, 10; per
longa tempora 124,20.
tendcre retia 157, 20.
tenere feudum 89, 35. 94, 30 etc. pro feudo
88,20. 162,io; nsum bcncficii 98, 20; t.
bereditatem 154, 30 = observare 112,35;
t. legem, pacem 164,20. 154, 15. 178.
179 = obligare 86,25. 94,25. 95, 1.
149,30. 158,10. 167,20.
tenor investiturae 92, 10. 117,25. 135, 20.
136,1. 195,i; t. constitutionis 176,20.
terminare controversiam 133, 30. 182, 10;
litigium 133,5; quaestioncm 111, 30.
142,5. 171,25.
terra = fundus 113,35. 114. 158, 1.
202,15; = regnum 154, 15; t. Theu-
tonica 169, L
tertia 125, 10.
testatum breve 86. 87. 88, so. 89, 20. 116, 10.
161. 190,5. 191, 10.
testimonium 1 10, 20. 162, 5. 163, 20. 201, 20.
205,25 ; t. bonum 156,*20. 157, l; t.
sufficiens 155,25.
testis multis locis; testes septem 157, l;
testes quinque 183, 10 ; probatio testium
112, 30.
tbclonea 182, 20.
tbesaurus 182, 30.
Tbeutonica terra 169, 1.
Titius 122,5. 129. 131. 135,20. 152.153.
193.
tituli ecclesiastici 92, 5 ; t. Lombardac
96,io. 125,25. 127,15.
tollere arma 157, 10; f. 100, 85. 141, 10.
tractare de feudis 83, 10 ; tr. male ali-
qucm, enormitcr advocatiam 155, 10.
157,20.
tradere possessioncm 152, 15. 166, 1. 191, 1.
1 9o, 10 ; pro pignore 1 55, 15 ; = pro-
dere 166, 20; = observare 189, 5. 195,5.
traditio 190, 15 ; justatr. 189, 30; tr. pos-
sessionis 190,5. 199, 10.
trabere ad dominum 133, 20; ad curiae
judicium 172, 10.
transactio 153, 15.
transactum 90, so.
transferre f. 85,25. 141, 20. 180, 35. 181,25.
197,io; possessioncm 152, 10; jus per
libellum 171, 1.
transigere 153, 15. 170, 15.
transire in, ad feminas 160, 25. 175, 1 ; ad
heredem 193, 20; tr. perj provinciam,
terram 157, 15. 158, 1.
tribunal : pro t. scdere 180, 10.
tributum 198, 20.
tundere 157, so.
tutor 185, 15.
Ubertus de Orto ride Obcrtus.
Ugo de Gambolado 139, 20.
ulteriores agnati 129,20.
ultio canonica 198, 10; u. injuriac 1 48, 10.
206, 5.
l"rbanus Papa 92, 10.
ursi 157,20.
usurpare : hodie usurpatum 85, 15. 98, 20.
usus 85, 10. 93, 20. 97, 10. 98,20. 115, 15.
128,io. 152/20. 158. 162,1. 166, 35.
220
Index rerum et verborum.
167, 1. 179, 30. 181, 20: usus feudi 98, 20.
115,5. 128,25. 194; u. regni 100, U.
141,1. 188, 25; u. roinprobatus 188,16.
189,5; u. longaevus 197,5; u. curialis
192, 15. 194. 199, 25.
ususfructus 202, 25.
uti jure 128, 15.
utilitas = interesse 123, 20; u. impcrii,
rcjrnt 176, 20. 180,5.
utilitcr agerc 170, 15.
uxor 99,35. 125, 10. 152, 15. 160, 10. 189, 10.
195,20; u. domini90, 10. 101,20. 105,30.
117 , 30. 141, 30.
Vacantia bona 182, 20.
vacua possessio 123, 20.
vaderc ultra annum et mensem 106 ; v.
ad ecclesiam 117,30; v. in posscssio-
nem 162, 10.
valvasinus 128, 10.
valvassor, valvasor, vavassor 127, 20.
128. 164,1. 177, 35 ; regis, repni 83, 20.
85,20; major93, 5. 99, 1. 100,20. 101, 10.
102,5. 103.25. 128,1. 141. 142.178,10.
190,io; minor 83,25. 93, 10. 99,5.
100,20. 102. 128,15. 141. 142. 178, 15;
minimus 93, 10. 100,25. 141, 10.
vasallus, multis locis.
vectigalia 182, 20.
vcliiculum, supcr ponere 157, 15.
venatio 157, 20.
vendere allodium 179; annonam 157,5;
f. 91,20. 100,35. 105.25. 118,35. 126.
]41,io. 164,15. 169,25. 170,5. 172,25.
174,10. 180. 186,io. 203; libelli no-
mine 180, 15.
vendicare, vindicare 134,3». 170, 10. 172,5.
189,1. 195,15. 204; pacem 177,25.
178, L
venditio 170, 1. 174, 15. 179, 20. 204 ; v.
pcr libcllum 126, 25.
vcnditor 180,30. 181,1.
vcneralibis domus 138,1.
venientcs ex latere 85, W.
ventilare causam 156, 15. 168,5; judicium
188,25; quaestionem 172,5.
vcrbera 1 55, 10.
vcrbnm = consensus 107, 1.
veritatem invenire 108, 10; cclare 110,35;
dicerc 184, 30; cognosrcro 156, 20;
scire, ncscire 116, 30. 184,25. 192,25;
inquirere 191, 15; disccrnerc jureju-
rando 175,15. 190,5; testari 175,15.
Verona 103,20.
verus dominus 189, 30; v. feudum 173, 1.
vetus b. 118,io. 161,30. 204,5; de veteri
190,25.
via publica 182, 20 ; secunduin viam stans
158, 5.
viccdominicaria 188, 10.
vicus 1 46, 5.
villicaria 188, 10.
vindemia collecta 204, 35.
vinum 1 28, 30.
violare pacem 155. 156. 178, 10. 179,1.
violator pacis 154 — 157. 178, 15; v. san-
ctionis 178,40.
vir = maritns 125, 10; v. Hacentini, Me-
diolancnses 113,25. 114,5; v. Lombardi,
llomani 125, 10.
viridis silva 158,5.
vitam domini jurare 120,25; v. suam de-
fendcre 154; v. amittere 122, 20; usque
ad vitam fidelis 84, 10.
vocare vasallum 138,25. 181,16; curiani
139, 10; dominum 149, 5; cum curia
133,25; curia vocante 172, 10; v. ad
tcstimonium 110, 20; v. ad feuduni
153,1. 195,15; v. ad successionem f.
151,25. 202, 25.
vocatio 138,30; v. legitima 179,so.
voluntas domini91,»o. 97, 10. 98,5. 125,1.
162,io. 167,15. 170,38. 172,30.203,30;
v. vasalli 164,15. 165,30. 181,25.
voluntarie 154, 20. 156,25.
votum religionis 151,10.
vulnerare 90, 10. 154,35. 192, 20.
CORRIGENDA.
l'ag. 16 lege Anbolt pro Arnholt.
„ 41 N. 6 leije mcbrfacb in dcr
Titrlfnlgc.
„ 100 al. 39 lege vendiderint.
„ 107 al. 20. 21 lege 6 pro VI.
„ 110 al. 38 lege testimonium pro
testimonio.
„ 125 al. 33 lege praetercundum pro
practereundam.
„ 148 al. 23 lege pronuntiatum pro
pronunriatum.
„ 149 al. 15 lege infitiabatur pro in-
fitiebatur.
l'ag. 151 al. 2 lege infitiatus pro infi-
ciatus.
„ 154 al. 6 lege litterae pro literae.
„ 158 al. 30 lege denuntiatum pro
dcnunciatum.
„ 159 al. 7 lege nuntiavit pro nun-
ciavit.
„ 167 al. 6 lege nuntiatum pro nun-
ciatum.
192 al 2 lege 96 pro 95.
„ 194 al. 43 lege E pro A.
„ 197 al. 20 lege obedicntia.